૫. સમ્પસાદનીયસુત્તવણ્ણના

સારિપુત્તસીહનાદવણ્ણના

૧૪૧. એવં મે સુતન્તિ સમ્પસાદનીયસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – નાળન્દાયન્તિ નાળન્દાતિ એવંનામકે નગરે, તં નગરં ગોચરગામં કત્વા. પાવારિકમ્બવનેતિ દુસ્સપાવારિકસેટ્ઠિનો અમ્બવને. તં કિર તસ્સ ઉય્યાનં અહોસિ. સો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા ભગવતિ પસન્નો તસ્મિં ઉય્યાને કુટિલેણમણ્ડપાદિપટિમણ્ડિતં ભગવતો વિહારં કત્વા નિય્યાતેસિ. સો વિહારો જીવકમ્બવનં વિય ‘‘પાવારિકમ્બવન’’ન્ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો, તસ્મિં પાવારિકમ્બવને વિહરતીતિ અત્થો. ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતી’’તિ. કસ્મા એવં અવોચ? અત્તનો ઉપ્પન્નસોમનસ્સપવેદનત્થં.

તત્રાયમનુપુબ્બિકથા – થેરો કિર તંદિવસં કાલસ્સેવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા સુનિવત્થનિવાસનો પત્તચીવરમાદાય પાસાદિકેહિ અભિક્કન્તાદીહિ દેવમનુસ્સાનં પસાદં આવહન્તો નાળન્દવાસીનં હિતસુખમનુબ્રૂહયન્તો પિણ્ડાય પવિસિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ વત્તં દસ્સેત્વા સત્થરિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે સત્થારં વન્દિત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં અગમાસિ. તત્થ સદ્ધિવિહારિકન્તેવાસિકેસુ વત્તં દસ્સેત્વા પટિક્કન્તેસુ દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પઞ્ઞપેત્વા ઉદકતુમ્બતો ઉદકેન હત્થપાદે સીતલે કત્વા તિસન્ધિપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા કાલપરિચ્છેદં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિ.

સો યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અત્તનો ગુણે અનુસ્સરિતુમારદ્ધો. અથસ્સ ગુણે અનુસ્સરતો સીલં આપાથમાગતં. તતો પટિપાટિયાવ સમાધિ પઞ્ઞા વિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પઠમં ઝાનં દુતિયં ઝાનં તતિયં ઝાનં ચતુત્થં ઝાનં આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ વિઞ્ઞાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ વિપસ્સનાઞાણં મનોમયિદ્ધિઞાણં ઇદ્ધિવિધઞાણં દિબ્બસોતઞાણં ચેતોપરિયઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણં…પે… સોતાપત્તિમગ્ગો સોતાપત્તિફલં…પે… અરહત્તમગ્ગો અરહત્તફલં અત્થપટિસમ્ભિદા ધમ્મપટિસમ્ભિદા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પટિભાનપટિસમ્ભિદા સાવકપારમીઞાણં. ઇતો પટ્ઠાય કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ ઉપરિ અનોમદસ્સીબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે કતં અભિનીહારં આદિં કત્વા અત્તનો ગુણે અનુસ્સરતો યાવ નિસિન્નપલ્લઙ્કા ગુણા ઉપટ્ઠહિંસુ.

એવં થેરો અત્તનો ગુણે અનુસ્સરમાનો ગુણાનં પમાણં વા પરિચ્છેદં વા દટ્ઠું નાસક્ખિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં તાવ પદેસઞાણે ઠિતસ્સ સાવકસ્સ ગુણાનં પમાણં વા પરિચ્છેદો વા નત્થિ. અહં પન યં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો, કીદિસા નુ ખો તસ્સ ગુણા’’તિ દસબલસ્સ ગુણે અનુસ્સરિતું આરદ્ધો. સો ભગવતો સીલં નિસ્સાય, સમાધિં પઞ્ઞં વિમુત્તિં વિમુત્તિઞાણદસ્સનં નિસ્સાય, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને નિસ્સાય, ચત્તારો સમ્મપ્પધાને ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે ચત્તારો મગ્ગે ચત્તારિ ફલાનિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં ચત્તારો અરિયવંસે નિસ્સાય દસબલસ્સ ગુણે અનુસ્સરિતુમારદ્ધો.

તથા પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ, પઞ્ચઙ્ગિકંસમ્માસમાધિં, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, પઞ્ચ નિસ્સરણિયા ધાતુયો, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનાનિ, પઞ્ચ વિમુત્તિપરિપાચનિયા પઞ્ઞા, છ સારણીયે ધમ્મે, છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, છ ગારવે, છ નિસ્સરણિયા ધાતુયો, છ સતતવિહારે, છ અનુત્તરિયાનિ, છ નિબ્બેધભાગિયા પઞ્ઞા, છ અભિઞ્ઞા, છ અસાધારણઞાણાનિ, સત્ત અપરિહાનિયે ધમ્મે, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે, સત્ત સપ્પુરિસધમ્મે, સત્ત નિજ્જરવત્થૂનિ, સત્ત પઞ્ઞા, સત્ત દક્ખિણેય્યપુગ્ગલે, સત્ત ખીણાસવબલાનિ, અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભહેતૂ, અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ, અટ્ઠ લોકધમ્માતિક્કમે, અટ્ઠ આરમ્ભવત્થૂનિ, અટ્ઠ અક્ખણદેસના, અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે, અટ્ઠ અભિભાયતનાનિ, અટ્ઠ વિમોક્ખે, નવ યોનિસોમનસિકારમૂલકે ધમ્મે, નવ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનિ, નવ સત્તાવાસદેસના, નવ આઘાતપ્પટિવિનયે, નવ પઞ્ઞા, નવ નાનત્તાનિ, નવ અનુપુબ્બવિહારે, દસ નાથકરણે ધમ્મે, દસ કસિણાયતનાનિ, દસ કુસલકમ્મપથે, દસ તથાગતબલાનિ, દસ સમ્મત્તાનિ, દસ અરિયવાસે, દસ અસેક્ખધમ્મે, એકાદસ મેત્તાનિસંસે, દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારે, તેરસ ધુતઙ્ગગુણે, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પઞ્ચદસ વિમુત્તિપરિપાચનિયે ધમ્મે, સોળસવિધં આનાપાનસ્સતિં, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મે, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ, પરોપણ્ણાસ કુસલધમ્મે, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચરમહાવજિરઞાણં નિસ્સાય દસબલસ્સ ગુણે અનુસ્સરિતું આરભિ.

તસ્મિંયેવ ચ દિવાટ્ઠાને નિસિન્નોયેવ ઉપરિ ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિય’’ન્તિ આગમિસ્સન્તિ સોળસ અપરમ્પરિયધમ્મા, તેપિ નિસ્સાય અનુસ્સરિતું આરભિ. સો ‘‘કુસલપઞ્ઞત્તિયં અનુત્તરો મય્હં સત્થા, આયતનપઞ્ઞત્તિયં અનુત્તરો, ગબ્ભાવક્કન્તિયં અનુત્તરો, આદેસનાવિધાસુ અનુત્તરો, દસ્સનસમાપત્તિયં અનુત્તરો, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયં અનુત્તરો, પધાને અનુત્તરો, પટિપદાસુ અનુત્તરો, ભસ્સસમાચારે અનુત્તરો, પુરિસસીલસમાચારે અનુત્તરો, અનુસાસનીવિધાસુ અનુત્તરો, પરપુગ્ગલવિમુત્તિઞાણે અનુત્તરો, સસ્સતવાદેસુ અનુત્તરો, પુબ્બેનિવાસઞાણે અનુત્તરો, દિબ્બચક્ખુઞાણે અનુત્તરો, ઇદ્ધિવિધે અનુત્તરો, ઇમિના ચ ઇમિના ચ અનુત્તરો’’તિ એવં દસબલસ્સ ગુણે અનુસ્સરન્તો ભગવતો ગુણાનં નેવ અન્તં, ન પમાણં પસ્સિ. થેરો અત્તનોપિ તાવ ગુણાનં અન્તં વા પમાણં વા નાદ્દસ, ભગવતો ગુણાનં કિં પસ્સિસ્સતિ? યસ્સ યસ્સ હિ પઞ્ઞા મહતી ઞાણં વિસદં, સો સો બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતિ. લોકિયમહાજનો ઉક્કાસિત્વાપિ ખિપિત્વાપિ ‘‘નમો બુદ્ધાન’’ન્તિ અત્તનો અત્તનો ઉપનિસ્સયે ઠત્વા બુદ્ધાનં ગુણે અનુસ્સરતિ. સબ્બલોકિયમહાજનતો એકો સોતાપન્નો બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતિ. સોતાપન્નાનં સતતોપિ સહસ્સતોપિ એકો સકદાગામી. સકદાગામીનં સતતોપિ સહસ્સતોપિ એકો અનાગામી. અનાગામીનં સતતોપિ સહસ્સતોપિ એકો અરહા બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતિ. અવસેસઅરહન્તેહિ અસીતિ મહાથેરા બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહન્તિ. અસીતિમહાથેરેહિ ચત્તારો મહાથેરા. ચતૂહિ મહાથેરેહિ દ્વે અગ્ગસાવકા. તેસુપિ સારિપુત્તત્થેરો, સારિપુત્તત્થેરતોપિ એકો પચ્ચેકબુદ્ધો બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતિ. સચે પન સકલચક્કવાળગબ્ભે સઙ્ઘાટિકણ્ણેન સઙ્ઘાટિકણ્ણં પહરિયમાના નિસિન્ના પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધગુણે અનુસ્સરેય્યું, તેહિ સબ્બેહિપિ એકો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધોવ બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતિ.

સેય્યથાપિ નામ મહાજનો ‘‘મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો ઉત્તાનો’’તિ જાનનત્થં યોત્તાનિ વટ્ટેય્ય, તત્થ કોચિ બ્યામપ્પમાણં યોત્તં વટ્ટેય્ય, કોચિ દ્વે બ્યામં, કોચિ દસબ્યામં, કોચિ વીસતિબ્યામં, કોચિ તિંસબ્યામં, કોચિ ચત્તાલીસબ્યામં, કોચિ પઞ્ઞાસબ્યામં, કોચિ સતબ્યામં, કોચિ સહસ્સબ્યામં, કોચિ ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સં. તે નાવં આરુય્હ, સમુદ્દમજ્ઝે ઉગ્ગતપબ્બતાદિમ્હિ વા ઠત્વા અત્તનો અત્તનો યોત્તં ઓતારેય્યું, તેસુ યસ્સ યોત્તં બ્યામમત્તં, સો બ્યામમત્તટ્ઠાનેયેવ ઉદકં જાનાતિ…પે… યસ્સ ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સં, સો ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સટ્ઠાનેયેવ ઉદકં જાનાતિ. પરતો ઉદકં એત્તકન્તિ ન જાનાતિ. મહાસમુદ્દે પન ન તત્તકંયેવ ઉદકં, અથ ખો અનન્તમપરિમાણં. ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સં ગમ્ભીરો હિ મહાસમુદ્દો, એવમેવ એકબ્યામયોત્તતો પટ્ઠાય નવબ્યામયોત્તેન ઞાતઉદકં વિય લોકિયમહાજનેન દિટ્ઠબુદ્ધગુણા વેદિતબ્બા. દસબ્યામયોત્તેન દસબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય સોતાપન્નેન દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. વીસતિબ્યામયોત્તેન વીસતિબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય સકદાગામિના દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. તિંસબ્યામયોત્તેન તિંસબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય અનાગામિના દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. ચત્તાલીસબ્યામયોત્તેન ચત્તાલીસબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય અરહતા દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. પઞ્ઞાસબ્યામયોત્તેન પઞ્ઞાસબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય અસીતિમહાથેરેહિ દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. સતબ્યામયોત્તેન સતબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય ચતૂહિ મહાથેરેહિ દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. સહસ્સબ્યામયોત્તેન સહસ્સબ્યામટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સયોત્તેન ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સટ્ઠાને ઞાતઉદકં વિય ધમ્મસેનાપતિના સારિપુત્તત્થેરેન દિટ્ઠબુદ્ધગુણા. તત્થ યથા સો પુરિસો મહાસમુદ્દે ઉદકં નામ ન એત્તકંયેવ, અનન્તમપરિમાણન્તિ ગણ્હાતિ, એવમેવ આયસ્મા સારિપુત્તો ધમ્મન્વયેન અન્વયબુદ્ધિયા અનુમાનેન નયગ્ગાહેન સાવકપારમીઞાણે ઠત્વા દસબલસ્સ ગુણે અનુસ્સરન્તો ‘‘બુદ્ધગુણા અનન્તા અપરિમાણા’’તિ સદ્દહિ.

થેરેન હિ દિટ્ઠબુદ્ધગુણેહિ ધમ્મન્વયેન ગહેતબ્બબુદ્ધગુણાયેવ બહુતરા. યથા કથં વિય? યથા ઇતો નવ ઇતો નવાતિ અટ્ઠારસ યોજનાનિ અવત્થરિત્વા ગચ્છન્તિયા ચન્દભાગાય મહાનદિયા પુરિસો સૂચિપાસેન ઉદકં ગણ્હેય્ય, સૂચિપાસેન ગહિતઉદકતો અગ્ગહિતમેવ બહુ હોતિ. યથા વા પન પુરિસો મહાપથવિતો અઙ્ગુલિયા પંસું ગણ્હેય્ય, અઙ્ગુલિયા ગહિતપંસુતો અવસેસપંસુયેવ બહુ હોતિ. યથા વા પન પુરિસો મહાસમુદ્દાભિમુખિં અઙ્ગુલિં કરેય્ય, અઙ્ગુલિઅભિમુખઉદકતો અવસેસં ઉદકંયેવ બહુ હોતિ. યથા ચ પુરિસો આકાસાભિમુખિં અઙ્ગુલિં કરેય્ય, અઙ્ગુલિઅભિમુખઆકાસતો સેસઆકાસપ્પદેસોવ બહુ હોતિ. એવં થેરેન દિટ્ઠબુદ્ધગુણેહિ અદિટ્ઠા ગુણાવ બહૂતિ વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.

એવં થેરસ્સ અત્તનો ચ સત્થુ ચ ગુણે અનુસ્સરતો યમકમહાનદીમહોઘો વિય અબ્ભન્તરે પીતિસોમનસ્સં અવત્થરમાનં વાતો વિય ભસ્તં, ઉબ્ભિજ્જિત્વા ઉગ્ગતઉદકં વિય મહારહદં સકલસરીરં પૂરેતિ. તતો થેરસ્સ ‘‘સુપત્થિતા વત મે પત્થના, સુલદ્ધા મે પબ્બજ્જા, ય્વાહં એવંવિધસ્સ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિતો’’તિ આવજ્જન્તસ્સ બલવતરં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ.

અથ થેરો ‘‘કસ્સાહં ઇમં પીતિસોમનસ્સં આરોચેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો અઞ્ઞો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા મમ ઇમં પસાદં અનુચ્છવિકં કત્વા પટિગ્ગહેતું ન સક્ખિસ્સતિ, અહં ઇમં સોમનસ્સં સત્થુનોયેવ પવેદેય્યામિ, સત્થાવ મે પટિગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતિ, સો હિ તિટ્ઠતુ મમ પીતિસોમનસ્સં, માદિસસ્સ સમણસતસ્સ વા સમણસહસ્સસ્સ વા સમણસતસહસ્સસ્સ વા સોમનસ્સં પવેદેન્તસ્સ સબ્બેસં મનં ગણ્હન્તો પટિગ્ગહેતું સક્કોતિ. સેય્યથાપિ નામ અટ્ઠારસ યોજનાનિ અવત્થરમાનં ગચ્છન્તિં ચન્દભાગમહાનદિં કુસુમ્ભા વા કન્દરા વા સમ્પટિચ્છિતું ન સક્કોન્તિ, મહાસમુદ્દોવ તં સમ્પટિચ્છતિ. મહાસમુદ્દો હિ તિટ્ઠતુ ચન્દભાગા, એવરૂપાનં નદીનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સતસહસ્સમ્પિ સમ્પટિચ્છતિ, ન ચસ્સ તેન ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ, એવમેવ સત્થા માદિસસ્સ સમણસતસ્સ સમણસહસ્સસ્સ સમણસતસહસ્સસ્સ વા પીતિસોમનસ્સં પવેદેન્તસ્સ સબ્બેસં મનં ગણ્હન્તો પટિગ્ગહેતું સક્કોતિ. સેસા સમણબ્રાહ્મણાદયો ચન્દભાગં કુસુમ્ભકન્દરા વિય મમ સોમનસ્સં સમ્પટિચ્છિતું ન સક્કોન્તિ. હન્દાહં મમ પીતિસોમનસ્સં સત્થુનોવ આરોચેમીતિ પલ્લઙ્કં વિનિબ્ભુજિત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા આદાય સાયન્હસમયે પુપ્ફાનં વણ્ટતો છિજ્જિત્વા પગ્ઘરણકાલે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો સોમનસ્સં પવેદેન્તો એવંપસન્નો અહં, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ એવંપસન્નોતિ એવં ઉપ્પન્નસદ્ધો, એવં સદ્દહામીતિ અત્થો. ભિય્યોભિઞ્ઞતરોતિ ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતો, ભિય્યતરાભિઞ્ઞો વા, ઉત્તરિતરઞાણોતિ અત્થો. સમ્બોધિયન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે અરહત્તમગ્ગઞાણે વા, અરહત્તમગ્ગેનેવ હિ બુદ્ધગુણા નિપ્પદેસા ગહિતા હોન્તિ. દ્વે હિ અગ્ગસાવકા અરહત્તમગ્ગેનેવ સાવકપારમીઞાણં પટિલભન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં. બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચેવ સકલે ચ બુદ્ધગુણે. સબ્બઞ્હિ નેસં અરહત્તમગ્ગેનેવ ઇજ્ઝતિ. તસ્મા અરહત્તમગ્ગઞાણં સમ્બોધિ નામ હોતિ. તેન ઉત્તરિતરો ભગવતા નત્થિ. તેનાહ ‘‘ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો યદિદં સમ્બોધિય’’ન્તિ.

૧૪૨. ઉળારાતિ સેટ્ઠા. અયઞ્હિ ઉળારસદ્દો ‘‘ઉળારાનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૬૬) મધુરે આગચ્છતિ. ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં, વચ્છાયનો, સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૮૦) સેટ્ઠે. ‘‘અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૨) વિપુલે. સ્વાયમિધ સેટ્ઠે આગતો. તેન વુત્તં – ‘‘ઉળારાતિ સેટ્ઠા’’તિ. આસભીતિ ઉસભસ્સ વાચાસદિસી અચલા અસમ્પવેધી. એકંસો ગહિતોતિ અનુસ્સવેન વા આચરિયપરમ્પરાય વા ઇતિકિરાય વા પિટકસમ્પદાનેન વા આકારપરિવિતક્કેન વા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા વા તક્કહેતુ વા નયહેતુ વા અકથેત્વા પચ્ચક્ખતો ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા વિય એકંસો ગહિતો, સન્નિટ્ઠાનકથાવ કથિતાતિ અત્થો.

સીહનાદોતિ સેટ્ઠનાદો, નેવ દન્ધાયન્તેન ન ગગ્ગરાયન્તેન સીહેન વિય ઉત્તમનાદો નદિતોતિ અત્થો. કિં તે સારિપુત્તાતિ ઇમં દેસનં કસ્મા આરભીતિ? અનુયોગદાપનત્થં. એકચ્ચો હિ સીહનાદં નદિત્વા અત્તનો સીહનાદે અનુયોગં દાતું ન સક્કોતિ, નિઘંસનં નક્ખમતિ, લેપે પતિતમક્કટો વિય હોતિ. યથા ધમમાનં અપરિસુદ્ધલોહં ઝાયિત્વા ઝામઅઙ્ગારો હોતિ, એવં ઝામઙ્ગારો વિય હોતિ. એકો સીહનાદે અનુયોગં દાપિયમાનો દાતું સક્કોતિ, નિઘંસનં ખમતિ, ધમમાનં નિદ્દોસજાતરૂપં વિય અધિકતરં સોભતિ, તાદિસો થેરો. તેન નં ભગવા ‘‘અનુયોગક્ખમો અય’’ન્તિ ઞત્વા સીહનાદે અનુયોગદાપનત્થં ઇમમ્પિ દેસનં આરભિ.

તત્થ સબ્બે તેતિ સબ્બે તે તયા. એવંસીલાતિઆદીસુ લોકિયલોકુત્તરવસેન સીલાદીનિ પુચ્છતિ. તેસં વિત્થારકથા મહાપદાને કથિતાવ.

કિં પન તે, સારિપુત્ત, યે તે ભવિસ્સન્તીતિ અતીતા ચ તાવ નિરુદ્ધા, અપણ્ણત્તિકભાવં ગતા દીપસિખા વિય નિબ્બુતા, એવં નિરુદ્ધે અપણ્ણત્તિકભાવં ગતે ત્વં કથં જાનિસ્સસિ, અનાગતબુદ્ધાનં પન ગુણા કિન્તિ તયા અત્તનો ચિત્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતાતિ પુચ્છન્તો એવમાહ. કિં પન તે, સારિપુત્ત, અહં એતરહીતિ અનાગતાપિ બુદ્ધા અજાતા અનિબ્બત્તા અનુપ્પન્ના, તેપિ કથં ત્વં જાનિસ્સસિ? તેસઞ્હિ જાનનં અપદે આકાસે પદદસ્સનં વિય હોતિ. ઇદાનિ મયા સદ્ધિં એકવિહારે વસસિ, એકતો ભિક્ખાય ચરસિ, ધમ્મદેસનાકાલે દક્ખિણપસ્સે નિસીદસિ, કિં પન મય્હં ગુણા અત્તનો ચેતસા પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતા તયાતિ અનુયુઞ્જન્તો એવમાહ.

થેરો પન પુચ્છિતે પુચ્છિતે ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ પટિક્ખિપતિ. થેરસ્સ ચ વિદિતમ્પિ અત્થિ અવિદિતમ્પિ અત્થિ, કિં સો અત્તનો વિદિતટ્ઠાને પટિક્ખેપં કરોતિ, અવિદિતટ્ઠાનેતિ? વિદિતટ્ઠાને ન કરોતિ, અવિદિતટ્ઠાનેયેવ કરોતીતિ. થેરો કિર અનુયોગે આરદ્ધેયેવ અઞ્ઞાસિ. ન અયં અનુયોગો સાવકપારમીઞાણે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે અયં અનુયોગોતિ અત્તનો સાવકપારમીઞાણે પટિક્ખેપં અકત્વા અવિદિતટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પટિક્ખેપં કરોતિ. તેન ઇદમ્પિ દીપેતિ ‘‘ભગવા મય્હં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં બુદ્ધાનં સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિકારણજાનનસમત્થં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં નત્થી’’તિ.

એત્થાતિ એતેસુ અતીતાદિભેદેસુ બુદ્ધેસુ. અથ કિઞ્ચરહીતિ અથ કસ્મા એવં ઞાણે અસતિ તયા એવં કથિતન્તિ વદતિ.

૧૪૩. ધમ્મન્વયોતિ ધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણસ્સ અનુયોગં અનુગન્ત્વા ઉપ્પન્નં અનુમાનઞાણં નયગ્ગાહો વિદિતો. સાવકપારમીઞાણે ઠત્વાવ ઇમિનાવ આકારેન જાનામિ ભગવાતિ વદતિ. થેરસ્સ હિ નયગ્ગાહો અપ્પમાણો અપરિયન્તો. યથા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પમાણં વા પરિયન્તો વા નત્થિ, એવં ધમ્મસેનાપતિનો નયગ્ગાહસ્સ. તેન સો ‘‘ઇમિના એવંવિધો, ઇમિના અનુત્તરો સત્થા’’તિ જાનાતિ. થેરસ્સ હિ નયગ્ગાહો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકો એવ. ઇદાનિ તં નયગ્ગાહં પાકટં કાતું ઉપમાય દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા મજ્ઝિમપદેસે નગરસ્સ ઉદ્ધાપપાકારાદીનિ થિરાનિ વા હોન્તુ, દુબ્બલાનિ વા, સબ્બસો વા પન મા હોન્તુ, ચોરાસઙ્કા ન હોતિ, તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા પચ્ચન્તિમનગરન્તિ આહ. દળ્હુદ્ધાપન્તિ થિરપાકારપાદં. દળ્હપાકારતોરણન્તિ થિરપાકારઞ્ચેવ થિરપિટ્ઠસઙ્ઘાટઞ્ચ. એકદ્વારન્તિ કસ્મા આહ? બહુદ્વારે હિ નગરે બહૂહિ પણ્ડિતદોવારિકેહિ ભવિતબ્બં. એકદ્વારે એકોવ વટ્ટતિ. થેરસ્સ ચ પઞ્ઞાય સદિસો અઞ્ઞો નત્થિ. તસ્મા અત્તનો પણ્ડિતભાવસ્સ ઓપમ્મત્થં એકંયેવ દોવારિકં દસ્સેતું એકદ્વાર’’ન્તિ આહ. પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. બ્યત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો વિસદઞાણો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતો. અનુપરિયાયપથન્તિ અનુપરિયાયનામકં પાકારમગ્ગં. પાકારસન્ધિન્તિ દ્વિન્નં ઇટ્ઠકાનં અપગતટ્ઠાનં. પાકારવિવરન્તિ પાકારસ્સ છિન્નટ્ઠાનં.

ચેતસો ઉપક્કિલેસેતિ પઞ્ચ નીવરણાનિ ચિત્તં ઉપક્કિલેસેન્તિ કિલિટ્ઠં કરોન્તિ ઉપતાપેન્તિ વિબાધેન્તિ, તસ્મા ‘‘ચેતસો ઉપક્કિલેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેતિ નીવરણા ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, ઉપ્પન્નાય પઞ્ઞાય વડ્ઢિતું ન દેન્તિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તા હુત્વા. સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતન્તિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાસભાવેન ભાવેત્વા. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ અરહત્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વા પટિવિજ્ઝિંસૂતિ દસ્સેતિ.

અપિચેત્થ સતિપટ્ઠાનાતિ વિપસ્સના. સમ્બોજ્ઝઙ્ગા મગ્ગો. અનુત્તરાસમ્માસમ્બોધિ અરહત્તં. સતિપટ્ઠાનાતિ વા મગ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગમિસ્સકા. સમ્માસમ્બોધિ અરહત્તમેવ. દીઘભાણકમહાસીવત્થેરો પનાહ ‘‘સતિપટ્ઠાને વિપસ્સનાતિ ગહેત્વા બોજ્ઝઙ્ગે મગ્ગો ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ગહિતે સુન્દરો પઞ્હો ભવેય્ય, ન પનેવં ગહિત’’ન્તિ. ઇતિ થેરો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં નીવરણપ્પહાને સતિપટ્ઠાનભાવનાય સમ્બોધિયઞ્ચ મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણરજતાનં વિય નાનત્તાભાવં દસ્સેતિ.

ઇધ ઠત્વા ઉપમા સંસન્દેતબ્બા – આયસ્મા હિ સારિપુત્તો પચ્ચન્તનગરં દસ્સેસિ, પાકારં દસ્સેસિ, પરિયાયપથં દસ્સેસિ, દ્વારં દસ્સેસિ, પણ્ડિતદોવારિકં દસ્સેસિ, નગરં પવેસનકનિક્ખમનકે ઓળારિકે પાણે દસ્સેસિ, પણ્ડિતદોવારિકસ્સ તેસં પાણાનં પાકટભાવઞ્ચ દસ્સેસિ. તત્થ કિં કેન સદિસન્તિ ચે. નગરં વિય હિ નિબ્બાનં, પાકારો વિય સીલં, પરિયાયપથો વિય હિરી, દ્વારં વિય અરિયમગ્ગો, પણ્ડિતદોવારિકો વિય ધમ્મસેનાપતિ, નગરપ્પવિસનકનિક્ખમનકઓળારિકપાણા વિય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના બુદ્ધા, દોવારિકસ્સ તેસં પાણાનં પાકટભાવો વિય આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નબુદ્ધાનં સીલસમથાદીહિ પાકટભાવો. એત્તાવતા થેરેન ભગવા એવમહં સાવકપારમીઞાણે ઠત્વા ધમ્મન્વયેન નયગ્ગાહેન જાનામીતિ અત્તનો સીહનાદસ્સ અનુયોગો દિન્નો હોતિ.

૧૪૪. ઇધાહં, ભન્તે, યેન ભગવાતિ ઇમં દેસનં કસ્મા આરભિ? સાવકપારમીઞાણસ્સ નિપ્ફત્તિદસ્સનત્થં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો, ભગવા અહં સાવકપારમીઞાણં પટિલભન્તો પઞ્ચનવુતિપાસણ્ડે ન અઞ્ઞં એકમ્પિ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા ઉપસઙ્કમિત્વા સાવકપારમીઞાણમ્પિ પટિલભિં, તુમ્હેયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા તુમ્હે પયિરુપાસન્તો પટિલભિન્તિ. તત્થ ઇધાતિ નિપાતમત્તં. ઉપસઙ્કમિં ધમ્મસવનાયાતિ તુમ્હે ઉપસઙ્કમન્તો પનાહં ન ચીવરાદિહેતુ ઉપસઙ્કમન્તો, ધમ્મસવનત્થાય ઉપસઙ્કમન્તો. એવં ઉપસઙ્કમિત્વા સાવકપારમીઞાણં પટિલભિં. કદા પન થેરો ધમ્મસવનત્થાય ઉપસઙ્કમન્તોતિ. સૂકરખતલેણે ભાગિનેય્યદીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તકથનદિવસે (મ. નિ. ૨.૨૦૫) ઉપસઙ્કમન્તો, તદાયેવ સાવકપારમીઞાણં પટિલભીતિ. તંદિવસઞ્હિ થેરો તાલવણ્ટં ગહેત્વા ભગવન્તં બીજમાનો ઠિતો તં દેસનં સુત્વા તત્થેવ સાવકપારમીઞાણં હત્થગતં અકાસિ. ઉત્તરુત્તરં પણીતપણીતન્તિ ઉત્તરુત્તરઞ્ચેવ પણીતપણીતઞ્ચ કત્વા દેસેસિ. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગન્તિ કણ્હઞ્ચેવ સુક્કઞ્ચ. તઞ્ચ ખો સપ્પટિભાગં સવિપક્ખં કત્વા. કણ્હં પટિબાહિત્વા સુક્કં, સુક્કં પટિબાહિત્વા કણ્હન્તિ એવં સપ્પટિભાગં કત્વા કણ્હસુક્કં દેસેસિ, કણ્હં દેસેન્તોપિ ચ સઉસ્સાહં સવિપાકં દેસેસિ, સુક્કં દેસેન્તોપિ સઉસ્સાહં સવિપાકં દેસેસિ.

તસ્મિં ધમ્મે અભિઞ્ઞા ઇધેકચ્ચં ધમ્મં ધમ્મેસુ નિટ્ઠમગમન્તિ તસ્મિં દેસિતે ધમ્મે એકચ્ચં ધમ્મં નામ સાવકપારમીઞાણં સઞ્જાનિત્વા ધમ્મેસુ નિટ્ઠમગમં. કતમેસુ ધમ્મેસૂતિ? ચતુસચ્ચધમ્મેસુ. એત્થાયં થેરસલ્લાપો, કાળવલ્લવાસી સુમત્થેરો તાવ વદતિ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મેસુ ઇદાનિ નિટ્ઠગમનકારણં નત્થિ. અસ્સજિમહાસાવકસ્સ હિ દિટ્ઠદિવસેયેવ સો પઠમમગ્ગેન ચતુસચ્ચધમ્મેસુ નિટ્ઠં ગતો, અપરભાગે સૂકરખતલેણદ્વારે ઉપરિ તીહિ મગ્ગેહિ ચતુસચ્ચધમ્મેસુ નિટ્ઠં ગતો, ઇમસ્મિં પન ઠાને ‘ધમ્મેસૂ’તિ બુદ્ધગુણેસુ નિટ્ઠં ગતો’’તિ. લોકન્તરવાસી ચૂળસીવત્થેરો પન ‘‘સબ્બં તથેવ વત્વા ઇમસ્મિં પન ઠાને ‘ધમ્મેસૂ’તિ અરહત્તે નિટ્ઠં ગતો’’તિ આહ. દીઘભાણકતિપિટકમહાસીવત્થેરો પન ‘‘તથેવ પુરિમવાદં વત્વા ઇમસ્મિં પન ઠાને ‘ધમ્મેસૂ’તિ સાવકપારમીઞાણે નિટ્ઠં ગતો’’તિ વત્વા ‘‘બુદ્ધગુણા પન નયતો આગતા’’તિ આહ.

સત્થરિ પસીદિન્તિ એવં સાવકપારમીઞાણધમ્મેસુ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ભિય્યોસોમત્તાય ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા’’તિ સત્થરિ પસીદિં. સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મોતિ સુટ્ઠુ અક્ખાતો સુકથિતો નિય્યાનિકો મગ્ગો ફલત્થાય નિય્યાતિ રાગદોસમોહનિમ્મદનસમત્થો.

સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘોતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાવકસઙ્ઘોપિ વઙ્કાદિદોસવિરહિતં સમ્માપટિપદં પટિપન્નત્તા સુપ્પટિપન્નોતિ પસન્નોમ્હિ ભગવતીતિ દસ્સેતિ.

કુસલધમ્મદેસનાવણ્ણના

૧૪૫. ઇદાનિ દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સમાપજ્જિતે સોળસ અપરાપરિયધમ્મે દસ્સેતું અપરં પન ભન્તે એતદાનુત્તરિયન્તિ દેસનં આરભિ. તત્થ અનુત્તરિયન્તિ અનુત્તરભાવો. યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતીતિ યથા યેનાકારેન યાય દેસનાય ભગવા ધમ્મં દેસેતિ, સા તુમ્હાકં દેસના અનુત્તરાતિ વદતિ. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ તાય દેસનાય દેસિતેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુપિ ભગવાવ અનુત્તરોતિ દીપેતિ. યા વા સા દેસના, તસ્સા ભૂમિં દસ્સેન્તોપિ ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ આહ. તત્રિમે કુસલા ધમ્માતિ તત્ર કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ વુત્તપદે ઇમે કુસલા ધમ્મા નામાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ આરોગ્યટ્ઠેન, અનવજ્જટ્ઠેન, કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન, નિદ્દરથટ્ઠેન, સુખવિપાકટ્ઠેનાતિ પઞ્ચધા કુસલં વેદિતબ્બં. તેસુ જાતકપરિયાયં પત્વા આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વટ્ટતિ. સુત્તન્તપરિયાયં પત્વા અનવજ્જટ્ઠેન. અભિધમ્મપરિયાયં પત્વા કોસલ્લસમ્ભૂતનિદ્દરથસુખવિપાકટ્ઠેન. ઇમસ્મિં પન ઠાને બાહિતિકસુત્તન્તપરિયાયેન (મ. નિ. ૨.૩૫૮) અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં દટ્ઠબ્બં.

ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ ચુદ્દસવિધેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, નવવિધેન વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, સોળસવિધેન ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનન્તિ એવં નાનાનયેહિ વિભજિત્વા સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના દેસિતા. ફલસતિપટ્ઠાનં પન ઇધ અનધિપ્પેતં. ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ પગ્ગહટ્ઠેન એકલક્ખણા, કિચ્ચવસેન નાનાકિચ્ચા. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાયા’’તિઆદિના નયેન સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના દેસિતા. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ ઇજ્ઝનટ્ઠેન એકસઙ્ગહા, છન્દાદિવસેન નાનાસભાવા. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતી’’તિઆદિના નયેન સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા દેસિતા.

પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ આધિપતેય્યટ્ઠેન એકલક્ખણાનિ, અધિમોક્ખાદિસભાવવસેન નાનાસભાવાનિ. સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેનેવ ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દેસિતાનિ. પઞ્ચ બલાનીતિ ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન અકમ્પિયટ્ઠેન વા એકસઙ્ગહાનિ, સલક્ખણેન નાનાસભાવાનિ. સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેનેવ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ બલાનિ દેસિતાનિ. સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ નિય્યાનટ્ઠેન એકસઙ્ગહા, ઉપટ્ઠાનાદિના સલક્ખણેન નાનાસભાવા. સમથવિપસ્સના મગ્ગવસેનેવ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા દેસિતા.

અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ હેતુટ્ઠેન એકસઙ્ગહો, દસ્સનાદિના સલક્ખણેન નાનાસભાવો. સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેનેવ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દેસિતોતિ અત્થો.

ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયાતિ ઇદં કિમત્થં આરદ્ધં? સાસનસ્સ પરિયોસાનદસ્સનત્થં. સાસનસ્સ હિ ન કેવલં મગ્ગેનેવ પરિયોસાનં હોતિ, અરહત્તફલેન પન હોતિ. તસ્મા તં દસ્સેતું ઇદમારદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ ભન્તે યા અયં કુસલેસુ ધમ્મેસુ એવંદેસના, એતદાનુત્તરિયં. તં ભગવાતિ તં દેસનં ભગવા અસેસં સકલં અભિજાનાતિ. તં ભગવતોતિ તં દેસનં ભગવતો અસેસં અભિજાનતો. ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થીતિ તદુત્તરિ અભિજાનિતબ્બં નત્થિ, અયં નામ ઇતો અઞ્ઞો ધમ્મો વા પુગ્ગલો વા યં ભગવા ન જાનાતીતિ ઇદં નત્થિ. યદભિજાનં અઞ્ઞો સમણો વાતિ યં તુમ્હેહિ અનભિઞ્ઞાતં, તં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા અભિજાનન્તો ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો અસ્સ, અધિકતરપઞ્ઞો ભવેય્ય. યદિદં કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ એત્થ યદિદન્તિ નિપાતમત્તં, કુસલેસુ ધમ્મેસુ ભગવતા ઉત્તરિતરો નત્થીતિ અયમેત્થત્થો. ઇતિ ભગવાવ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અનુત્તરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિનાપિ કારણેન એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતી’’તિ દીપેતિ. ઇતો પરેસુ અપરં પનાતિઆદીસુ વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. પુરિમવારસદિસં પન વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

આયતનપણ્ણત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૬. આયતનપણ્ણત્તીસૂતિ આયતનપઞ્ઞાપનાસુ. ઇદાનિ તા આયતનપઞ્ઞત્તિયો દસ્સેન્તો છયિમાનિ, ભન્તેતિઆદિમાહ. આયતનકથા પનેસા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારેન કથિતા, તેન ન તં વિત્થારયિસ્સામ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ સા વિત્થારતો વેદિતબ્બા.

એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, આયતનપણ્ણત્તીસૂતિ યાયં આયતનપણ્ણત્તીસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરવવત્થાનાદિવસેન એવં દેસના, એતદાનુત્તરિયં. સેસં વુત્તનયમેવ.

ગબ્ભાવક્કન્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૭. ગબ્ભાવક્કન્તીસૂતિ ગબ્ભોક્કમનેસુ. તા ગબ્ભાવક્કન્તિયો દસ્સેન્તો ચતસ્સો ઇમા, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અસમ્પજાનોતિ અજાનન્તો સમ્મૂળ્હો હુત્વા. માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ પટિસન્ધિવસેન પવિસતિ. ઠાતીતિ વસતિ. નિક્ખમતીતિ નિક્ખમન્તોપિ અસમ્પજાનો સમ્મૂળ્હોવ નિક્ખમતિ. અયં પઠમાતિ અયં પકતિલોકિયમનુસ્સાનં પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ ઓક્કમન્તો સમ્પજાનો અસમ્મૂળ્હો હુત્વા ઓક્કમતિ.

અયં દુતિયાતિ અયં અસીતિમહાથેરાનં સાવકાનં દુતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ. તે હિ પવિસન્તાવ જાનન્તિ, વસન્તા ચ નિક્ખમન્તા ચ ન જાનન્તિ.

અયં તતિયાતિ અયં દ્વિન્નઞ્ચ અગ્ગસાવકાનં પચ્ચેકબોધિસત્તાનઞ્ચ તતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ. તે કિર કમ્મજેહિ વાતેહિ અધોસિરા ઉદ્ધંપાદા અનેકસતપોરિસે પપાતે વિય યોનિમુખે ખિત્તા તાળચ્છિગ્ગળેન હત્થી વિય સમ્બાધેન યોનિમુખેન નિક્ખમમાના અનન્તં દુક્ખં પાપુણન્તિ. તેન નેસં ‘‘મયં નિક્ખમમ્હા’’તિ સમ્પજાનતા ન હોતિ. એવં પૂરિતપારમીનમ્પિ ચ સત્તાનં એવરૂપે ઠાને મહન્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ અલમેવ ગબ્ભાવાસે નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતું.

અયં ચતુત્થાતિ અયં સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં વસેન ચતુત્થા ગબ્ભાવક્કન્તિ. સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા હિ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તાપિ જાનન્તિ, તત્થ વસન્તાપિ જાનન્તિ, નિક્ખમન્તાપિ જાનન્તિ, નિક્ખમનકાલેપિ ચ તે કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદે અધોસિરે કત્વા ખિપિતું ન સક્કોન્તિ, દ્વે હત્થે પસારેત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઠિતકાવ નિક્ખમન્તિ. ભવગ્ગં ઉપાદાય અવીચિઅન્તરે અઞ્ઞો તીસુ કાલેસુ સમ્પજાનો નામ નત્થિ ઠપેત્વા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તે. તેનેવ નેસં માતુકુચ્છિં ઓક્કમનકાલે ચ નિક્ખમનકાલે ચ દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પતીતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

આદેસનવિધાદેસનાવણ્ણના

૧૪૮. આદેસનવિધાસૂતિ આદેસનકોટ્ઠાસેસુ. ઇદાનિ તા આદેસનવિધા દસ્સેન્તો ચતસ્સો ઇમાતિઆદિમાહ. નિમિત્તેન આદિસતીતિ આગતનિમિત્તેન ગતનિમિત્તેન ઠિતનિમિત્તેન વા ઇદં નામ ભવિસ્સતીતિ કથેતિ.

તત્રિદં વત્થુ – એકો રાજા તિસ્સો મુત્તા ગહેત્વા પુરોહિતં પુચ્છિ ‘‘કિં મે, આચરિય, હત્થે’’તિ? સો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેસિ. તેન ચ સમયેન એકા સરબૂ ‘‘મક્ખિકં ગહેસ્સામી’’તિ પક્ખન્દિ, ગહણકાલે મક્ખિકા પલાતા, સો મક્ખિકાય મુત્તત્તા ‘‘મુત્તા મહારાજા’’તિ આહ. મુત્તા તાવ હોતુ, કતિ મુત્તાતિ? સો પુન નિમિત્તં ઓલોકેસિ. અથ અવિદૂરે કુક્કુટો તિક્ખત્તું સદ્દં નિચ્છારેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તિસ્સો મહારાજા’’તિ આહ. એવં એકચ્ચો આગતનિમિત્તેન કથેતિ. એતેનુપાયેન ગતઠિતનિ મિત્તેહિપિ કથનં વેદિતબ્બં.

અમનુસ્સાનન્તિ યક્ખપિસાચાદીનં. દેવતાનન્તિ ચાતુમહારાજિકાદીનં. સદ્દં સુત્વાતિ અઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથેન્તાનં સદ્દં સુત્વા. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દન્તિ વિતક્કવિપ્ફારવસેન ઉપ્પન્નં વિપ્પલપન્તાનં સુત્તપમત્તાદીનં સદ્દં. સુત્વાતિ તં સદ્દં સુત્વા. યં વિતક્કયતો તસ્સ સો સદ્દો ઉપ્પન્નો, તસ્સ વસેન ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિ આદિસતિ. મનોસઙ્ખારા પણિહિતાતિ ચિત્તસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા. વિતક્કેસ્સતીતિ વિતક્કયિસ્સતિ પવત્તેસ્સતીતિ પજાનાતિ. જાનન્તો ચ આગમનેન જાનાતિ, પુબ્બભાગેન જાનાતિ, અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં ઓલોકેત્વા જાનાતિ. આગમનેન જાનાતિ નામ કસિણપરિકમ્મકાલેયેવ યેનાકારેન એસ કસિણભાવનં આરદ્ધો પઠમજ્ઝાનં વા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં વા અટ્ઠસમાપત્તિયો વા નિબ્બત્તેસ્સતીતિ જાનાતિ. પુબ્બભાગેન જાનાતિ નામ સમથવિપસ્સનાય આરદ્ધાયેવ જાનાતિ, યેનાકારેન એસ વિપસ્સનં આરદ્ધો સોતાપત્તિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ, સકદાગામિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ, અનાગામિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ, અરહત્તમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતીતિ જાનાતિ. અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં ઓલોકેત્વા જાનાતિ નામ યેનાકારેન ઇમસ્સ મનોસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા, ઇમસ્સ નામ ચિત્તસ્સ અનન્તરા ઇમં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ. ઇતો વુટ્ઠિતસ્સ એતસ્સ હાનભાગિયો વા સમાધિ ભવિસ્સતિ, ઠિતિભાગિયો વા વિસેસભાગિયો વા નિબ્બેધભાગિયો વા અભિઞ્ઞાયો વા નિબ્બત્તેસ્સતીતિ જાનાતિ.

તત્થ પુથુજ્જનો ચેતોપરિયઞાણલાભી પુથુજ્જનાનંયેવ ચિત્તં જાનાતિ, ન અરિયાનં. અરિયેસુપિ હેટ્ઠિમો હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ, ઉપરિમો પન હેટ્ઠિમસ્સ જાનાતિ. એતેસુ ચ સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. સકદાગામી, અનાગામી, અરહા, અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતિ. તેસઞ્હિ હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિ તત્રુપપત્તિયેવ હોતિ. તથેવ તં હોતીતિ ઇદં એકંસેન તથેવ હોતિ. ચેતોપરિયઞાણવસેન ઞાતઞ્હિ અઞ્ઞથાભાવી નામ નત્થિ. સેસં પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

દસ્સનસમાપત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૯. આતપ્પમન્વાયાતિઆદિ બ્રહ્મજાલે વિત્થારિતમેવ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો, આતપ્પન્તિ વીરિયં. તદેવ પદહિતબ્બતો પધાનં. અનુયુઞ્જિતબ્બતો અનુયોગો.અપ્પમાદન્તિ સતિઅવિપ્પવાસં. સમ્મામનસિકારન્તિ અનિચ્ચે અનિચ્ચન્તિઆદિવસેન પવત્તં ઉપાયમનસિકારં. ચેતોસમાધિન્તિ પઠમજ્ઝાનસમાધિં. અયં પઠમા દસ્સનસમાપત્તીતિ અયં દ્વત્તિં સાકારં પટિકૂલતો મનસિકત્વા પટિકૂલદસ્સનવસેન ઉપ્પાદિતા પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિ પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ નામ, સચે પન તં ઝાનં પાદકં કત્વા સોતાપન્નો હોતિ, અયં નિપ્પરિયાયેનેવ પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ.

અતિક્કમ્મ ચાતિ અતિક્કમિત્વા ચ. છવિમંસલોહિતન્તિ છવિઞ્ચ મંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ. અટ્ઠિં પચ્ચવેક્ખતીતિ અટ્ઠિ અટ્ઠીતિ પચ્ચવેક્ખતિ. અટ્ઠિ અટ્ઠીતિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉપ્પાદિતા અટ્ઠિઆરમ્મણા દિબ્બચક્ખુપાદકજ્ઝાનસમાપત્તિ દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ નામ. સચે પન તં ઝાનં પાદકં કત્વા સકદાગામિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ. અયં નિપ્પરિયાયેન દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ. કાળવલ્લવાસી સુમત્થેરો પન ‘‘યાવ તતિયમગ્ગા વટ્ટતી’’તિ આહ.

વિઞ્ઞાણસોતન્તિ વિઞ્ઞાણમેવ. ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્નન્તિ દ્વીહિપિ ભાગેહિ અચ્છિન્નં. ઇધ લોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચાતિ છન્દરાગવસેન ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે પતિટ્ઠિતં. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. કમ્મં વા કમ્મતો ઉપગચ્છન્તં ઇધ લોકે પતિટ્ઠિતં નામ. કમ્મભવં આકડ્ઢન્તં પરલોકે પતિટ્ઠિતં નામ. ઇમિના કિં કથિતં? સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચેતોપરિયઞાણં કથિતં. સેક્ખપુથુજ્જનાનઞ્હિ ચેતોપરિયઞાણં તતિયા દસ્સનસમાપત્તિ નામ.

ઇધ લોકે અપ્પતિટ્ઠિતઞ્ચાતિ નિચ્છન્દરાગત્તા ઇધલોકે ચ અપ્પતિટ્ઠિતં. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. કમ્મં વા કમ્મતો ન ઉપગચ્છન્તં ઇધ લોકે અપ્પતિટ્ઠિતં નામ. કમ્મભવં અનાકડ્ઢન્તં પરલોકે અપ્પતિટ્ઠિતં નામ. ઇમિના કિં કથિતં? ખીણાસવસ્સ ચેતોપરિયઞાણં કથિતં. ખીણાસવસ્સ હિ ચેતોપરિયઞાણં ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ નામ.

અપિચ દ્વત્તિંસાકારે આરદ્ધવિપસ્સનાપિ પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ. અટ્ઠિઆરમ્મણે આરદ્ધવિપસ્સના દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ. સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચેતોપરિયઞાણં ખીણાસવસ્સ ચેતોપરિયઞાણન્તિ ઇદં પદદ્વયં નિચ્ચલમેવ. અપરો નયો પઠમજ્ઝાનં પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ. દુતિયજ્ઝાનં દુતિયા. તતિયજ્ઝાનં તતિયા. ચતુત્થજ્ઝાનં ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ. તથા પઠમમગ્ગો પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ. દુતિયમગ્ગો દુતિયા. તતિયમગ્ગો તતિયા. ચતુત્થમગ્ગો ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તીતિ. સેસમેત્થ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

પુગ્ગલપણ્ણત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૫૦. પુગ્ગલપણ્ણત્તીસૂતિ લોકવોહારવસેન ‘‘સત્તો પુગ્ગલો નરો પોસો’’તિ એવં પઞ્ઞાપેતબ્બાસુ લોકપઞ્ઞત્તીસુ. બુદ્ધાનઞ્હિ દ્વે કથા સમ્મુતિકથા, પરમત્થકથાતિ પોટ્ઠપાદસુત્તે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૩૯-૪૪૩) વિત્થારિતા.

તત્થ પુગ્ગલપણ્ણત્તીસૂતિ અયં સમ્મુતિકથા. ઇદાનિ યે પુગ્ગલે પઞ્ઞપેન્તો પુગ્ગલપણ્ણત્તીસુ ભગવા અનુત્તરો હોતિ, તે દસ્સેન્તો સત્તિમે ભન્તે પુગ્ગલા. ઉભતોભાગવિમુત્તોતિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો, અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો. સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તપ્પત્તાનં, ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તપ્પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ.

પાળિ પનેત્થ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠવિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (ધાતુ. ૨૪) એવં અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા. પઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સો સુક્ખવિપસ્સકો ચ, ચતૂહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તા ચત્તારો ચાતિ ઇમેસં વસેન પઞ્ચવિધોવ હોતિ.

પાળિ પનેત્થ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ આગતા. યથાહ ‘‘ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૫).

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિ કરોતીતિ કાયસક્ખિ. સો ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, સો સોતાપત્તિફલટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા છબ્બિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કાયસક્ખી’’તિ (ધાતુ. ૨૬).

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તત્રિદં સઙ્ખેપલક્ખણં, દુક્ખા સઙ્ખારા સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં પસ્સિતં પઞ્ઞાયાતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. વિત્થારતો પનેસોપિ કાયસક્ખિ વિય છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૭).

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. સોપિ વુત્તનયેનેવ છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૮). એતેસુ હિ સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તસ્સ વિય, ઓકપ્પેન્તસ્સ વિય, અધિમુચ્ચન્તસ્સ વિય ચ કિલેસક્ખયો હોતિ. દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકં ઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. તસ્મા યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અસિ ન સીઘં વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવતરો વાયામો કાતબ્બો હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના. યથા પન અતિનિસિતેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવતરં વાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના વેદિતબ્બા.

ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. ધમ્મોતિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતીતિ અત્થો. સદ્ધાનુસારિમ્હિપિ એસેવ નયો, ઉભોપેતે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી’’તિ.

તથા ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી’’તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસા ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે પઞ્ઞાભાવનાધિકારે વુત્તા. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

પધાનદેસનાવણ્ણના

૧૫૧. પધાનેસૂતિ ઇધ પદહનવસેન ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા પધાના’’તિ વુત્તા. તેસં વિત્થારકથા મહાસતિપટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

પટિપદાદેસનાવણ્ણના

૧૫૨. દુક્ખપટિપદાદીસુ અયં વિત્થારનયો – ‘‘તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? દુક્ખેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? દુક્ખેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૮૦૧). અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

ભસ્સસમાચારાદિવણ્ણના

૧૫૩. ન ચેવ મુસાવાદૂપસઞ્હિતન્તિ ભસ્સસમાચારે ઠિતોપિ કથામગ્ગં અનુપચ્છિન્દિત્વા કથેન્તોપિ ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ન ચેવ મુસાવાદૂપસઞ્હિતં ભાસતિ. અટ્ઠ અનરિયવોહારે વજ્જેત્વા અટ્ઠ અરિયવોહારયુત્તમેવ ભાસતિ. ન ચ વેભૂતિયન્તિ ભસ્સસમાચારે ઠિતોપિ ભેદકરવાચં ન ભાસતિ. ન ચ પેસુણિયન્તિ તસ્સાયેવેતં વેવચનં. વેભૂતિયવાચા હિ પિયભાવસ્સ સુઞ્ઞકરણતો ‘‘પેસુણિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નામમેવસ્સા એતન્તિ મહાસીવત્થેરો અવોચ. ન ચ સારમ્ભજન્તિ સારમ્ભજા ચ યા વાચા, તઞ્ચ ન ભાસતિ. ‘‘ત્વં દુસ્સીલો’’તિ વુત્તે, ‘‘ત્વં દુસ્સીલો તવાચરિયો દુસ્સીલો’’તિ વા, ‘‘તુય્હં આપત્તી’’તિ વુત્તે, ‘‘અહં પિણ્ડાય ચરિત્વા પાટલિપુત્તં ગતો’’તિઆદિના નયેન બહિદ્ધા વિક્ખેપકથાપવત્તં વા કરણુત્તરિયવાચં ન ભાસતિ. જયાપેક્ખોતિ જયપુરેક્ખારો હુત્વા, યથા હત્થકો સક્યપુત્તો તિત્થિયા નામ ધમ્મેનપિ અધમ્મેનપિ જેતબ્બાતિ સચ્ચાલિકં યંકિઞ્ચિ ભાસતિ, એવં જયાપેક્ખો જયપુરેક્ખારો હુત્વા ન ભાસતીતિ અત્થો. મન્તા મન્તા ચ વાચં ભાસતીતિ એત્થ મન્તાતિ વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, મન્તાય પઞ્ઞાય. પુન મન્તાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ, ભસ્સસમાચારે ઠિતો દિવસભાગમ્પિ કથેન્તો પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તકથમેવ કથેતીતિ. નિધાનવતિન્તિ હદયેપિ નિદહિતબ્બયુત્તં. કાલેનાતિ યુત્તપત્તકાલેન.

એવં ભાસિતા હિ વાચા અમુસા ચેવ હોતિ અપિસુણા ચ અફરુસા ચ અસઠા ચ અસમ્ફપ્પલાપા ચ. એવરૂપા ચ અયં વાચા ચતુસચ્ચનિસ્સિતાતિપિ સિક્ખત્તયનિસ્સિતાતિપિ દસકથાવત્થુનિસ્સિતાતિપિ તેરસધુતઙ્ગનિસ્સિતાતિપિ સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્મનિસ્સિતાતિપિ મગ્ગનિસ્સિતાતિપિ વુચ્ચતિ. તેનાહ એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, ભસ્સસમાચારેતિ તં પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

સચ્ચો ચસ્સ સદ્ધો ચાતિ સીલાચારે ઠિતો ભિક્ખુ સચ્ચો ચ ભવેય્ય સચ્ચકથો સદ્ધો ચ સદ્ધાસમ્પન્નો. નનુ હેટ્ઠા સચ્ચં કથિતમેવ, ઇધ કસ્મા પુન વુત્તન્તિ? હેટ્ઠા વાચાસચ્ચં કથિતં. સીલાચારે ઠિતો પન ભિક્ખુ અન્તમસો હસનકથાયપિ મુસાવાદં ન કરોતીતિ દસ્સેતું ઇધ વુત્તં. ઇદાનિ સો ધમ્મેન સમેન જીવિતં કપ્પેતીતિ દસ્સનત્થં ન ચ કુહકોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘કુહકો’’તિઆદીનિ બ્રહ્મજાલે વિત્થારિતાનિ.

ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ છસુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજનેપિ પમાણઞ્ઞૂ. સમકારીતિ સમચારી, કાયેન વાચાય મનસા ચ કાયવઙ્કાદીનિ પહાય સમં ચરતીતિ અત્થો. જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તોતિ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિ વુત્તનયેનેવ જાગરિયાનુયોગં યુત્તપ્પયુત્તો વિહરતિ. અતન્દિતોતિ નિત્તન્દી કાયાલસિયવિરહિતો. આરદ્ધવીરિયોતિ કાયિકવીરિયેનાપિ આરદ્ધવીરિયો હોતિ, ગણસઙ્ગણિકં વિનોદેત્વા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ અટ્ઠઆરબ્ભવત્થુવસેન એકવિહારી. ચેતસિકવીરિયેનાપિ આરદ્ધવીરિયો હોતિ, કિલેસસઙ્ગણિકં પહાય વિનોદેત્વા અટ્ઠસમાપત્તિવસેન એકવિહારી. અપિ ચ યથા તથા કિલેસુપ્પત્તિં નિવારેન્તો ચેતસિકવીરિયેન આરદ્ધવીરિયો હોતિ. ઝાયીતિ આરમ્મણલક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ઝાયી. સતિમાતિ ચિરકતાદિઅનુસ્સરણસમત્થાય સતિયા સમન્નાગતો.

કલ્યાણપટિભાનોતિ વાક્કરણસમ્પન્નો ચેવ હોતિ પટિભાનસમ્પન્નો ચ. યુત્તપટિભાનો ખો પન હોતિ નો મુત્તપટિભાનો. સીલસમાચારસ્મિઞ્હિ ઠિતભિક્ખુ મુત્તપટિભાનો ન હોતિ, યુત્તપટિભાનો પન હોતિ વઙ્ગીસત્થેરો વિય. ગતિમાતિ ગમનસમત્થાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. ધિતિમાતિ ધારણસમત્થાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. મતિમાતિ એત્થ પન મતીતિ પઞ્ઞાય નામમેવ, તસ્મા પઞ્ઞવાતિ અત્થો. ઇતિ તીહિપિ ઇમેહિ પદેહિ પઞ્ઞાવ કથિતા. તત્થ હેટ્ઠા સમણધમ્મકરણવીરિયં કથિતં, ઇધ બુદ્ધવચનગણ્હનવીરિયં. તથા હેટ્ઠા વિપસ્સનાપઞ્ઞા કથિતા, ઇધ બુદ્ધવચનગણ્હનપઞ્ઞા. ન ચ કામેસુ ગિદ્ધોતિ વત્થુકામકિલેસકામેસુ અગિદ્ધો. સતો ચ નિપકો ચાતિ અભિક્કન્તપટિક્કન્તાદીસુ સત્તસુ ઠાનેસુ સતિયા ચેવ ઞાણેન ચ સમન્નાગતો ચરતીતિ અત્થો. નેપક્કન્તિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતત્તા નિપકોતિ વુત્તો. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

અનુસાસનવિધાદિવણ્ણના

૧૫૪. પચ્ચત્તં યોનિસો મનસિકારાતિ અત્તનો ઉપાયમનસિકારેન. યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનોતિ યથા મયા અનુસિટ્ઠં અનુસાસની દિન્ના, તથા પટિપજ્જમાનો. તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયાતિઆદિ વુત્તત્થમેવ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૧૫૫. પરપુગ્ગલવિમુત્તિઞાણેતિ સોતાપન્નાદીનં પરપુગ્ગલાનં તેન તેન મગ્ગેન કિલેસવિમુત્તિઞાણે. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૧૫૬. અમુત્રાસિં એવંનામોતિ એકો પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તો નામગોત્તં પરિયાદિયમાનો ગચ્છતિ. એકો સુદ્ધખન્ધેયેવ અનુસ્સરતિ, એકો હિ સક્કોતિ, એકો ન સક્કોતિ. તત્થ યો સક્કોતિ, તસ્સ વસેન અગ્ગહેત્વા અસક્કોન્તસ્સ વસેન ગહિતં. અસક્કોન્તો પન કિં કરોતિ? સુદ્ધખન્ધેયેવ અનુસ્સરન્તો ગન્ત્વા અનેકજાતિસતસહસ્સમત્થકે ઠત્વા નામગોત્તં પરિયાદિયમાનો ઓતરતિ. તં દસ્સેન્તો એવંનામોતિઆદિમાહ. સો એવમાહાતિ સો દિટ્ઠિગતિકો એવમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ સસ્સતોતિ વત્વા ‘‘તે ચ સત્તા સંસરન્તી’’તિ વદન્તસ્સ વચનં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં હોતિ. દિટ્ઠિગતિકત્તા પનેસ એતં ન સલ્લક્ખેસિ. દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ ઠાનં વા નિયમો વા નત્થિ. ઇમં ગહેત્વા ઇમં વિસ્સજ્જેતિ, ઇમં વિસ્સજ્જેત્વા ઇમં ગણ્હાતીતિ બ્રહ્મજાલે વિત્થારિતમેવેતં. અયં તતિયો સસ્સતવાદોતિ થેરો લાભિસ્સેવ વસેન તયો સસ્સતવાદે આહ. ભગવતા પન તક્કીવાદમ્પિ ગહેત્વા બ્રહ્મજાલે ચત્તારો વુત્તા. એતેસં પન તિણ્ણં વાદાનં વિત્થારકથા બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

૧૫૭. ગણનાય વાતિ પિણ્ડગણનાય. સઙ્ખાનેનાતિ અચ્છિદ્દકવસેન મનોગણનાય. ઉભયથાપિ પિણ્ડગણનમેવ દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ, વસ્સાનં સતવસેન સહસ્સવસેન સતસહસ્સવસેન કોટિવસેન પિણ્ડં કત્વાપિ એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા એત્તકા વસ્સકોટિયોતિ વા એવં સઙ્ખાતું ન સક્કા. તુમ્હે પન અત્તનો દસન્નં પારમીનં પૂરિતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા યસ્મા વો અનાવરણઞાણં સૂરં વહતિ. તસ્મા દેસનાઞાણકુસલતં પુરક્ખત્વા વસ્સગણનાયપિ પરિયન્તિકં કત્વા કપ્પગણનાયપિ પરિચ્છિન્દિત્વા એત્તકન્તિ દસ્સેથાતિ દીપેતિ. પાળિયત્થો પનેત્થ વુત્તનયોયેવ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૧૫૮. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણેતિ ભન્તે યાપિ અયં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિવસેન ઞાણદેસના, સાપિ તુમ્હાકંયેવ અનુત્તરા. અતીતબુદ્ધાપિ એવમેવ દેસેસું. અનાગતાપિ એવમેવ દેસેસ્સન્તિ. તુમ્હે તેસં અતીતાનાગતબુદ્ધાનં ઞાણેન સંસન્દિત્વાવ દેસયિત્થ. ‘‘ઇમિનાપિ કારણેન એવંપસન્નો અહં ભન્તે ભગવતી’’તિ દીપેતિ. પાળિયત્થો પનેત્થ વિત્થારિતોયેવ.

૧૫૯. સાસવા સઉપધિકાતિ સદોસા સઉપારમ્ભા. નો અરિયાતિ વુચ્ચતીતિ અરિયિદ્ધીતિ ન વુચ્ચતિ. અનાસવા અનુપધિકાતિ નિદ્દોસા અનુપારમ્ભા. અરિયાતિ વુચ્ચતીતિ અરિયિદ્ધીતિ વુચ્ચતિ. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતીતિ કથં અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતીતિ? પટિકૂલે સત્તે મેત્તં ફરતિ, સઙ્ખારે ધાતુસઞ્ઞં ઉપસંહરતિ. યથાહ ‘‘કથં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ (પટિ. મ. ૩.૯૭)? અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતી’’તિ. પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતીતિ અપ્પટિકૂલે સત્તે અસુભસઞ્ઞં ફરતિ, સઙ્ખારે અનિચ્ચસઞ્ઞં ઉપસંહરતિ. યથાહ ‘‘કથં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતી’’તિ. એવં સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતીતિ ઇટ્ઠે અરજ્જન્તો અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તો યથા અઞ્ઞે અસમપેક્ખનેન મોહં ઉપ્પાદેન્તિ, એવં અનુપ્પાદેન્તો છસુ આરમ્મણેસુ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો વિહરતિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, ઇદ્ધિવિધાસૂતિ, ભન્તે, યા અયં દ્વીસુ ઇદ્ધીસુ એવંદેસના, એતદાનુત્તરિયં. તં ભગવાતિ તં દેસનં ભગવા અસેસં સકલં અભિજાનાતિ. તં ભગવતોતિ તં દેસનં ભગવતો અસેસં અભિજાનતો. ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થીતિ ઉત્તરિ અભિજાનિતબ્બં નત્થિ. અયં નામ ઇતો અઞ્ઞો ધમ્મો વા પુગ્ગલો વા યં ભગવા ન જાનાતિ ઇદં નત્થિ. યદભિજાનં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વાતિ યં તુમ્હેહિ અનભિઞ્ઞાતં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા અભિજાનન્તો ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો અસ્સ, અધિકતરપઞ્ઞો ભવેય્ય. યદિદં ઇદ્ધિવિધાસૂતિ એત્થ યદિદન્તિ નિપાતમત્તં. ઇદ્ધિવિધાસુ ભગવતા ઉત્તરિતરો નત્થિ. અતીતબુદ્ધાપિ હિ ઇમા દ્વે ઇદ્ધિયો દેસેસું, અનાગતાપિ ઇમાવ દેસેસ્સન્તિ. તુમ્હેપિ તેસં ઞાણેન સંસન્દિત્વા ઇમાવ દેસયિત્થ. ઇતિ ભગવા ઇદ્ધિવિધાસુ અનુત્તરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિનાપિ કારણેન એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતી’’તિ દીપેતિ. એત્તાવતા યે ધમ્મસેનાપતિ દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સોળસ અપરમ્પરિયધમ્મે સમ્મસિ, તેવ દસ્સિતા હોન્તિ.

અઞ્ઞથાસત્થુગુણદસ્સનાદિવણ્ણના

૧૬૦. ઇદાનિ અપરેનપિ આકારેન ભગવતો ગુણે દસ્સેન્તો યં તં ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધેન કુલપુત્તેનાતિ સદ્ધા કુલપુત્તા નામ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના બોધિસત્તા. તસ્મા યં સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેન પત્તબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. કિં પન તેન પત્તબ્બં? નવ લોકુત્તરધમ્મા. આરદ્ધવીરિયેનાતિઆદીસુ ‘‘વીરિયં થામો’’તિઆદીનિ સબ્બાનેવ વીરિયવેવચનાનિ. તત્થ આરદ્ધવીરિયેનાતિ પગ્ગહિતવીરિયેન. થામવતાતિ થામસમ્પન્નેન થિરવીરિયેન. પુરિસથામેનાતિ તેન થામવતા યં પુરિસથામેન પત્તબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. અનન્તરપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. પુરિસધોરય્હેનાતિ યા અસમધુરેહિ બુદ્ધેહિ વહિતબ્બા ધુરા, તં ધુરં વહનસમત્થેન મહાપુરિસેન. અનુપ્પત્તં તં ભગવતાતિ તં સબ્બં અતીતાનાગતબુદ્ધેહિ પત્તબ્બં, સબ્બમેવ અનુપ્પત્તં, ભગવતો એકગુણોપિ ઊનો નત્થીતિ દસ્સેતિ. કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગન્તિ વત્થુકામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગં. યથા અઞ્ઞે કેણિયજટિલાદયો સમણબ્રાહ્મણા ‘‘કો જાનાતિ પરલોકં. સુખો ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય મુદુકાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’’તિ મોળિબન્ધાહિ પરિબ્બાજિકાહિ પરિચારેન્તિ સમ્પત્તં સમ્પત્તં રૂપાદિઆરમ્મણં અનુભવમાના કામસુખમનુયુત્તા, ન એવમનુયુત્તોતિ દસ્સેતિ.

હીનન્તિ લામકં. ગમ્મન્તિ ગામવાસીનં ધમ્મં. પોથુજ્જનિકન્તિ પુથુજ્જનેહિ સેવિતબ્બં. અનરિયન્તિ ન નિદ્દોસં. ન વા અરિયેહિ સેવિતબ્બં. અનત્થસઞ્હિતન્તિ અનત્થસંયુત્તં. અત્તકિલમથાનુયોગન્તિ અત્તનો આતાપનપરિતાપનાનુયોગં. દુક્ખન્તિ દુક્ખયુત્તં, દુક્ખમં વા. યથા એકે સમણબ્રાહ્મણા કામસુખલ્લિકાનુયોગં પરિવજ્જેસ્સામાતિ કાયકિલમથં અનુધાવન્તિ, તતો મુઞ્ચિસ્સામાતિ કામસુખં અનુધાવન્તિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન ઉભો એતે અન્તે વજ્જેત્વા યા સા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા ચક્ખુકરણી’’તિ એવં વુત્તા સમ્માપટિપત્તિ, તમેવ પટિપન્નો. તસ્મા ‘‘ન ચ અત્તકિલમથાનુયોગ’’ન્તિઆદિમાહ.

આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતસિકાનં, કામાવચરચિત્તાનિ અતિક્કમિત્વા ઠિતાનન્તિ અત્થો. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારાનં. પોટ્ઠપાદસુત્તન્તસ્મિઞ્હિ સપ્પીતિકદુતિયજ્ઝાનફલસમાપત્તિ કથિતા (દી. નિ. ૧.૪૩૨). પાસાદિકસુત્તન્તે સહ મગ્ગેન વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં. દસુત્તરસુત્તન્તે ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિ. ઇમસ્મિં સમ્પસાદનીયે દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારજ્ઝાનાનિ કથિતાનિ. નિકામલાભીતિ યથાકામલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી.

અનુયોગદાનપ્પકારવણ્ણના

૧૬૧. એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા. તીણિ હિ ખેત્તાનિ – જાતિખેત્તં આણાખેત્તં વિસયખેત્તં. તત્થ જાતિખેત્તં નામ દસસહસ્સી લોકધાતુ. સા હિ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિં ઓક્કમનકાલે નિક્ખમનકાલે સમ્બોધિકાલે ધમ્મચક્કપ્પવત્તને આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જને પરિનિબ્બાને ચ કમ્પતિ. કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં પન આણાખેત્તં નામ. આટાનાટિયમોરપરિત્તધજગ્ગપરિત્તરતનપરિત્તાદીનઞ્હિ એત્થ આણા વત્તતિ. વિસયખેત્તસ્સ પન પરિમાણં નત્થિ, બુદ્ધાનઞ્હિ ‘‘યાવતકં ઞાણં, તાવતકં ઞેય્યં, યાવતકં ઞેય્યં તાવતકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્યં, ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણ’’ન્તિ (મહાનિ. ૫૫) વચનતો અવિસયો નામ નત્થિ.

ઇમેસુ પન તીસુ ખેત્તેસુ ઠપેત્વા ઇમં ચક્કવાળં અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, નુપ્પઞ્જન્તીતિ પન અત્થિ. તીણિ પિટકાનિ વિનયપિટકં, સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકં. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, યસત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ સઙ્ગીતીતિ. ઇમા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ‘‘ઇમં ચક્કવાળં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ સુત્તં નત્થિ, નુપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા એકતો નુપ્પજ્જન્તિ, પુરે વા પચ્છા વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ બોધિપલ્લઙ્કે ‘‘બોધિં અપત્વા ન ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણં, તાવ પુબ્બેતિ ન વેદિતબ્બં. બોધિસત્તસ્સ હિ પટિસન્ધિગ્ગહણે દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનેનેવ ખેત્તપરિગ્ગહો કતો. અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિપિ નિવારિતા હોતિ. પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય ચ યાવ સાસપમત્તાપિ ધાતુયો તિટ્ઠન્તિ, તાવ પચ્છાતિ ન વેદિતબ્બં. ધાતૂસુ હિ ઠિતાસુ બુદ્ધાપિ ઠિતાવ હોન્તિ. તસ્મા એત્થન્તરે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ. ધાતુપરિનિબ્બાને પન જાતે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા.

તિપિટકઅન્તરધાનકથા

તીણિ અન્તરધાનાનિ નામ પરિયત્તિઅન્તરધાનં, પટિવેધઅન્તરધાનં, પટિપત્તિઅન્તરધાનન્તિ. તત્થ પરિયત્તીતિ તીણિ પિટકાનિ. પટિવેધોતિ સચ્ચપ્પટિવેધો. પટિપત્તીતિ પટિપદા. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધકરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ, એસ ભિક્ખુ પુથુજ્જનોતિ અઙ્ગુલિં પસારેત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ. ઇમસ્મિંયેવ દીપે એકવારં પુથુજ્જનભિક્ખુ નામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ, કદાચિ અપ્પા. ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. સાસનટ્ઠિતિયા પન પરિયત્તિ પમાણં. પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ.

યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચાભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો ન જાનામીતિ આહ. તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતવિસેસં સંસન્દિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો આચિક્ખિ, તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં ઝાનં સમ્પાદેસિ, એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ. યદા પન સા અન્તરધાયતિ, તદા પઠમં અભિધમ્મપિટકં નસ્સતિ. તત્થ પટ્ઠાનં સબ્બપઠમં અન્તરધાયતિ. અનુક્કમેન પચ્છા ધમ્મસઙ્ગહો, તસ્મિં અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ પિટકેસુ ઠિતેસુપિ સાસનં ઠિતમેવ હોતિ.

તત્થ સુત્તન્તપિટકે અન્તરધાયમાને પઠમં અઙ્ગુત્તરનિકાયો એકાદસકતો પટ્ઠાય યાવ એકકા અન્તરધાયતિ, તદનન્તરં સંયુત્તનિકાયો ચક્કપેય્યાલતો પટ્ઠાય યાવ ઓઘતરણા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં મજ્ઝિમનિકાયો ઇન્દ્રિયભાવનતો પટ્ઠાય યાવ મૂલપરિયાયા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં દીઘનિકાયો દસુત્તરતો પટ્ઠાય યાવ બ્રહ્મજાલા અન્તરધાયતિ. એકિસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ ગાથાનં પુચ્છા અદ્ધાનં ગચ્છતિ, સાસનં ધારેતું ન સક્કોતિ, સભિયપુચ્છા આળવકપુચ્છા વિય ચ. એતા કિર કસ્સપબુદ્ધકાલિકા અન્તરા સાસનં ધારેતું નાસક્ખિંસુ.

દ્વીસુ પન પિટકેસુ અન્તરહિતેસુપિ વિનયપિટકે ઠિતે સાસનં તિટ્ઠતિ. પરિવારક્ખન્ધકેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગે ઠિતે ઠિતમેવ હોતિ. ઉભતોવિભઙ્ગે અન્તરહિતે માતિકાયપિ ઠિતાય ઠિતમેવ હોતિ. માતિકાય અન્તરહિતાય પાતિમોક્ખપબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતિ. લિઙ્ગં અદ્ધાનં ગચ્છતિ. સેતવત્થસમણવંસો પન કસ્સપબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય સાસનં ધારેતું નાસક્ખિ. પટિસમ્ભિદાપત્તેહિ વસ્સસહસ્સં અટ્ઠાસિ. છળભિઞ્ઞેહિ વસ્સસહસ્સં. તેવિજ્જેહિ વસ્સસહસ્સં. સુક્ખવિપસ્સકેહિ વસ્સસહસ્સં. પાતિમોક્ખેહિ વસ્સસહસ્સં અટ્ઠાસિ. પચ્છિમકસ્સ પન સચ્ચપ્પટિવેધતો પચ્છિમકસ્સ સીલભેદતો પટ્ઠાય સાસનં ઓસક્કિતં નામ હોતિ. તતો પટ્ઠાય અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા.

સાસનઅન્તરહિતવણ્ણના

તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ નામ કિલેસપરિનિબ્બાનં ખન્ધપરિનિબ્બાનં ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ. તત્થ કિલેસપરિનિબ્બાનં બોધિપલ્લઙ્કે અહોસિ. ખન્ધપરિનિબ્બાનં કુસિનારાયં. ધાતુપરિનિબ્બાનં અનાગતે ભવિસ્સતિ. સાસનસ્સ કિર ઓસક્કનકાલે ઇમસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે ધાતુયો સન્નિપતિત્વા મહાચેતિયં ગમિસ્સન્તિ. મહાચેતિયતો નાગદીપે રાજાયતનચેતિયં. તતો મહાબોધિપલ્લઙ્કં ગમિસ્સન્તિ. નાગભવનતોપિ દેવલોકતોપિ બ્રહ્મલોકતોપિ ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કમેવ ગમિસ્સન્તિ. સાસપમત્તાપિ ધાતુયો ન અન્તરા નસ્સિસ્સન્તિ. સબ્બધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કે રાસિભૂતા સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘના હુત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ.

તા દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિસ્સન્તિ, તતો દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ સત્થા પરિનિબ્બાતિ, અજ્જ સાસનં ઓસક્કતિ, પચ્છિમદસ્સનં દાનિ ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ દસબલસ્સ પરિનિબ્બુતદિવસતો મહન્તતરં કારુઞ્ઞં કરિસ્સન્તિ. ઠપેત્વા અનાગામિખીણાસવે અવસેસા સકભાવેન સન્ધારેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ધાતૂસુ તેજોધાતુ ઉટ્ઠહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ. સાસપમત્તાયપિ ધાતુયા સતિ એકજાલા ભવિસ્સતિ. ધાતૂસુ પરિયાદાનં ગતાસુ ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ. એવં મહન્તં આનુભાવં દસ્સેત્વા ધાતૂસુ અન્તરહિતાસુ સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ.

યાવ ન એવં અન્તરધાયતિ, તાવ અચરિમં નામ હોતિ. એવં અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. કસ્મા પન અપુબ્બં અચરિમં નુપ્પજ્જન્તીતિ? અનચ્છરિયત્તા. બુદ્ધા હિ અચ્છરિયમનુસ્સા. યથાહ – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૨). યદિ ચ દ્વે વા ચત્તારો વા અટ્ઠ વા સોળસ વા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, અનચ્છરિયા ભવેય્યું. એકસ્મિઞ્હિ વિહારે દ્વિન્નં ચેતિયાનમ્પિ લાભસક્કારો ઉળારો ન હોતિ. ભિક્ખૂપિ બહુતાય ન અચ્છરિયા જાતા, એવં બુદ્ધાપિ ભવેય્યું, તસ્મા નુપ્પજ્જન્તિ. દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો. યઞ્હિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદં ધમ્મં એકો દેસેતિ. અઞ્ઞેન ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સોવ દેસેતબ્બો સિયા, તતો અનચ્છરિયો સિયા. એકસ્મિં પન ધમ્મં દેસેન્તે દેસનાપિ અચ્છરિયા હોતિ, વિવાદભાવતો ચ. બહૂસુ હિ બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ બહૂનં આચરિયાનં અન્તેવાસિકા વિય અમ્હાકં બુદ્ધો પાસાદિકો, અમ્હાકં બુદ્ધો મધુરસ્સરો લાભી પુઞ્ઞવાતિ વિવદેય્યું. તસ્માપિ એવં નુપ્પજ્જન્તિ. અપિ ચેતં કારણં મિલિન્દરઞ્ઞાપિ પુટ્ઠેન નાગસેનત્થેરેન વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

ભન્તે, નાગસેન, ભાસિતમ્પિ હેતં ભગવતા ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. દેસયન્તા ચ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ તથાગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયે ધમ્મે દેસેન્તિ, કથયમાના ચ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ કથેન્તિ, સિક્ખાપેન્તા ચ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખાપેન્તિ, અનુસાસમાના ચ અપ્પમાદપ્પટિપત્તિયં અનુસાસન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસમ્પિ તથાગતાનં એકા દેસના એકા કથા એકસિક્ખા એકાનુસાસની, કેન કારણેન દ્વે તથાગતા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. એકેનપિ તાવ બુદ્ધુપ્પાદેન અયં લોકો ઓભાસજાતો, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ભવેય્ય, દ્વિન્નં પભાય અયં લોકો ભિય્યોસોમત્તાય ઓભાસજાતો ભવેય્ય, ઓવદમાના ચ દ્વે તથાગતા સુખં ઓવદેય્યું, અનુસાસમાના ચ સુખં અનુસાસેય્યું, તત્થ મે કારણં દેસેહિ, યથાહં નિસ્સંસયો ભવેય્ય’’ન્તિ.

અયં, મહારાજ, દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય, કમ્પેય્ય, નમેય્ય, ઓણમેય્ય, વિનમેય્ય, વિકિરેય્ય, વિધમેય્ય, વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

યથા, મહારાજ, નાવા એકપુરિસસન્ધારણી ભવેય્ય, એકપુરિસે અભિરૂળ્હે સા નાવા સમુપાદિકા ભવેય્ય, અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય તાદિસો આયુના વણ્ણેન વયેન પમાણેન કિસથૂલેન સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન, સો તં નાવં અભિરૂહેય્ય, અપિ નુ સા, મહારાજ, નાવા દ્વિન્નમ્પિ ધારેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, ચલેય્ય, કમ્પેય્ય, નમેય્ય, ઓણમેય્ય, વિનમેય્ય, વિકિરેય્ય, વિધમેય્ય, વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય ઓસીદેય્ય ઉદકેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો યાવદત્થં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય છાદેન્તં યાવ કણ્ઠમભિપૂરયિત્વા, સો ધાતો પીણિતો પરિપુણ્ણો નિરન્તરો તન્દીકતો અનોણમિતદણ્ડજાતો પુનદેવ તાવતકં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો સુખિતો ભવેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, સકિં ભુત્તોવ મરેય્યાતિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી …પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્યાતિ.

કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ? ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા રતનપૂરિતા ભવેય્યું યાવ મુખસમા, એકસ્મા સકટતો રતનં ગહેત્વા એકસ્મિં સકટે આકિરેય્યું, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, સકટં દ્વિન્નમ્પિ સકટાનં રતનં ધારેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, નાભિપિ તસ્સ ફલેય્ય, અરાપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યું, નેમિપિ તસ્સ ઓપતેય્ય, અક્ખોપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યાતિ. કિં નુ ખો, મહારાજ, અતિરતનભારેન સકટં ભિજ્જતીતિ? આમ, ભન્તે,તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતિ.

અપિચ, મહારાજ, ઇમં કારણં બુદ્ધબલપરિદીપનાય ઓસારિતં અઞ્ઞમ્પિ તત્થ અતિરૂપં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘‘તુમ્હાકં બુદ્ધો અમ્હાકં બુદ્ધો’’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા ભવેય્યું. યથા, મહારાજ, દ્વિન્નં બલવામચ્ચાનં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘‘તુમ્હાકં અમચ્ચો અમ્હાકં અમચ્ચો’’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા હોન્તિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા ભવેય્યું, ઇદં તાવ, મહારાજ, એકં કારણં, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, ‘‘અગ્ગો બુદ્ધો’’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય, ‘‘જેટ્ઠો બુદ્ધો’’તિ, સેટ્ઠો બુદ્ધોતિ, વિસિટ્ઠો બુદ્ધોતિ, ઉત્તમો બુદ્ધોતિ, પવરો બુદ્ધોતિ, અસમો બુદ્ધોતિ, અસમસમો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિમો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિભાગો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિપુગ્ગલો બુદ્ધોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય. ઇમમ્પિ ખો ત્વં, મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

અપિચ ખો, મહારાજ, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સભાવપકતિ એસા, યં એકોયેવ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા કારણા? મહન્તતાય સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધગુણાનં, યં અઞ્ઞમ્પિ, મહારાજ, મહન્તં હોતિ, તં એકંયેવ હોતિ. પથવી, મહારાજ, મહન્તી, સા એકાયેવ. સાગરો મહન્તો, સો એકોયેવ. સિનેરુ ગિરિરાજા મહન્તો, સો એકોયેવ. આકાસો મહન્તો, સો એકોયેવ. સક્કો મહન્તો, સો એકોયેવ. મારો મહન્તો, સો એકોયેવ. મહાબ્રહ્મા મહન્તો, સો એકોયેવ. તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મહન્તો, સો એકોયેવ લોકસ્મિં. યત્થ તે ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અઞ્ઞેસં ઓકાસો ન હોતિ. તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકોયેવ લોકે ઉપ્પજ્જતીતિ. સુકથિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ઓપમ્મેહિ કારણેહીતિ (મિ. પ. ૫.૧.૧).

ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મન્તિ નવવિધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુધમ્મં પુબ્બભાગપ્પટિપદં. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. વાદાનુવાદોતિ વાદોયેવ.

અચ્છરિયઅબ્ભુતવણ્ણના

૧૬૨. આયસ્મા ઉદાયીતિ તયો થેરા ઉદાયી નામ – લાળુદાયી, કાળુદાયી, મહાઉદાયીતિ. ઇધ મહાઉદાયી અધિપ્પેતો. તસ્સ કિર ઇમં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સુણન્તસ્સ અબ્ભન્તરે પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા પાદપિટ્ઠિતો સીસમત્થકં ગચ્છતિ, સીસમત્થકતો પાદપિટ્ઠિં આગચ્છતિ, ઉભતો પટ્ઠાય મજ્ઝં ઓતરતિ, મજ્ઝતો પટ્ઠાય ઉભતો ગચ્છતિ. સો નિરન્તરં પીતિયા ફુટસરીરો બલવસોમનસ્સેન દસબલસ્સ ગુણં કથેન્તો અચ્છરિયં ભન્તેતિઆદિમાહ. અપ્પિચ્છતાતિ નિત્તણ્હતા. સન્તુટ્ઠિતાતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તીહાકારેહિ સન્તોસો. સલ્લેખતાતિ સબ્બકિલેસાનં સલ્લિખિતભાવો. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ. ન અત્તાનં પાતુકરિસ્સતીતિ અત્તનો ગુણે ન આવિ કરિસ્સતિ. પટાકં પરિહરેય્યુન્તિ ‘‘કો અમ્હેહિ સદિસો અત્થી’’તિ વદન્તા પટાકં ઉક્ખિપિત્વા નાળન્દં વિચરેય્યું.

પસ્સ ખો ત્વં, ઉદાયિ, તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતાતિ પસ્સ ઉદાયિ યાદિસી તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતાતિ થેરસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છન્તો આહ. કિં પન ભગવા નેવ અત્તાનં પાતુકરોતિ, ન અત્તનો ગુણં કથેતીતિ ચે? ન, ન કથેતિ. અપ્પિચ્છતાદીહિ કથેતબ્બં, ચીવરાદિહેતું ન કથેતિ. તેનેવાહ – ‘‘પસ્સ ખો ત્વં, ઉદાયિ, તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતા’’તિઆદિ. બુજ્ઝનકસત્તં પન આગમ્મ વેનેય્યવસેન કથેતિ. યથાહ –

‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’’તિ. (મહાવ. ૧૧);

એવં તથાગતસ્સ ગુણદીપિકા બહૂ ગાથાપિ સુત્તન્તાપિ વિત્થારેતબ્બા.

૧૬૩. અભિક્ખણં ભાસેય્યાસીતિ પુનપ્પુનં ભાસેય્યાસિ. પુબ્બણ્હસમયે મે કથિતન્તિ મા મજ્ઝન્હિકાદીસુ ન કથયિત્થ. અજ્જ વા મે કથિતન્તિ મા પરદિવસાદીસુ ન કથયિત્થાતિ અત્થો. પવેદેસીતિ કથેસિ. ઇમસ્સ વેય્યાકરણસ્સાતિ નિગ્ગાથકત્તા ઇદં સુત્તં ‘‘વેય્યાકરણ’’ન્તિ વુત્તં. અધિવચનન્તિ નામં. ઇદં પન ‘‘ઇતિ હિદ’’ન્તિ પટ્ઠાય પદં સઙ્ગીતિકારેહિ ઠપિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

સમ્પસાદનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.