૨. ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણના

નિગ્રોધપરિબ્બાજકવત્થુવણ્ણના

૪૯. એવં મે સુતન્તિ ઉદુમ્બરિકસુત્તં. તત્રાયમપુબ્બપદવણ્ણના – પરિબ્બાજકોતિ છન્નપરિબ્બાજકો. ઉદુમ્બરિકાય પરિબ્બાજકારામેતિ ઉદુમ્બરિકાય દેવિયા સન્તકે પરિબ્બાજકારામે. સન્ધાનોતિ તસ્સ નામં. અયં પન મહાનુભાવો પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં પઞ્ચન્નં ઉપાસકસતાનં અગ્ગપુરિસો અનાગામી ભગવતા મહાપરિસમજ્ઝે એવં સંવણ્ણિતો –

‘‘છહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સન્ધાનો ગહપતિ તથાગતે નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે ઇરિયતિ. કતમેહિ છહિ? બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન અરિયેન સીલેન અરિયેન ઞાણેન અરિયાય વિમુત્તિયા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સન્ધાનો ગહપતિ તથાગતે નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે ઇરિયતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૨૦-૧૩૯).

સો પાતોયેવ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય પુબ્બણ્હસમયે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ભિક્ખૂસુ વિહારં ગતેસુ ઘરે ખુદ્દકમહલ્લકાનં દારકાનં સદ્દેન ઉબ્બાળ્હો સત્થુ સન્તિકે ‘‘ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તો. તેન વુત્તં દિવા દિવસ્સ રાજગહા નિક્ખમીતિ. તત્થ દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ દિવા નામ મજ્ઝન્હાતિક્કમો, તસ્મિં દિવસસ્સાપિ દિવાભૂતે અતિક્કન્તમત્તે મજ્ઝન્હિકે નિક્ખમીતિ અત્થો. પટિસલ્લીનોતિ તતો તતો રૂપાદિગોચરતો ચિત્તં પટિસંહરિત્વા નિલીનો ઝાનરતિસેવનાવસેન એકીભાવં ગતો. મનોભાવનીયાનન્તિ મનવડ્ઢકાનં. યે ચ આવજ્જતો મનસિકરોતો ચિત્તં વિનીવરણં હોતિ ઉન્નમતિ વડ્ઢતિ.

૫૦. ઉન્નાદિનિયાતિઆદીનિ પોટ્ઠપાદસુત્તે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૫૧. યાવતાતિ યત્તકા. અયં તેસં અઞ્ઞતરોતિ અયં તેસં અબ્ભન્તરો એકો સાવકો, ભગવતો કિર સાવકા ગિહિઅનાગામિનોયેવ પઞ્ચસતા રાજગહે પટિવસન્તિ. યેસં એકેકસ્સ પઞ્ચ પઞ્ચ ઉપાસકસતાનિ પરિવારા, તે સન્ધાય ‘‘અયં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ આહ. અપ્પેવ નામાતિ તસ્સ ઉપસઙ્કમનં પત્થયમાનો આહ. પત્થનાકારણં પન પોટ્ઠપાદસુત્તે વુત્તમેવ.

૫૨. એતદવોચાતિ આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગેયેવ તેસં કથાય સુતત્તા એતં અઞ્ઞથા ખો ઇમેતિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અઞ્ઞતિત્થિયાતિ દસ્સનેનપિ આકપ્પેનપિ કુત્તેનપિ આચારેનપિ વિહારેનપિ ઇરિયાપથેનપિ અઞ્ઞે તિત્થિયાતિ અઞ્ઞતિત્થિયા. સઙ્ગમ્મ સમાગમ્માતિ સઙ્ગન્ત્વા સમાગન્ત્વા રાસિ હુત્વા નિસિન્નટ્ઠાને. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞવનપત્થાનિ ગામૂપચારતો મુત્તાનિ દૂરસેનાસનાનિ. પન્તાનીતિ દૂરતરાનિ મનુસ્સૂપચારવિરહિતાનિ. અપ્પસદ્દાનીતિ વિહારૂપચારેન ગચ્છતો અદ્ધિકજનસ્સપિ સદ્દેન મન્દસદ્દાનિ. અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ અવિભાવિતત્થેન નિગ્ઘોસેન મન્દનિગ્ઘોસાનિ. વિજનવાતાનીતિ અન્તોસઞ્ચારિનો જનસ્સ વાતેન વિગતવાતાનિ. મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનીતિ મનુસ્સાનં રહસ્સકરણસ્સ યુત્તાનિ અનુચ્છવિકાનિ. પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ એકીભાવસ્સ અનુરૂપાનિ. ઇતિ સન્ધાનો ગહપતિ ‘‘અહો મમ સત્થા યો એવરૂપાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં પતિટ્ઠપેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેન્તો નિસીદિ.

૫૩. એવં વુત્તેતિ એવં સન્ધાનેન ગહપતિના ઉદાનં ઉદાનેન્તેન વુત્તે. નિગ્રોધો પરિબ્બાજકો અયં ગહપતિ મમ સન્તિકે નિસિન્નોપિ અત્તનો સત્થારંયેવ થોમેતિ ઉક્કંસતિ, અમ્હે પન અત્થીતિપિ ન મઞ્ઞતિ, એતસ્મિં ઉપ્પન્નકોપં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપરિ પાતેસ્સામીતિ સન્ધાનં ગહપતિં એતદવોચ.

યગ્ઘેતિ ચોદનત્થે નિપાતો. જાનેય્યાસીતિ બુજ્ઝેય્યાસિ પસ્સેય્યાસિ. કેન સમણો ગોતમો સદ્ધિં સલ્લપતીતિ કેન કારણેન કેન પુગ્ગલેન સદ્ધિં સમણો ગોતમો સલ્લપતિ વદતિ ભાસતિ. કિં વુત્તં હોતિ – ‘‘યદિ કિઞ્ચિ સલ્લાપકારણં ભવેય્ય, યદિ વા કોચિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં સલ્લાપત્થિકો ગચ્છેય્ય, સલ્લપેય્ય, ન પન કારણં અત્થિ, ન તસ્સ સન્તિકં કોચિ ગચ્છતિ, સ્વાયં કેન સમણો ગોતમો સદ્ધિં સલ્લપતિ, અસલ્લપન્તો કથં ઉન્નાદી ભવિસ્સતી’’તિ.

સાકચ્છન્તિ સંસન્દનં. પઞ્ઞાવેય્યત્તિયન્તિ ઉત્તરપચ્ચુત્તરનયેન ઞાણબ્યત્તભાવં. સુઞ્ઞાગારહતાતિ સુઞ્ઞાગારેસુ નટ્ઠા, સમણેન હિ ગોતમેન બોધિમૂલે અપ્પમત્તિકા પઞ્ઞા અધિગતા, સાપિસ્સ સુઞ્ઞાગારેસુ એકકસ્સ નિસીદતો નટ્ઠા. યદિ પન મયં વિય ગણસઙ્ગણિકં કત્વા નિસીદેય્ય, નાસ્સ પઞ્ઞા નસ્સેય્યાતિ દસ્સેતિ. અપરિસાવચરોતિ અવિસારદત્તા પરિસં ઓતરિતું ન સક્કોતિ. નાલં સલ્લાપાયાતિ ન સમત્થો સલ્લાપં કાતું. અન્તમન્તાનેવાતિ કોચિ મં પઞ્હં પુચ્છેય્યાતિ પઞ્હાભીતો અન્તમન્તાનેવ પન્તસેનાસનાનિ સેવતિ. ગોકાણાતિ એકક્ખિહતા કાણગાવી. સા કિર પરિયન્તચારિની હોતિ, અન્તમન્તાનેવ સેવતિ. સા કિર કાણક્ખિભાવેન વનન્તાભિમુખીપિ ન સક્કોતિ ભવિતું. કસ્મા? યસ્મા પત્તેન વા સાખાય વા કણ્ટકેન વા પહારસ્સ ભાયતિ. ગુન્નં અભિમુખીપિ ન સક્કોતિ ભવિતું. કસ્મા? યસ્મા સિઙ્ગેન વા કણ્ણેન વા વાલેન વા પહારસ્સ ભાયતિ. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. સંસાદેય્યામાતિ એકપઞ્હપુચ્છનેનેવ સંસાદનં વિસાદમાપન્નં કરેય્યામ. તુચ્છકુમ્ભીવ નન્તિ રિત્તઘટં વિય નં. ઓરોધેય્યામાતિ વિનન્ધેય્યામ. પૂરિતઘટો હિ ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેત્વા ન સુવિનન્ધનીયો હોતિ. રિત્તકો યથારુચિ પરિવત્તેત્વા સક્કા હોતિ વિનન્ધિતું, એવમેવ હતપઞ્ઞતાય રિત્તકુમ્ભિસદિસં સમણં ગોતમં વાદવિનન્ધનેન સમન્તા વિનન્ધિસ્સામાતિ વદતિ.

ઇતિ પરિબ્બાજકો સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણં નલાટમણ્ડલં અપસ્સન્તો દસબલસ્સ પરમ્મુખા અત્તનો બલં દીપેન્તો અસમ્ભિન્નં ખત્તિયકુમારં જાતિયા ઘટ્ટયન્તો ચણ્ડાલપુત્તો વિય અસમ્ભિન્નકેસરસીહં મિગરાજાનં થામેન ઘટ્ટેન્તો જરસિઙ્ગાલો વિય ચ નાનપ્પકારં તુચ્છગજ્જિતં ગજ્જિ. ઉપાસકોપિ ચિન્તેસિ ‘‘અયં પરિબ્બાજકો અતિ વિય ગજ્જતિ, અવીચિફુસનત્થાય પાદં, ભવગ્ગગ્ગહણત્થાય હત્થં પસારયન્તો વિય નિરત્થકં વાયમતિ. સચે મે સત્થા ઇમં ઠાનમાગચ્છેય્ય, ઇમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ યાવ ભવગ્ગા ઉસ્સિતં માનદ્ધજં ઠાનસોવ ઓપાતેય્યા’’તિ.

૫૪. ભગવાપિ તેસં તં કથાસલ્લાપં અસ્સોસિયેવ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો ઇમં કથાસલ્લાપ’’ન્તિ.

સુમાગધાયાતિ સુમાગધા નામ પોક્ખરણી, યસ્સા તીરે નિસિન્નો અઞ્ઞતરો પુરિસો પદુમનાળન્તરેહિ અસુરભવનં પવિસન્તં અસુરસેનં અદ્દસ. મોરનિવાપોતિ નિવાપો વુચ્ચતિ ભત્તં, યત્થ મોરાનં અભયેન સદ્ધિં નિવાપો દિન્નો, તં ઠાનન્તિ અત્થો. અબ્ભોકાસેતિ અઙ્ગણટ્ઠાને. અસ્સાસપત્તાતિ તુટ્ઠિપત્તા સોમનસ્સપત્તા. અજ્ઝાસયન્તિ ઉત્તમનિસ્સયભૂતં. આદિબ્રહ્મચરિયન્તિ પુરાણબ્રહ્મચરિયસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘કો નામ સો, ભન્તે, ધમ્મો યેન ભગવતા સાવકા વિનીતા અજ્ઝાસયાદિબ્રહ્મચરિયભૂતં અરિયમગ્ગં પૂરેત્વા અરહત્તાધિગમવસેન અસ્સાસપત્તા પટિજાનન્તી’’તિ.

તપોજિગુચ્છાવાદવણ્ણના

૫૫. વિપ્પકતાતિ મમાગમનપચ્ચયા અનિટ્ઠિતા, વ હુત્વા ઠિતા, કથેહિ, અહમેતં નિટ્ઠપેત્વા મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેમીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ.

૫૬. દુજ્જાનં ખોતિ ભગવા પરિબ્બાજકસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અયં પરિબ્બાજકો મયા સાવકાનં દેસેતબ્બં ધમ્મં તેહિ પૂરેતબ્બં પટિપત્તિં પુચ્છતિ, સચસ્સાહં આદિતોવ તં કથેસ્સામિ, કથિતમ્પિ નં ન જાનિસ્સતિ, અયં પન વીરિયેન પાપજિગુચ્છનવાદો, હન્દાહં એતસ્સેવ વિસયે પઞ્હં પુચ્છાપેત્વા પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધિયા નિરત્થકભાવં દસ્સેમિ. અથ પચ્છા ઇમં પઞ્હં બ્યાકરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દુજ્જાનં ખો એતન્તિઆદિમાહ. તત્થ સકે આચરિયકેતિ અત્તનો આચરિયવાદે. અધિજેગુચ્છેતિ વીરિયેન પાપજિગુચ્છનભાવે. કથં સન્તાતિ કથં ભૂતા. તપોજિગુચ્છાતિ વીરિયેન પાપજિગુચ્છા પાપવિવજ્જના. પરિપુણ્ણાતિ પરિસુદ્ધા. કથં અપરિપુણ્ણાતિ કથં અપરિસુદ્ધા હોતીતિ એવં પુચ્છાતિ. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ.

૫૭. અપ્પસદ્દે કત્વાતિ નિરવે અપ્પસદ્દે કત્વા. સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો એકં પઞ્હમ્પિ ન કથેતિ, સલ્લાપકથાપિસ્સ અતિબહુકા નત્થિ, ઇમે પન આદિતો પટ્ઠાય સમણં ગોતમં અનુવત્તન્તિ ચેવ પસંસન્તિ ચ, હન્દાહં ઇમે નિસ્સદ્દે કત્વા સયં કથેમી’’તિ. સો તથા અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પસદ્દે કત્વા’’તિ. ‘‘તપોજિગુચ્છવાદા’’તિઆદીસુ તપોજિગુચ્છં વદામ, મનસાપિ તમેવ સારતો ગહેત્વા વિચરામ, કાયેનપિમ્હા તમેવ અલ્લીના, નાનપ્પકારકં અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરામાતિ અત્થો.

ઉપક્કિલેસવણ્ણના

૫૮. તપસ્સીતિ તપનિસ્સિતકો. ‘‘અચેલકો’’તિઆદીનિ સીહનાદે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૯૩) વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. તપં સમાદિયતીતિ અચેલકભાવાદિકં તપં સમ્મા આદિયતિ, દળ્હં ગણ્હાતિ. અત્તમનો હોતીતિ કો અઞ્ઞો મયા સદિસો ઇમસ્મિં તપે અત્થીતિ તુટ્ઠમનો હોતિ. પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પોતિ અલમેત્તાવતાતિ એવં પરિયોસિતસઙ્કપ્પો, ઇદઞ્ચ તિત્થિયાનં વસેન આગતં. સાસનાવચરેનાપિ પન દીપેતબ્બં. એકચ્ચો હિ ધુતઙ્ગં સમાદિયતિ, સો તેનેવ ધુતઙ્ગેન કો અઞ્ઞો મયા સદિસો ધુતઙ્ગધરોતિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો. તપસ્સિનો ઉપક્કિલેસો હોતીતિ દુવિધસ્સાપેતસ્સ તપસ્સિનો અયં ઉપક્કિલેસો હોતિ. એત્તાવતાયં તપો ઉપક્કિલેસો હોતીતિ વદામિ.

અત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ અત્તાનં ઉક્કંસતિ ઉક્ખિપતિ. પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘અયં ન માદિસો’’તિ પરં સંહારેતિ અવક્ખિપતિ.

મજ્જતીતિ માનમદકરણેન મજ્જતિ. મુચ્છતીતિ મુચ્છિતો હોતિ ગધિતો અજ્ઝાપન્નો. પમાદમાપજ્જતીતિ એતદેવ સારન્તિ પમાદમાપજ્જતિ. સાસને પબ્બજિતોપિ ધુતઙ્ગસુદ્ધિકો હોતિ, ન કમ્મટ્ઠાનસુદ્ધિકો. ધુતઙ્ગમેવ અરહત્તં વિય સારતો પચ્ચેતિ.

૫૯. લાભસક્કારસિલોકન્તિ એત્થ ચત્તારો પચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ લાભા, તેયેવ સુટ્ઠુ કત્વા પટિસઙ્ખરિત્વા લદ્ધા સક્કારો, વણ્ણભણનં સિલોકો. અભિનિબ્બત્તેતીતિ અચેલકાદિભાવં તેરસધુતઙ્ગસમાદાનં વા નિસ્સાય મહાલાભો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ‘‘અભિનિબ્બત્તેતી’’તિ વુત્તો. સેસમેત્થ પુરિમવારનયેનેવ દુવિધસ્સાપિ તપસ્સિનો વસેન વેદિતબ્બં.

૬૦. વોદાસં આપજ્જતીતિ દ્વેભાગં આપજ્જતિ, દ્વે ભાગે કરોતિ. ખમતીતિ રુચ્ચતિ. નક્ખમતીતિ ન રુચ્ચતિ. સાપેક્ખો પજહતીતિ સતણ્હો પજહતિ. કથં? પાતોવ ખીરભત્તં ભુત્તો હોતિ. અથસ્સ મંસભોજનં ઉપનેતિ. તસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇદાનિ એવરૂપં કદા લભિસ્સામ, સચે જાનેય્યામ, પાતોવ ખીરભત્તં ન ભુઞ્જેય્યામ, કિં મયા સક્કા કાતું, ગચ્છ ભો, ત્વમેવ ભુઞ્જા’’તિ જીવિતં પરિચ્ચજન્તો વિય સાપેક્ખો પજહતિ. ગધિતોતિ ગેધજાતો. મુચ્છિતોતિ બલવતણ્હાય મુચ્છિતો સંમુટ્ઠસ્સતી હુત્વા. અજ્ઝાપન્નોતિ આમિસે અતિલગ્ગો, ‘‘ભુઞ્જિસ્સથ, આવુસો’’તિ ધમ્મનિમન્તનમત્તમ્પિ અકત્વા મહન્તે મહન્તે કબળે કરોતિ. અનાદીનવદસ્સાવીતિઆદીનવમત્તમ્પિ ન પસ્સતિ. અનિસ્સરણપઞ્ઞોતિ ઇધ મત્તઞ્ઞુતાનિસ્સરણપચ્ચવેક્ખણપરિભોગમત્તમ્પિ ન કરોતિ. લાભસક્કારસિલોકનિકન્તિહેતૂતિ લાભાદીસુ તણ્હાહેતુ.

૬૧. સંભક્ખેતીતિ સંખાદતિ. અસનિવિચક્કન્તિ વિચક્કસણ્ઠાના અસનિયેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અસનિવિચક્કં ઇમસ્સ દન્તકૂટં મૂલબીજાદીસુ ન કિઞ્ચિ ન સંભુઞ્જતિ. અથ ચ પન નં સમણપ્પવાદેન સમણોતિ સઞ્જાનન્તી’’તિ. એવં અપસાદેતિ અવક્ખિપતિ. ઇદં તિત્થિયવસેન આગતં. ભિક્ખુવસેન પનેત્થ અયં યોજના, અત્તના ધુતઙ્ગધરો હોતિ, સો અઞ્ઞં એવં અપસાદેતિ ‘‘કિં સમણા નામ ઇમે સમણમ્હાતિ વદન્તિ, ધુતઙ્ગમત્તમ્પિ નત્થિ, ઉદ્દેસભત્તાદીનિ પરિયેસન્તા પચ્ચયબાહુલ્લિકા વિચરન્તી’’તિ. લૂખાજીવિન્તિ અચેલકાદિવસેન વા ધુતઙ્ગવસેન વા લૂખાજીવિં. ઇસ્સામચ્છરિયન્તિ પરસ્સ સક્કારાદિસમ્પત્તિખીયનલક્ખણં ઇસ્સં, સક્કારાદિકરણઅક્ખમનલક્ખણં મચ્છરિયઞ્ચ.

૬૨. આપાથકનિસાદી હોતીતિ મનુસ્સાનં આપાથે દસ્સનટ્ઠાને નિસીદતિ. યત્થ તે પસ્સન્તિ, તત્થ ઠિતો વગ્ગુલિવતં ચરતિ, પઞ્ચાતપં તપ્પતિ, એકપાદેન તિટ્ઠતિ, સૂરિયં નમસ્સતિ. સાસને પબ્બજિતોપિ સમાદિન્નધુતઙ્ગો સબ્બરત્તિં સયિત્વા મનુસ્સાનં ચક્ખુપથે તપં કરોતિ, મહાસાયન્હેયેવ ચીવરકુટિં કરોતિ, સૂરિયે ઉગ્ગતે પટિસંહરતિ, મનુસ્સાનં આગતભાવં ઞત્વા ઘણ્ડિં પહરિત્વા ચીવરં મત્થકે ઠપેત્વા ચઙ્કમં ઓતરતિ, સમ્મુઞ્જનિં ગહેત્વા વિહારઙ્ગણં સમ્મજ્જતિ.

અત્તાનન્તિ અત્તનો ગુણં અદસ્સયમાનોતિ એત્થ અ-કારો નિપાતમત્તં, દસ્સયમાનોતિ અત્થો. ઇદમ્પિ મે તપસ્મિન્તિ ઇદમ્પિ કમ્મં મમેવ તપસ્મિં, પચ્ચત્તે વા ભુમ્મં, ઇદમ્પિ મમ તપોતિ અત્થો. સો હિ અસુકસ્મિં ઠાને અચેલકો અત્થિ મુત્તાચારોતિઆદીનિ સુત્વા અમ્હાકં એસ તપો, અમ્હાકં સો અન્તેવાસિકોતિઆદીનિ ભણતિ. અસુકસ્મિં વા પન ઠાને પંસુકૂલિકો ભિક્ખુ અત્થીતિઆદીનિ સુત્વા અમ્હાકં એસ તપો, અમ્હાકં સો અન્તેવાસિકોતિઆદીનિ ભણતિ.

કિઞ્ચિદેવાતિ કિઞ્ચિ વજ્જં દિટ્ઠિગતં વા. પટિચ્છન્નં સેવતીતિ યથા અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, એવં સેવતિ. અક્ખમમાનં આહ ખમતીતિ અરુચ્ચમાનંયેવ રુચ્ચતિ મેતિ વદતિ. અત્તના કતં અતિમહન્તમ્પિ વજ્જં અપ્પમત્તકં કત્વા પઞ્ઞપેતિ, પરેન કતં દુક્કટમત્તં વીતિક્કમમ્પિ પારાજિકસદિસં કત્વા દસ્સેતિ. અનુઞ્ઞેય્યન્તિ અનુજાનિતબ્બં અનુમોદિતબ્બં.

૬૩. કોધનો હોતિ ઉપનાહીતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન, વેરઅપ્પટિનિસ્સગ્ગલક્ખણેન ઉપનાહેન ચ સમન્નાગતો. મક્ખી હોતિ પળાસીતિ પરગુણમક્ખનલક્ખણેન મક્ખેન, યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન ચ સમન્નાગતો.

ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરીતિ પરસક્કારાદીસુ ઉસૂયનલક્ખણાય ઇસ્સાય, આવાસકુલલાભવણ્ણધમ્મેસુ મચ્છરાયનલક્ખણેન પઞ્ચવિધમચ્છેરેન ચ સમન્નાગતો હોતિ. સઠો હોતિ માયાવીતિ કેરાટિકલક્ખણેન સાઠેય્યેન, કતપ્પટિચ્છાદનલક્ખણાય માયાય ચ સમન્નાગતો હોતિ. થદ્ધો હોતિ અતિમાનીતિ નિસ્સિનેહનિક્કરુણથદ્ધલક્ખણેન થમ્ભેન, અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનલક્ખણેન અતિમાનેન ચ સમન્નાગતો હોતિ. પાપિચ્છો હોતીતિ અસન્તસમ્ભાવનપત્થનલક્ખણાય પાપિચ્છતાય સમન્નાગતો હોતિ. પાપિકાનન્તિ તાસંયેવ લામકાનં ઇચ્છાનં વસં ગતો. મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય અયાથાવદિટ્ઠિયા ઉપેતો. અન્તગ્ગાહિકાયાતિ સાયેવ દિટ્ઠિ ઉચ્છેદન્તસ્સ ગહિતત્તા ‘‘અન્તગ્ગાહિકા’’તિ વુચ્ચતિ, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિઆદીસુ સયં દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ, સન્દિટ્ઠિમેવ પરામસતિ ગહેત્વા વદતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસી. આધાનં વુચ્ચતિ દળ્હં સુટ્ઠુ ઠપિતં, તથા કત્વા ગણ્હાતીતિ આધાનગ્ગાહી. અરિટ્ઠો વિય ન સક્કા હોતિ પટિનિસ્સજ્જાપેતુન્તિ દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યદિમેતિ યદિ ઇમે.

પરિસુદ્ધપપટિકપ્પત્તકથાવણ્ણના

૬૪. ઇધ, નિગ્રોધ, તપસ્સીતિ એવં ભગવા અઞ્ઞતિત્થિયેહિ ગહિતલદ્ધિં તેસં રક્ખિતં તપં સબ્બમેવ સંકિલિટ્ઠન્તિ ઉપક્કિલેસપાળિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિસુદ્ધપાળિદસ્સનત્થં દેસનમારભન્તો ઇધ, નિગ્રોધાતિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન અત્તમનો’’તિઆદીનિ વુત્તવિપક્ખવસેનેવ વેદિતબ્બાનિ. સબ્બવારેસુ ચ લૂખતપસ્સિનો ચેવ ધુતઙ્ગધરસ્સ ચ વસેન યોજના વેદિતબ્બા. એવં સો તસ્મિં ઠાને પરિસુદ્ધો હોતીતિ એવં સો તેન ન અત્તમનતા ન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પભાવસઙ્ખાતેન કારણેન પરિસુદ્ધો નિરુપક્કિલેસો હોતિ, ઉત્તરિ વાયમમાનો કમ્મટ્ઠાનસુદ્ધિકો હુત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૬૯. અદ્ધા ખો, ભન્તેતિ ભન્તે એવં સન્તે એકંસેનેવ વીરિયેન પાપજિગુચ્છનવાદો પરિસુદ્ધો હોતીતિ અનુજાનાતિ. ઇતો પરઞ્ચ અગ્ગભાવં વા સારભાવં વા અજાનન્તો અગ્ગપ્પત્તા સારપ્પત્તા ચાતિ આહ. અથસ્સ ભગવા સારપ્પત્તભાવં પટિસેધેન્તો ન ખો નિગ્રોધાતિઆદિમાહ. પપટિકપ્પત્તા હોતીતિ સારવતો રુક્ખસ્સ સારં ફેગ્ગું તચઞ્ચ અતિક્કમ્મ બહિપપટિકસદિસા હોતીતિ દસ્સેતિ.

પરિસુદ્ધતચપ્પત્તાદિકથાવણ્ણના

૭૦. અગ્ગં પાપેતૂતિ દેસનાવસેન અગ્ગં પાપેત્વા દેસેતુ, સારં પાપેત્વા દેસેતૂતિ દસબલં યાચતિ. ચાતુયામસંવરસંવુતોતિ ચતુબ્બિધેન સંવરેન પિહિતો. ન પાણં અતિપાતેતીતિ પાણં ન હનતિ. ન ભાવિતમાસીસતીતિ ભાવિતં નામ તેસં સઞ્ઞાય પઞ્ચ કામગુણા, તે ન આસીસતિ ન સેવતીતિ અત્થો.

અદું ચસ્સ હોતીતિ એતઞ્ચસ્સ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં ‘‘સો અભિહરતી’’તિઆદિલક્ખણં. તપસ્સિતાયાતિ તપસ્સિભાવેન હોતિ. તત્થ સો અભિહરતીતિ સો તં સીલં અભિહરતિ, ઉપરૂપરિ વડ્ઢેતિ. સીલં મે પરિપુણ્ણં, તપો આરદ્ધો, અલમેત્તાવતાતિ ન વીરિયં વિસ્સજ્જેતિ. નો હીનાયાવત્તતીતિ હીનાય ગિહિભાવત્થાય ન આવત્તતિ. સીલતો ઉત્તરિ વિસેસાધિગમત્થાય વીરિયં કરોતિયેવ, એવં કરોન્તો સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ. ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૬) વિત્થારિતાનેવ. ‘‘મેત્તાસહગતેના’’તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વણ્ણિતાનિ. તચપ્પત્તાતિ પપટિકતો અબ્ભન્તરં તચં પત્તા. ફેગ્ગુપ્પત્તાતિ તચતો અબ્ભન્તરં ફેગ્ગું પત્તા, ફેગ્ગુસદિસા હોતીતિ અત્થો.

૭૪. ‘‘એત્તાવતા, ખો નિગ્રોધ, તપોજિગુચ્છા અગ્ગપ્પત્તા ચ હોતિ સારપ્પત્તા ચા’’તિ ઇદં ભગવા તિત્થિયાનં વસેનાહ. તિત્થિયાનઞ્હિ લાભસક્કારો રુક્ખસ્સ સાખાપલાસસદિસો. પઞ્ચસીલમત્તકં પપટિકસદિસં. અટ્ઠસમાપત્તિમત્તં તચસદિસં. પુબ્બેનિવાસઞાણાવસાના અભિઞ્ઞા ફેગ્ગુસદિસા. દિબ્બચક્ખું પનેતે અરહત્તન્તિ ગહેત્વા વિચરન્તિ. તેન નેસં તં રુક્ખસ્સ સારસદિસં. સાસને પન લાભસક્કારો સાખાપલાસસદિસો. સીલસમ્પદા પપટિકસદિસા. ઝાનસમાપત્તિયો તચસદિસા. લોકિયાભિઞ્ઞા ફેગ્ગુસદિસા. મગ્ગફલં સારો. ઇતિ ભગવતા અત્તનો સાસનં ઓનતવિનતફલભારભરિતરુક્ખૂપમાય ઉપમિતં. સો દેસનાકુસલતાય તતો તચસારસમ્પત્તિતો મમ સાસનં ઉત્તરિતરઞ્ચેવ પણીતતરઞ્ચ, તં તુવં કદા જાનિસ્સસીતિ અત્તનોદેસનાય વિસેસભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇતિ ખો નિગ્રોધા’’તિ દેસનં આરભિ. તે પરિબ્બાજકાતિ તે તસ્સ પરિવારા તિંસસતસઙ્ખ્યા પરિબ્બાજકા. એત્થ મયં અનસ્સામાતિ એત્થ અચેલકપાળિઆદીસુ, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અમ્હાકં અચેલકપાળિમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો પરિસુદ્ધપાળિ. અમ્હાકં પરિસુદ્ધપાળિમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો ચાતુયામસંવરાદીનિ. ચાતુયામસંવરોપિ નત્થિ, કુતો અરઞ્ઞવાસાદીનિ. અરઞ્ઞવાસોપિ નત્થિ, કુતો નીવરણપ્પહાનાદીનિ. નીવરણપ્પહાનમ્પિ નત્થિ, કુતો બ્રહ્મવિહારાદીનિ. બ્રહ્મવિહારમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો પુબ્બેનિવાસાદીનિ. પુબ્બેનિવાસઞાણમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો અમ્હાકં દિબ્બચક્ખુ. એત્થ મયં સઆચરિયકા નટ્ઠા’’તિ. ઇતો ભિય્યો ઉત્તરિતરન્તિ ઇતો દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમતો ભિય્યો અઞ્ઞં ઉત્તરિતરં વિસેસાધિગમં મયં સુતિવસેનાપિ ન જાનામાતિ વદન્તિ.

નિગ્રોધસ્સપજ્ઝાયનવણ્ણના

૭૫. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકન્તિ એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા ઇદાનિ ભગવતો ભાસિતં સુસ્સૂસન્તિ, ઇમિના ચ નિગ્રોધેન ભગવતો પરમ્મુખા કક્ખળં દુરાસદવચનં વુત્તં, ઇદાનિ અયમ્પિ સોતુકામો જાતો, કાલો દાનિ મે ઇમસ્સ માનદ્ધજં નિપાતેત્વા ભગવતો સાસનં ઉક્ખિપિતુ’’ન્તિ. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકં એતદવોચ. અપરમ્પિસ્સ અહોસિ ‘‘અયં મયિ અકથેન્તે સત્થારં ન ખમાપેસ્સતિ, તદસ્સ અનાગતે અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તિસ્સતિ, મયા પન કથિતે ખમાપેસ્સતિ, તદસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકં એતદવોચ. અપરિસાવચરં પન નં કરોથાતિ એત્થ પનાતિ નિપાતો, અથ નં અપરિસાવચરં કરોથાતિ અત્થો. ‘‘અપરિસાવચરેત’’ન્તિપિ પાઠો, અપરિસાવચરં વા એતં કરોથ, ગોકાણાદીનં વા અઞ્ઞતરન્તિ અત્થો.

ગોકાણન્તિ એત્થાપિ ગોકાણં પરિયન્તચારિનિં વિય કરોથાતિ અત્થો. તુણ્હીભૂતોતિ તુણ્હીભાવં ઉપગતો. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજતં આપન્નો. પત્તક્ખન્ધોતિ ઓનતગીવો. અધોમુખોતિ હેટ્ઠામુખો.

૭૬. બુદ્ધો સો ભગવા બોધાયાતિ સયં બુદ્ધો સત્તાનમ્પિ ચતુસચ્ચબોધત્થાય ધમ્મં દેસેતિ. દન્તોતિ ચક્ખુતોપિ દન્તો…પે… મનતોપિ દન્તો. દમથાયાતિ અઞ્ઞેસમ્પિ દમનત્થાય એવ, ન વાદત્થાય. સન્તોતિ રાગસન્તતાય સન્તો, દોસમોહસન્તતાય સબ્બ અકુસલસબ્બાભિસઙ્ખારસન્તતાય સન્તો. સમથાયાતિ મહાજનસ્સ રાગાદિસમનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ. તિણ્ણોતિ ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો. તરણાયાતિ મહાજનસ્સ ઓઘનિત્થરણત્થાય. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. પરિનિબ્બાનાયાતિ મહાજનસ્સાપિ સબ્બકિલેસપરિનિબ્બાનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ.

બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનાદિવણ્ણના

૭૭. અચ્ચયોતિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૦) વુત્તાનિ. ઉજુજાતિકોતિ કાયવઙ્કાદિવિરહિતો ઉજુસભાવો. અહમનુસાસામીતિ અહં તાદિસં પુગ્ગલં અનુસાસામિ, ધમ્મં અસ્સ દેસેમિ. સત્તાહન્તિ સત્તદિવસાનિ, ઇદં સબ્બમ્પિ ભગવા દન્ધપઞ્ઞં પુગ્ગલં સન્ધાયાહ અસઠો પન અમાયાવી ઉજુજાતિકો તંમુહુત્તેનેવ અરહત્તં પત્તું સક્ખિસ્સતિ. ઇતિ ભગવા ‘‘અસઠ’’ન્તિઆદિવચનેન સઠો હિ વઙ્કવઙ્કો, મયાપિ ન સક્કા અનુસાસિતુન્તિ દીપેન્તો પરિબ્બાજકં પાદેસુ ગહેત્વા મહામેરુપાદતલે વિય ખિપિત્થ. કસ્મા? અયઞ્હિ અતિસઠો, કુટિલચિત્તો સત્થરિ એવં કથેન્તેપિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ નાધિમુચ્ચતિ, અધિમુચ્ચનત્થાય સોતં ન ઓદહતિ, કોહઞ્ઞે ઠિતો સત્થારં ખમાપેતિ. તસ્મા ભગવા તસ્સજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો’’તિઆદિમાહ. સઠં પનાહં અનુસાસિતું ન સક્કોમીતિ.

૭૮. અન્તેવાસિકમ્યતાતિ અન્તેવાસિકમ્યતાય, અમ્હે અન્તેવાસિકે ઇચ્છન્તો. એવમાહાતિ ‘‘એતુ વિઞ્ઞુપુરિસો’’તિઆદિમાહ. યો એવ વો આચરિયોતિ યો એવ તુમ્હાકં પકતિયા આચરિયો. ઉદ્દેસા નો ચાવેતુકામોતિ અત્તનો અનુસાસનિં ગાહાપેત્વા અમ્હે અમ્હાકં ઉદ્દેસતો ચાવેતુકામો. સો એવ વો ઉદ્દેસો હોતૂતિ યો તુમ્હાકં પકતિયા ઉદ્દેસો, સો તુમ્હાકંયેવ હોતુ, ન મયં તુમ્હાકં ઉદ્દેસેન અત્થિકા. આજીવાતિ આજીવતો. અકુસલસઙ્ખાતાતિ અકુસલાતિ કોટ્ઠાસં પત્તા. અકુસલા ધમ્માતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા તણ્હાયેવ વા વિસેસેન. સા હિ પુનબ્ભવકરણતો ‘‘પોનોબ્ભવિકા’’તિ વુત્તા. સદરથાતિ કિલેસદરથસમ્પયુત્તા. જાતિજરામરણિયાતિ જાતિજરામરણાનં પચ્ચયભૂતા. સંકિલેસિકા ધમ્માતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા. વોદાનિયાતિ, સમથવિપસ્સના ધમ્મા. તે હિ સત્તે વોદાપેન્તિ, તસ્મા ‘‘વોદાનિયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞાપારિપૂરિન્તિ મગ્ગપઞ્ઞાપારિપૂરિં. વેપુલ્લત્તઞ્ચાતિ ફલપઞ્ઞાવેપુલ્લતં, ઉભોપિ વા એતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘તતો તુમ્હે મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચેવ ફલપઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથા’’તિ. એવં ભગવા પરિબ્બાજકે આરબ્ભ અત્તનો ઓવાદાનુસાસનિયા ફલં દસ્સેન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૭૯. યથા તં મારેનાતિ યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તા નિસીદન્તિ એવમેવ તુણ્હીભૂતા…પે… અપ્પટિભાના નિસિન્ના.

મારો કિર સત્થા અતિવિય ગજ્જન્તો બુદ્ધબલં દીપેત્વા ઇમેસં પરિબ્બાજકાનં ધમ્મં દેસેતિ, કદાચિ ધમ્માભિસમયો ભવેય્ય, હન્દાહં પરિયુટ્ઠામીતિ સો તેસં ચિત્તાનિ પરિયુટ્ઠાસિ. અપ્પહીનવિપલ્લાસાનઞ્હિ ચિત્તં મારસ્સ યથાકામકરણીયં હોતિ. તેપિ મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તા થદ્ધઙ્ગપચ્ચઙ્ગા વિય તુણ્હી અપ્પટિભાના નિસીદિંસુ. અથ સત્થા ઇમે પરિબ્બાજકા અતિવિય નિરવા હુત્વા નિસિન્ના, કિં નુ ખોતિ આવજ્જન્તો મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં અઞ્ઞાસિ. સચે પન તેસં મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુ ભવેય્ય, મારં પટિબાહિત્વાપિ ભગવા ધમ્મં દેસેય્ય, સો પન તેસં નત્થિ. ‘‘સબ્બેપિ મે તુચ્છપુરિસા’’તિ અઞ્ઞાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ સબ્બેપિ મે મોઘપુરિસા’’તિઆદિ.

તત્થ ફુટ્ઠા પાપિમતાતિ પાપિમતા મારેન ફુટ્ઠા. યત્ર હિ નામાતિ યેસુ નામ. અઞ્ઞાણત્થમ્પીતિ જાનનત્થમ્પિ. કિં કરિસ્સતિ સત્તાહોતિ સમણેન ગોતમેન પરિચ્છિન્નસત્તાહો અમ્હાકં કિં કરિસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સમણેન ગોતમેન ‘સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ સત્તાહ’ન્તિ વુત્તં, સો સત્તાહો અમ્હાકં કિં અપ્ફાસુકં કરિસ્સતિ. હન્દ મયં સત્તાહબ્ભન્તરે એતં ધમ્મં સચ્છિકાતું સક્કા, ન સક્કાતિ અઞ્ઞાણત્થમ્પિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામા’’તિ. અથ વા જાનામ તાવસ્સ ધમ્મન્તિ એકદિવસે એકવારં અઞ્ઞાણત્થમ્પિ એતેસં ચિત્તં નુપ્પન્નં, સત્તાહો પન એતેસં કુસીતાનં કિં કરિસ્સતિ, કિં સક્ખિસ્સન્તિ તે સત્તાહં પૂરેતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. સીહનાદન્તિ પરવાદભિન્દનં સકવાદસમુસ્સાપનઞ્ચ અભીતનાદં નદિત્વા. પચ્ચુપટ્ઠાસીતિ પતિટ્ઠિતો. તાવદેવાતિ તસ્મિઞ્ઞેવ ખણે. રાજગહં પાવિસીતિ રાજગહમેવ પવિટ્ઠો. તેસં પન પરિબ્બાજકાનં કિઞ્ચાપિ ઇદં સુત્તન્તં સુત્વા વિસેસો ન નિબ્બત્તો, આયતિં પન નેસં વાસનાય પચ્ચયો ભવિસ્સતીતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.