૧. પાથિકસુત્તવણ્ણના

સુનક્ખત્તવત્થુવણ્ણના

૧. એવં મે સુતં…પે… મલ્લેસુ વિહરતીતિ પાથિકસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના. મલ્લેસુ વિહરતીતિ મલ્લા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘મલ્લા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં મલ્લેસુ જનપદે. ‘‘અનુપિયં નામ મલ્લાનં નિગમો’’તિ અનુપિયન્તિ એવંનામકો મલ્લાનં જનપદસ્સ એકો નિગમો, તં ગોચરગામં કત્વા એકસ્મિં છાયૂદકસમ્પન્ને વનસણ્ડે વિહરતીતિ અત્થો. અનોપિયન્તિપિ પાઠો. પાવિસીતિ પવિટ્ઠો. ભગવા પન ન તાવ પવિટ્ઠો, પવિસિસ્સામીતિ નિક્ખન્તત્તા પન પાવિસીતિ વુત્તો. યથા કિં, યથા ‘‘ગામં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તો પુરિસો તં ગામં અપત્તોપિ ‘‘કુહિં ઇત્થન્નામો’’તિ વુત્તે ‘‘ગામં ગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં. એતદહોસીતિ ગામસમીપે ઠત્વા સૂરિયં ઓલોકેન્તસ્સ એતદહોસિ. અતિપ્પગો ખોતિ અતિવિય પગો ખો, ન તાવ કુલેસુ યાગુભત્તં નિટ્ઠિતન્તિ. કિં પન ભગવા કાલં અજાનિત્વા નિક્ખન્તોતિ? ન અજાનિત્વા. પચ્ચૂસકાલેયેવ હિ ભગવા ઞાણજાલં પત્થરિત્વા લોકં વોલોકેન્તો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં ભગ્ગવગોત્તં છન્નપરિબ્બાજકં દિસ્વા ‘‘અજ્જાહં ઇમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ મયા પુબ્બે કતકારણં સમાહરિત્વા ધમ્મં કથેસ્સામિ, સા ધમ્મકથા અસ્સ મયિ પસાદપ્પટિલાભવસેન સફલા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વાવ પરિબ્બાજકારામં પવિસિતુકામો અતિપ્પગોવ નિક્ખમિ. તસ્મા તત્થ પવિસિતુકામતાય એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ.

૨. એતદવોચાતિ ભગવન્તં દિસ્વા માનથદ્ધતં અકત્વા સત્થારં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા એતં એતુ ખો, ભન્તેતિઆદિકં વચનં અવોચ. ઇમં પરિયાયન્તિ ઇમં વારં, અજ્જ ઇમં આગમનવારન્તિ અત્થો. કિં પન ભગવા પુબ્બેપિ તત્થ ગતપુબ્બોતિ? ન ગતપુબ્બો, લોકસમુદાચારવસેન પન એવમાહ. લોકિયા હિ ચિરસ્સં આગતમ્પિ અનાગતપુબ્બમ્પિ મનાપજાતિકં આગતં દિસ્વા ‘‘કુતો ભવં આગતો, ચિરસ્સં ભવં આગતો, કથં તે ઇધાગમનમગ્ગો ઞાતો, કિં મગ્ગમૂળ્હોસી’’તિઆદીનિ વદન્તિ. તસ્મા અયમ્પિ લોકસમુદાચારવસેન એવમાહાતિ વેદિતબ્બો. ઇદમાસનન્તિ અત્તનો નિસિન્નાસનં પપ્ફોટેત્વા સમ્પાદેત્વા દદમાનો એવમાહ. સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તોતિ સુનક્ખત્તો નામ લિચ્છવિરાજપુત્તો. સો કિર તસ્સ ગિહિસહાયો હોતિ, કાલેન કાલં તસ્સ સન્તિકં ગચ્છતિ. પચ્ચક્ખાતોતિ ‘‘પચ્ચક્ખામિ દાનાહં, ભન્તે, ભગવન્તં ન દાનાહં, ભન્તે, ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ એવં પટિઅક્ખાતો નિસ્સટ્ઠો પરિચ્ચત્તો.

૩. ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સાતિ ભગવા મે સત્થા ‘‘ભગવતો અહં ઓવાદં પટિકરોમી’’તિ એવં અપદિસિત્વા. કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ યાચકો વા યાચિતકં પચ્ચાચિક્ખેય્ય, યાચિતકો વા યાચકં. ત્વં પન નેવ યાચકો ન યાચિતકો, એવં સન્તે, મોઘપુરિસ, કો સન્તો કો સમાનો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ દસ્સેતિ. પસ્સ મોઘપુરિસાતિ પસ્સ તુચ્છપુરિસ. યાવઞ્ચ તે ઇદં અપરદ્ધન્તિ યત્તકં ઇદં તવ અપરદ્ધં, યત્તકો તે અપરાધો તત્તકો દોસોતિ એવાહં ભગ્ગવ તસ્સ દોસં આરોપેસિન્તિ દસ્સેતિ.

૪. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ પઞ્ચસીલદસસીલસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્માઉત્તરિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ ઇદ્ધિભૂતં પાટિહારિયં. કતે વાતિ કતમ્હિ વા. યસ્સત્થાયાતિ યસ્સ દુક્ખક્ખયસ્સ અત્થાય. સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સાતિ સો ધમ્મો તક્કરસ્સ યથા મયા ધમ્મો દેસિતો, તથા કારકસ્સ સમ્મા પટિપન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ સબ્બવટ્ટદુક્ખક્ખયાય અમતનિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય ગચ્છતિ, ન ગચ્છતિ, સંવત્તતિ, ન સંવત્તતીતિ પુચ્છતિ. તત્ર સુનક્ખત્તાતિ તસ્મિં સુનક્ખત્ત મયા દેસિતે ધમ્મે તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય સંવત્તમાને કિં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કતં કરિસ્સતિ, કો તેન કતેન અત્થો. તસ્મિઞ્હિ કતેપિ અકતેપિ મમ સાસનસ્સ પરિહાનિ નત્થિ, દેવમનુસ્સાનઞ્હિ અમતનિબ્બાનસમ્પાપનત્થાય અહં પારમિયો પૂરેસિં, ન પાટિહારિયકરણત્થાયાતિ પાટિહારિયસ્સ નિરત્થકતં દસ્સેત્વા ‘‘પસ્સ, મોઘપુરિસા’’તિ દુતિયં દોસં આરોપેસિ.

૫. અગ્ગઞ્ઞન્તિ લોકપઞ્ઞત્તિં. ‘‘ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગ’’ન્તિ એવં જાનિતબ્બમ્પિ અગ્ગં મરિયાદં ન તં પઞ્ઞપેતીતિ વદતિ. સેસમેત્થ અનન્તરવાદાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૬. અનેકપરિયાયેન ખોતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં. સુનક્ખત્તો કિર ‘‘ભગવતો ગુણં મક્ખેસ્સામિ, ‘‘દોસં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ એત્તકં વિપ્પલપિત્વા ભગવતો કથં સુણન્તો અપ્પતિટ્ઠો નિરવો અટ્ઠાસિ.

અથ ભગવા – ‘‘સુનક્ખત્ત, એવં ત્વં મક્ખિભાવે ઠિતો સયમેવ ગરહં પાપુણિસ્સસી’’તિ મક્ખિભાવે આદીનવદસ્સનત્થં અનેકપરિયાયેનાતિઆદિમાહ. તત્થ અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકકારણેન. વજ્જિગામેતિ વજ્જિરાજાનં ગામે, વેસાલીનગરે નો વિસહીતિ નાસક્ખિ. સો અવિસહન્તોતિ સો સુનક્ખત્તો યસ્સ પુબ્બે તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં કથેન્તસ્સ મુખં નપ્પહોતિ, સો દાનિ તેનેવ મુખેન અવણ્ણં કથેતિ, અદ્ધા અવિસહન્તો અસક્કોન્તો બ્રહ્મચરિયં ચરિતું અત્તનો બાલતાય અવણ્ણં કથેત્વા હીનાયાવત્તો. બુદ્ધો પન સુબુદ્ધોવ, ધમ્મો સ્વાક્ખાતોવ, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નોવ. એવં તીણિ રતનાનિ થોમેન્તા મનુસ્સા તુય્હેવ દોસં દસ્સેસ્સન્તીતિ. ઇતિ ખો તેતિ એવં ખો તે, સુનક્ખત્ત, વત્તારો ભવિસ્સન્તિ. તતો એવં દોસે ઉપ્પન્ને સત્થા અતીતાનાગતે અપ્પટિહતઞાણો, મય્હં એવં દોસો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ જાનન્તોપિ પુરેતરં ન કથેસીતિ વત્તું ન લચ્છસીતિ દસ્સેતિ. અપક્કમેવાતિ અપક્કમિયેવ, અપક્કન્તો વા ચુતોતિ અત્થો. યથા તં આપાયિકોતિ યથા અપાયે નિબ્બત્તનારહો સત્તો અપક્કમેય્ય, એવમેવ અપક્કમીતિ અત્થો.

કોરક્ખત્તિયવત્થુવણ્ણના

૭. એકમિદાહન્તિ ઇમિના કિં દસ્સેતિ? ઇદં સુત્તં દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં ઇદ્ધિપાટિહારિયં ન કરોતીતિ ચ અગ્ગઞ્ઞં ન પઞ્ઞપેતીતિ ચ. તત્થ ‘‘અગ્ગઞ્ઞં ન પઞ્ઞપેતી’’તિ ઇદં પદં સુત્તપરિયોસાને દસ્સેસ્સતિ. ‘‘પાટિહારિયં ન કરોતી’’તિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ અનુસન્ધિદસ્સનવસેન અયં દેસના આરદ્ધા.

તત્થ એકમિદાહન્તિ એકસ્મિં અહં. સમયન્તિ સમયે, એકસ્મિં કાલે અહન્તિ અત્થો. થૂલૂસૂતિ થૂલૂ નામ જનપદો, તત્થ વિહરામિ. ઉત્તરકા નામાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ઉત્તરકાતિ એવંનામકો થૂલૂનં જનપદસ્સ નિગમો, તં નિગમં ગોચરગામં કત્વાતિ અત્થો. અચેલોતિ નગ્ગો. કોરક્ખત્તિયોતિ અન્તોવઙ્કપાદો ખત્તિયો. કુક્કુરવતિકોતિ સમાદિન્નકુક્કુરવતો સુનખો વિય ઘાયિત્વા ખાદતિ, ઉદ્ધનન્તરે નિપજ્જતિ, અઞ્ઞમ્પિ સુનખકિરિયમેવ કરોતિ. ચતુક્કુણ્ડિકોતિ ચતુસઙ્ઘટ્ટિતો દ્વે જાણૂનિ દ્વે ચ કપ્પરે ભૂમિયં ઠપેત્વા વિચરતિ. છમાનિકિણ્ણન્તિ ભૂમિયં નિકિણ્ણં પક્ખિત્તં ઠપિતં. ભક્ખસન્તિ ભક્ખં યંકિઞ્ચિ ખાદનીયં ભોજનીયં. મુખેનેવાતિ હત્થેન અપરામસિત્વા ખાદનીયં મુખેનેવ ખાદતિ, ભોજનીયમ્પિ મુખેનેવ ભુઞ્જતિ. સાધુરૂપોતિ સુન્દરરૂપો. અયં સમણોતિ અયં અરહતં સમણો એકોતિ. તત્થ વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો. એવં કિરસ્સ પત્થના અહોસિ ‘‘ઇમિના સમણેન સદિસો અઞ્ઞો સમણો નામ નત્થિ, અયઞ્હિ અપ્પિચ્છતાય વત્થં ન નિવાસેતિ, ‘એસ પપઞ્ચો’તિ મઞ્ઞમાનો ભિક્ખાભાજનમ્પિ ન પરિહરતિ, છમાનિકિણ્ણમેવ ખાદતિ, અયં સમણો નામ. મયં પન કિં સમણા’’તિ? એવં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ પચ્છતો ચરન્તોવ ઇમં પાપકં વિતક્કં વિતક્કેસિ.

એતદવોચાતિ ભગવા કિર ચિન્તેસિ ‘‘અયં સુનક્ખત્તો પાપજ્ઝાસયો, કિં નુ ઇમં દિસ્વા ચિન્તેસી’’તિ? અથેવં ચિન્તેન્તો તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘અયં મોઘપુરિસો માદિસસ્સ સબ્બઞ્ઞુનો પચ્છતો આગચ્છન્તો અચેલં અરહાતિ મઞ્ઞતિ, ઇધેવ દાનાયં બાલો નિગ્ગહં અરહતી’’તિ અનિવત્તિત્વાવ એતં ત્વમ્પિ નામાતિઆદિવચનમવોચ. તત્થ ત્વમ્પિ નામાતિ ગરહત્થે પિકારો. ગરહન્તો હિ નં ભગવા ‘‘ત્વમ્પિ નામા’’તિ આહ. ‘‘ત્વમ્પિ નામ એવં હીનજ્ઝાસયો, અહં સમણો સક્યપુત્તિયોતિ એવં પટિજાનિસ્સસી’’તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. કિં પન મં, ભન્તેતિ મય્હં, ભન્તે, કિં ગારય્હં દિસ્વા ભગવા ‘‘એવમાહા’’તિ પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા આચિક્ખન્તો ‘‘નનુ તે’’તિઆદિમાહ. મચ્છરાયતીતિ ‘‘મા અઞ્ઞસ્સ અરહત્તં હોતૂ’’તિ કિં ભગવા એવં અરહત્તસ્સ મચ્છરાયતીતિ પુચ્છતિ. ન ખો અહન્તિ અહં, મોઘપુરિસ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ અરહત્તપ્પટિલાભમેવ પચ્ચાસીસામિ, એતદત્થમેવ મે બહૂનિ દુક્કરાનિ કરોન્તેન પારમિયો પૂરિતા, ન ખો અહં, મોઘપુરિસ, અરહત્તસ્સ મચ્છરાયામિ. પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ ન અરહન્તં અરહાતિ, અરહન્તે ચ અનરહન્તોતિ એવં તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના. તં સન્ધાય ‘‘પાપકં દિટ્ઠિગત’’ન્તિ આહ. યં ખો પનાતિ યં એતં અચેલં એવં મઞ્ઞસિ. સત્તમં દિવસન્તિ સત્તમે દિવસે. અલસકેનાતિ અલસકબ્યાધિના. કાલઙ્કરિસ્સતીતિ ઉદ્ધુમાતઉદરો મરિસ્સતિ.

કાલકઞ્ચિકાતિ તેસં અસુરાનં નામં. તેસં કિર તિગાવુતો અત્તભાવો અપ્પમંસલોહિતો પુરાણપણ્ણસદિસો કક્કટકાનં વિય અક્ખીનિ નિક્ખમિત્વા મત્થકે તિટ્ઠન્તિ, મુખં સૂચિપાસકસદિસં મત્થકસ્મિંયેવ હોતિ, તેન ઓણમિત્વા ગોચરં ગણ્હન્તિ. બીરણત્થમ્બકેતિ બીરણતિણત્થમ્બો તસ્મિં સુસાને અત્થિ, તસ્મા તં બીરણત્થમ્બકન્તિ વુચ્ચતિ.

તેનુપસઙ્કમીતિ ભગવતિ એત્તકં વત્વા તસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા વિહારં ગતે વિહારા નિક્ખમિત્વા ઉપસઙ્કમિ. યેન ત્વન્તિ યેન કારણેન ત્વં. યસ્માપિ ભગવતા બ્યાકતો, તસ્માતિ અત્થો. મત્તં મત્તન્તિ પમાણયુત્તં પમાણયુત્તં. ‘‘મન્તા મન્તા’’તિપિ પાઠો, પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિત્વા ઉપપરિક્ખિત્વાતિ અત્થો. યથા સમણસ્સ ગોતમસ્સાતિ યથા સમણસ્સ ગોતમસ્સ મિચ્છા વચનં અસ્સ, તથા કરેય્યાસીતિ આહ. એવં વુત્તે અચેલો સુનખો વિય ઉદ્ધનટ્ઠાને નિપન્નો સીસં ઉક્ખિપિત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેન્તો કિં કથેસિ ‘‘સમણો નામ ગોતમો અમ્હાકં વેરી વિસભાગો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય મયં સૂરિયે ઉગ્ગતે ખજ્જોપનકા વિય જાતા. સમણો ગોતમો અમ્હે, એવં વાચં વદેય્ય અઞ્ઞથા વા. વેરિનો પન કથા નામ તચ્છા ન હોતિ, ગચ્છ ત્વં અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ વત્વા પુનદેવ નિપજ્જિ.

૮. એકદ્વીહિકાયાતિ એકં દ્વેતિ વત્વા ગણેસિ. યથા તન્તિ યથા અસદ્દહમાનો કોચિ ગણેય્ય, એવં ગણેસિ. એકદિવસઞ્ચ તિક્ખત્તું ઉપસઙ્કમિત્વા એકો દિવસો અતીતો, દ્વે દિવસા અતીતાતિ આરોચેસિ. સત્તમં દિવસન્તિ સો કિર સુનક્ખત્તસ્સ વચનં સુત્વા સત્તાહં નિરાહારોવ અહોસિ. અથસ્સ સત્તમે દિવસે એકો ઉપટ્ઠાકો ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકસમણસ્સ અજ્જ સત્તમો દિવસો ગેહં અનાગચ્છન્તસ્સ અફાસુ નુ ખો જાત’’ન્તિ સૂકરમંસં પચાપેત્વા ભત્તમાદાય ગન્ત્વા પુરતો ભૂમિયં નિક્ખિપિ. અચેલો દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ કથા તચ્છા વા અતચ્છા વા હોતુ, આહારં પન ખાદિત્વા સુહિતસ્સ મે મરણમ્પિ સુમરણ’’ન્તિ દ્વે હત્થે જણ્ણુકાનિ ચ ભૂમિયં ઠપેત્વા કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિ. સો રત્તિભાગે જીરાપેતું અસક્કોન્તો અલસકેન કાલમકાસિ. સચેપિ હિ સો ‘‘ન ભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેય્ય, તથાપિ તં દિવસં ભુઞ્જિત્વા અલસકેન કાલં કરેય્ય. અદ્વેજ્ઝવચના હિ તથાગતાતિ.

બીરણત્થમ્બકેતિ તિત્થિયા કિર ‘‘કાલઙ્કતો કોરક્ખત્તિયો’’તિ સુત્વા દિવસાનિ ગણેત્વા ઇદં તાવ સચ્ચં જાતં, ઇદાનિ નં અઞ્ઞત્થ છડ્ડેત્વા ‘‘મુસાવાદેન સમણં ગોતમં નિગ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ સરીરં વલ્લિયા બન્ધિત્વા આકડ્ઢન્તા ‘‘એત્થ છડ્ડેસ્સામ, એત્થ છડ્ડેસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ. ગતગતટ્ઠાનં અઙ્ગણમેવ હોતિ. તે કડ્ઢમાના બીરણત્થમ્બકસુસાનંયેવ ગન્ત્વા સુસાનભાવં ઞત્વા ‘‘અઞ્ઞત્થ છડ્ડેસ્સામા’’તિ આકડ્ઢિંસુ. અથ નેસં વલ્લિ છિજ્જિત્થ, પચ્છા ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. તે તતોવ પક્કન્તા. તેન વુત્તં – ‘‘બીરણત્થમ્બકે સુસાને છડ્ડેસુ’’ન્તિ.

૯. તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? સો કિર ચિન્તેસિ ‘‘અવસેસં તાવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વચનં સમેતિ, મતસ્સ પન ઉટ્ઠાય અઞ્ઞેન સદ્ધિં કથનં નામ નત્થિ, હન્દાહં ગન્ત્વા પુચ્છામિ. સચે કથેતિ, સુન્દરં. નો ચે કથેતિ, સમણં ગોતમં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઇમિના કારણેન ઉપસઙ્કમિ. આકોટેસીતિ પહરિ. જાનામિ આવુસોતિ મતસરીરં ઉટ્ઠહિત્વા કથેતું સમત્થં નામ નત્થિ, ઇદં કથં કથેસીતિ? બુદ્ધાનુભાવેન. ભગવા કિર કોરક્ખત્તિયં અસુરયોનિતો આનેત્વા સરીરે અધિમોચેત્વા કથાપેસિ. તમેવ વા સરીરં કથાપેસિ, અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધવિસયો.

૧૦. તથેવ તં વિપાકન્તિ તસ્સ વચનસ્સ વિપાકં તથેવ, ઉદાહુ નોતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, તથેવ સો વિપાકોતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘વિપક્ક’’ન્તિપિ પઠન્તિ, નિબ્બત્તન્તિ અત્થો.

એત્થ ઠત્વા પાટિહારિયાનિ સમાનેતબ્બાનિ. સબ્બાનેવ હેતાનિ પઞ્ચ પાટિહારિયાનિ હોન્તિ. ‘‘સત્તમે દિવસે મરિસ્સતી’’તિ વુત્તં, સો તથેવ મતો, ઇદં પઠમં પાટિહારિયં. ‘‘અલસકેના’’તિ વુત્તં, અલસકેનેવ મતો, ઇદં દુતિયં. ‘‘કાલકઞ્ચિકેસુ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ વુત્તં, તત્થેવ નિબ્બત્તો, ઇદં તતિયં. ‘‘બીરણત્થમ્બકે સુસાને છડ્ડેસ્સન્તી’’તિ વુત્તં, તત્થેવ છડ્ડિતો, ઇદં ચતુત્થં. ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનતો આગન્ત્વા સુનક્ખત્તેન સદ્ધિં કથેસ્સતી’’તિ વુત્તો, સો કથેસિયેવ, ઇદં પઞ્ચમં પાટિહારિયં.

અચેલકળારમટ્ટકવત્થુવણ્ણના

૧૧. કળારમટ્ટકોતિ નિક્ખન્તદન્તમત્તકો. નામમેવ વા તસ્સેતં. લાભગ્ગપ્પત્તોતિ લાભગ્ગં પત્તો, અગ્ગલાભં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. યસગ્ગપ્પત્તોતિ યસગ્ગં અગ્ગપરિવારં પત્તો. વતપદાનીતિ વતાનિયેવ, વતકોટ્ઠાસા વા. સમત્તાનીતિ ગહિતાનિ. સમાદિન્નાનીતિ તસ્સેવ વેવચનં. પુરત્થિમેન વેસાલિન્તિ વેસાલિતો અવિદૂરે પુરત્થિમાય દિસાય. ચેતિયન્તિ યક્ખચેતિયટ્ઠાનં. એસ નયો સબ્બત્થ.

૧૨. યેન અચેલકોતિ ભગવતો વત્તં કત્વા યેન અચેલો કળારમટ્ટકો તેનુપસઙ્કમિ. પઞ્હં અપુચ્છીતિ ગમ્ભીરં તિલક્ખણાહતં પઞ્હં પુચ્છિ. ન સમ્પાયાસીતિ ન સમ્મા ઞાણગતિયા પાયાસિ, અન્ધો વિય વિસમટ્ઠાને તત્થ તત્થેવ પક્ખલિ. નેવ આદિં, ન પરિયોસાનમદ્દસ. અથ વા ‘‘ન સમ્પાયાસી’’તિ ન સમ્પાદેસિ, સમ્પાદેત્વા કથેતું નાસક્ખિ. અસમ્પાયન્તોતિ કબરક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘અસિક્ખિતકસ્સ સન્તિકે વુટ્ઠોસિ, અનોકાસેપિ પબ્બજિતો પઞ્હં પુચ્છન્તો વિચરસિ, અપેહિ મા એતસ્મિં ઠાને અટ્ઠાસી’’તિ વદન્તો. કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસીતિ કુપ્પનાકારં કોપં, દુસ્સનાકારં દોસં, અતુટ્ઠાકારભૂતં દોમનસ્સસઙ્ખાતં અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાકટમકાસિ. આસાદિમ્હસેતિ આસાદિયિમ્હ ઘટ્ટયિમ્હ. મા વત નો અહોસીતિ અહો વત મે ન ભવેય્ય. મં વત નો અહોસીતિપિ પાઠો. તત્થ મન્તિ સામિવચનત્થે ઉપયોગવચનં, અહોસિ વત નુ મમાતિ અત્થો. એવઞ્ચ પન ચિન્તેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ તં ખમાપેસિ. સોપિ ઇતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પઞ્હં નામ ન પુચ્છિસ્સસીતિ. આમ ન પુચ્છિસ્સામીતિ. યદિ એવં ગચ્છ, ખમામિ તેતિ તં ઉય્યોજેસિ.

૧૪. પરિહિતોતિ પરિદહિતો નિવત્થવત્થો. સાનુચારિકોતિ અનુચારિકા વુચ્ચતિ ભરિયા, સહ અનુચારિકાય સાનુચારિકો, તં તં બ્રહ્મચરિયં પહાય સભરિયોતિ અત્થો. ઓદનકુમ્માસન્તિ સુરામંસતો અતિરેકં ઓદનમ્પિ કુમ્માસમ્પિ ભુઞ્જમાનો. યસા નિહીનોતિ યં લાભગ્ગયસગ્ગં પત્તો, તતો પરિહીનો હુત્વા. ‘‘કતં હોતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિય’’ન્તિ ઇધ સત્તવતપદાતિક્કમવસેન સત્ત પાટિહારિયાનિ વેદિતબ્બાનિ.

અચેલપાથિકપુત્તવત્થુવણ્ણના

૧૫. પાથિકપુત્તોતિ પાથિકસ્સ પુત્તો. ઞાણવાદેનાતિ ઞાણવાદેન સદ્ધિં. ઉપડ્ઢપથન્તિ યોજનં ચે, નો અન્તરે ભવેય્ય, ગોતમો અડ્ઢયોજનં, અહં અડ્ઢયોજનં. એસ નયો અડ્ઢયોજનાદીસુ. એકપદવારમ્પિ અતિક્કમ્મ ગચ્છતો જયો ભવિસ્સતિ, અનાગચ્છતો પરાજયોતિ. તે તત્થાતિ તે મયં તત્થ સમાગતટ્ઠાને. તદ્દિગુણં તદ્દિગુણાહન્તિ તતો તતો દિગુણં દિગુણં અહં કરિસ્સામિ, ભગવતા સદ્ધિં પાટિહારિયં કાતું અસમત્થભાવં જાનન્તોપિ ‘‘ઉત્તમપુરિસેન સદ્ધિં પટ્ઠપેત્વા અસક્કુણન્તસ્સાપિ પાસંસો હોતી’’તિ ઞત્વા એવમાહ. નગરવાસિનોપિ તં સુત્વા ‘‘અસમત્થો નામ એવં ન ગજ્જતિ, અદ્ધા અયમ્પિ અરહા ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ મહન્તં સક્કારમકંસુ.

૧૬. યેનાહં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સુનક્ખત્તો કિર પાથિકપુત્તો એવં વદતી’’તિ અસ્સોસિ. અથસ્સ હીનજ્ઝાસયત્તા હીનદસ્સનાય ચિત્તં ઉદપાદિ.

સો ભગવતો વત્તં કત્વા ભગવતિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે પાથિકપુત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છિ ‘‘તુમ્હે કિર એવરૂપિં કથં કથેથા’’તિ? ‘‘આમ, કથેમા’’તિ. યદિ એવં ‘‘મા ભાયિત્થ વિસ્સત્થા પુનપ્પુનં એવં વદથ, અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, તસ્સ વિસયં વિજાનામિ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પાટિહારિયં કાતું ન સક્ખિસ્સતિ, અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ કથેત્વા ભયં ઉપ્પાદેત્વા તં અઞ્ઞતો ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, તુમ્હે મા ભાયિત્થા’’તિ તં અસ્સાસેત્વા ભગવતો સન્તિકં ગતો. તેન વુત્તં ‘‘યેનાહં તેનુપસઙ્કમી’’તિ. તં વાચન્તિઆદીસુ ‘‘અહં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હીતિ વિચરિં, અભૂતં મે કથિતં નાહં બુદ્ધો’’તિ વદન્તો તં વાચં પજહતિ નામ. રહો નિસીદિત્વા ચિન્તયમાનો ‘‘અહં ‘એત્તકં કાલં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હી’તિ વિચરિં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય નાહં બુદ્ધો’’તિ ચિન્તયન્તો તં ચિત્તં પજહતિ નામ. ‘‘અહં ‘એત્તકં કાલં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હી’તિ પાપકં દિટ્ઠિં ગહેત્વા વિચરિં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય ઇમં દિટ્ઠિં પજહામી’’તિ પજહન્તો તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જતિ નામ. એવં અકરોન્તો પન તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વાતિ વુચ્ચતિ. વિપતેય્યાતિ બન્ધના મુત્તતાલપક્કં વિય ગીવતો પતેય્ય, સત્તધા વા પન ફલેય્ય.

૧૭. રક્ખતેતન્તિ રક્ખતુ એતં. એકંસેનાતિ નિપ્પરિયાયેન. ઓધારિતાતિ ભાસિતા. અચેલો ચ, ભન્તે, પાથિકપુત્તોતિ એવં એકંસેન ભગવતો વાચાય ઓધારિતાય સચે અચેલો પાથિકપુત્તો. વિરૂપરૂપેનાતિ વિગતરૂપેન વિગચ્છિતસભાવેન રૂપેન અત્તનો રૂપં પહાય અદિસ્સમાનેન કાયેન. સીહબ્યગ્ઘાદિવસેન વા વિવિધરૂપેન સમ્મુખીભાવં આગચ્છેય્ય. તદસ્સ ભગવતો મુસાતિ એવં સન્તે ભગવતો તં વચનં મુસા ભવેય્યાતિ મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હાતિ. ઠપેત્વા કિર એતં ન અઞ્ઞેન ભગવા મુસાવાદેન નિગ્ગહિતપુબ્બોતિ.

૧૮. દ્વયગામિનીતિ સરૂપેન અત્થિભાવં, અત્થેન નત્થિભાવન્તિ એવં દ્વયગામિની. અલિકતુચ્છનિપ્ફલવાચાય એતં અધિવચનં.

૧૯. અજિતોપિ નામ લિચ્છવીનં સેનાપતીતિ સો કિર ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ, સો કાલમકાસિ. અથસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા મનુસ્સા પાથિકપુત્તં પુચ્છિંસુ ‘‘કુહિં નિબ્બત્તો સેનાપતી’’તિ? સો આહ – ‘‘મહાનિરયે નિબ્બત્તો’’તિ. ઇદઞ્ચ પન વત્વા પુન આહ ‘‘તુમ્હાકં સેનાપતિ મમ સન્તિકં આગમ્મ અહં તુમ્હાકં વચનમકત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં પતિટ્ઠપેત્વા નિરયે નિબ્બત્તોમ્હી’’તિ પરોદિત્થાતિ. તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાયાતિ એત્થ ‘‘પાટિહારિયકરણત્થાયા’’તિ કસ્મા ન વદતિ? અભાવા. સમ્મુખીભાવોપિ હિસ્સ તેન સદ્ધિં નત્થિ, કુતો પાટિહારિયકરણં, તસ્મા તથા અવત્વા ‘‘દિવાવિહારાયા’’તિ આહ.

ઇદ્ધિપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૨૦. ગહપતિનેચયિકાતિ ગહપતિ મહાસાલા. તેસઞ્હિ મહાધનધઞ્ઞનિચયો, તસ્મા ‘‘નેચયિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનેકસહસ્સાતિ સહસ્સેહિપિ અપરિમાણગણના. એવં મહતિં કિર પરિસં ઠપેત્વા સુનક્ખત્તં અઞ્ઞો સન્નિપાતેતું સમત્થો નત્થિ. તેનેવ ભગવા એત્તકં કાલં સુનક્ખત્તં ગહેત્વા વિચરિ.

૨૧. ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસભયં. છમ્ભિતત્તન્તિ સકલસરીરચલનં. લોમહંસોતિ લોમાનં ઉદ્ધગ્ગભાવો. સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અતિમહન્તં કથં કથેત્વા સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં પટિવિરુદ્ધો, મય્હં ખો પનબ્ભન્તરે અરહત્તં વા પાટિહારિયકરણહેતુ વા નત્થિ, સમણો પન ગોતમો પાટિહારિયં કરિસ્સતિ, અથસ્સ પાટિહારિયં દિસ્વા મહાજનો ‘ત્વં દાનિ પાટિહારિયં કાતું અસક્કોન્તો કસ્મા અત્તનો પમાણમજાનિત્વા લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં પટિમલ્લો હુત્વા ગજ્જસી’તિ કટ્ઠલેડ્ડુદણ્ડાદીહિ વિહેઠેસ્સતી’’તિ. તેનસ્સ મહાજનસન્નિપાતઞ્ચેવ તેન ભગવતો ચ આગમનં સુત્વા ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ઉદપાદિ. સો તતો દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો તિન્દુકખાણુકપરિબ્બાજકારામં અગમાસિ. તમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ભગવાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ ન કેવલં ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પન દૂરં અડ્ઢયોજનન્તરં પરિબ્બાજકારામં પવિટ્ઠો. તત્થપિ ચિત્તસ્સાદં અલભમાનો અન્તન્તેન આવિજ્ઝિત્વા આરામપચ્ચન્તે એકં ગહનટ્ઠાનં ઉપધારેત્વા પાસાણફલકે નિસીદિ. અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અયં બાલો કસ્સચિદેવ કથં ગહેત્વા ઇધાગચ્છેય્ય, મા નસ્સતુ બાલો’’તિ ‘‘નિસિન્નપાસાણફલકં તસ્સ સરીરે અલ્લીનં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. સહ અધિટ્ઠાનચિત્તેન તં તસ્સ સરીરે અલ્લીયિ. સો મહાઅદ્દુબન્ધનબદ્ધો વિય છિન્નપાદો વિય ચ અહોસિ.

અસ્સોસીતિ ઇતો ચિતો ચ પાથિકપુત્તં પરિયેસમાના પરિસા તસ્સ અનુપદં ગન્ત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં ઞત્વા આગતેન અઞ્ઞતરેન પુરિસેન ‘‘તુમ્હે કં પરિયેસથા’’તિ વુત્તે પાથિકપુત્તન્તિ. સો ‘‘તિન્દુકખાણુકપરિબ્બાજકારામે નિસિન્નો’’તિ વુત્તવચનેન અસ્સોસિ.

૨૨. સંસપ્પતીતિ ઓસીદતિ. તત્થેવ સઞ્ચરતિ. પાવળા વુચ્ચતિ આનિસદટ્ઠિકા.

૨૩. પરાભૂતરૂપોતિ પરાજિતરૂપો, વિનટ્ઠરૂપો વા.

૨૫. ગોયુગેહીતિ ગોયુત્તેહિ સતમત્તેહિ વા સહસ્સમત્તેહિ વા યુગેહિ. આવિઞ્છેય્યામાતિ આકડ્ઢેય્યામ. છિજ્જેય્યુન્તિ છિન્દેય્યું. પાથિકપુત્તો વા બન્ધટ્ઠાને છિજ્જેય્ય.

૨૬. દારુપત્તિકન્તેવાસીતિ દારુપત્તિકસ્સ અન્તેવાસી. તસ્સ કિર એતદહોસિ ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ પાટિહારિયં, સમણો ગોતમો ‘અચેલો પાથિકપુત્તો આસનાપિ ન વુટ્ઠહિસ્સતી’તિ આહ. હન્દાહં ગન્ત્વા યેન કેનચિ ઉપાયેન તં આસના વુટ્ઠાપેમિ. એત્તાવતા ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પરાજયો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

૨૭. સીહસ્સાતિ ચત્તારો સીહા તિણસીહો ચ કાળસીહો ચ પણ્ડુસીહો ચ કેસરસીહો ચ. તેસં ચતુન્નં સીહાનં કેસરસીહો અગ્ગતં ગતો, સો ઇધાધિપ્પેતો. મિગરઞ્ઞોતિ સબ્બચતુપ્પદાનં રઞ્ઞો. આસયન્તિ નિવાસં. સીહનાદન્તિ અભીતનાદં. ગોચરાય પક્કમેય્યન્તિ આહારત્થાય પક્કમેય્યં. વરં વરન્તિ ઉત્તમુત્તમં, થૂલં થૂલન્તિ અત્થો. મુદુમંસાનીતિ મુદૂનિ મંસાનિ. ‘‘મધુમંસાની’’તિપિ પાઠો, મધુરમંસાનીતિ અત્થો. અજ્ઝુપેય્યન્તિ ઉપગચ્છેય્યં. સીહનાદં નદિત્વાતિ યે દુબ્બલા પાણા, તે પલાયન્તૂતિ અત્તનો સૂરભાવસન્નિસ્સિતેન કારુઞ્ઞેન નદિત્વા.

૨૮. વિઘાસસંવડ્ઢોતિ વિઘાસેન સંવડ્ઢો, વિઘાસં ભક્ખિતા તિરિત્તમંસં ખાદિત્વા વડ્ઢિતો. દિત્તોતિ દપ્પિતો થૂલસરીરો. બલવાતિ બલસમ્પન્નો. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? અસ્મિમાનદોસેન.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – એકદિવસં કિર સો સીહો ગોચરતો નિવત્તમાનો તં સિઙ્ગાલં ભયેન પલાયમાનં દિસ્વા કારુઞ્ઞજાતો હુત્વા ‘‘વયસ, મા ભાયિ, તિટ્ઠ કો નામ ત્વ’’ન્તિ આહ. જમ્બુકો નામાહં સામીતિ. વયસ, જમ્બુક, ઇતો પટ્ઠાય મં ઉપટ્ઠાતું સક્ખિસ્સસીતિ. ઉપટ્ઠહિસ્સામીતિ. સો તતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાતિ. સીહો ગોચરતો આગચ્છન્તો મહન્તં મહન્તં મંસખણ્ડં આહરતિ. સો તં ખાદિત્વા અવિદૂરે પાસાણપિટ્ઠે વસતિ. સો કતિપાહચ્ચયેનેવ થૂલસરીરો મહાખન્ધો જાતો. અથ નં સીહો અવોચ – ‘‘વયસ, જમ્બુક, મમ વિજમ્ભનકાલે અવિદૂરે ઠત્વા ‘વિરોચ સામી’તિ વત્તું સક્ખિસ્સસી’’તિ. સક્કોમિ સામીતિ. સો તસ્સ વિજમ્ભનકાલે તથા કરોતિ. તેન સીહસ્સ અતિરેકો અસ્મિમાનો હોતિ.

અથેકદિવસં જરસિઙ્ગાલો ઉદકસોણ્ડિયં પાનીયં પિવન્તો અત્તનો છાયં ઓલોકેન્તો અદ્દસ અત્તનો થૂલસરીરતઞ્ચેવ મહાખન્ધતઞ્ચ. દિસ્વા ‘જરસિઙ્ગાલોસ્મી’તિ મનં અકત્વા ‘‘અહમ્પિ સીહો જાતો’’તિ મઞ્ઞિ. તતો અત્તનાવ અત્તાનં એતદવોચ – ‘‘વયસ, જમ્બુક, યુત્તં નામ તવ ઇમિના અત્તભાવેન પરસ્સ ઉચ્છિટ્ઠમંસં ખાદિતું, કિં ત્વં પુરિસો ન હોસિ, સીહસ્સાપિ ચત્તારો પાદા દ્વે દાઠા દ્વે કણ્ણા એકં નઙ્ગુટ્ઠં, તવપિ સબ્બં તથેવ, કેવલં તવ કેસરભારમત્તમેવ નત્થી’’તિ. તસ્સેવં ચિન્તયતો અસ્મિમાનો વડ્ઢિ. અથસ્સ તેન અસ્મિમાનદોસેન એતં ‘‘કો ચાહ’’ન્તિઆદિ મઞ્ઞિતમહોસિ. તત્થ કો ચાહન્તિ અહં કો, સીહો મિગરાજા કો, ન મે ઞાતિ, ન સામિકો, કિમહં તસ્સ નિપચ્ચકારં કરોમીતિ અધિપ્પાયો. સિઙ્ગાલકંયેવાતિ સિઙ્ગાલરવમેવ. ભેરણ્ડકંયેવાતિ અપ્પિયઅમનાપસદ્દમેવ. કે ચ છવે સિઙ્ગાલેતિ કો ચ લામકો સિઙ્ગાલો. કે પન સીહનાદેતિ કો પન સીહનાદો સિઙ્ગાલસ્સ ચ સીહનાદસ્સ ચ કો સમ્બન્ધોતિ અધિપ્પાયો. સુગતાપદાનેસૂતિ સુગતલક્ખણેસુ. સુગતસ્સ સાસનસમ્ભૂતાસુ તીસુ સિક્ખાસુ. કથં પનેસ તત્થ જીવતિ? એતસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે દદમાના સીલાદિગુણસમ્પન્નાનં સમ્બુદ્ધાનં દેમાતિ દેન્તિ, તેન એસ અબુદ્ધો સમાનો બુદ્ધાનં નિયામિતપચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તો સુગતાપદાનેસુ જીવતિ નામ. સુગતાતિરિત્તાનીતિ તેસં કિર ભોજનાનિ દદમાના બુદ્ધાનઞ્ચ બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ દત્વા પચ્છા અવસેસં સાયન્હસમયે દેન્તિ. એવમેસ સુગતાતિરિત્તાનિ ભુઞ્જતિ નામ. તથાગતેતિ તથાગતં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં આસાદેતબ્બં ઘટ્ટયિતબ્બં. અથ વા ‘‘તથાગતે’’તિઆદીનિ ઉપયોગબહુવચનાનેવ. આસાદેતબ્બન્તિ ઇદમ્પિ બહુવચનમેવ એકવચનં વિય વુત્તં. આસાદનાતિ અહં બુદ્ધેન સદ્ધિં પાટિહારિયં કરિસ્સામીતિ ઘટ્ટના.

૨૯. સમેક્ખિયાનાતિ સમેક્ખિત્વા, મઞ્ઞિત્વાતિ અત્થો. અમઞ્ઞીતિ પુન અમઞ્ઞિત્થ કોત્થૂતિ સિઙ્ગાલો.

૩૦. અત્તાનં વિઘાસે સમેક્ખિયાતિ સોણ્ડિયં ઉચ્છિટ્ઠોદકે થૂલં અત્તભાવં દિસ્વા. યાવ અત્તાનં ન પસ્સતીતિ યાવ અહં સીહવિઘાસસંવડ્ઢિતકો જરસિઙ્ગાલોતિ એવં યથાભૂતં અત્તાનં ન પસ્સતિ. બ્યગ્ઘોતિ મઞ્ઞતીતિ સીહોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, સીહેન વા સમાનબલો બ્યગ્ઘોયેવ અહન્તિ મઞ્ઞતિ.

૩૧. ભુત્વાન ભેકેતિ આવાટમણ્ડૂકે ખાદિત્વા. ખલમૂસિકાયોતિ ખલેસુ મૂસિકાયો ચ ખાદિત્વા. કટસીસુ ખિત્તાનિ ચ કોણપાનીતિ સુસાનેસુ છડ્ડિતકુણપાનિ ચ ખાદિત્વા. મહાવનેતિ મહન્તે વનસ્મિં. સુઞ્ઞવનેતિ તુચ્છવને. વિવડ્ઢોતિ વડ્ઢિતો. તથેવ સો સિઙ્ગાલકં અનદીતિ એવં સંવડ્ઢોપિ મિગરાજાહમસ્મીતિ મઞ્ઞિત્વાપિ યથા પુબ્બે દુબ્બલસિઙ્ગાલકાલે, તથેવ સો સિઙ્ગાલરવંયેવ અરવીતિ. ઇમાયપિ ગાથાય ભેકાદીનિ ભુત્વા વડ્ઢિતસિઙ્ગાલો વિય લાભસક્કારગિદ્ધો ત્વન્તિ પાથિકપુત્તમેવ ઘટ્ટેસિ.

નાગેહીતિ હત્થીહિ. મહાબન્ધનાતિ મહતા કિલેસબન્ધના મોચેત્વા. મહાવિદુગ્ગાતિ મહાવિદુગ્ગં નામ ચત્તારો ઓઘા. તતો ઉદ્ધરિત્વા નિબ્બાનથલે પતિટ્ઠપેત્વા.

અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના

૩૬. ઇતિ ‘‘ભગવા એત્તકેન કથામગ્ગેન પાટિહારિયં ન કરોતી’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘ન અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતી’’તિ ઇમસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો અગ્ગઞ્ઞઞ્ચાહન્તિ દેસનં આરભિ. તત્થ અગ્ગઞ્ઞઞ્ચાહન્તિ અહં, ભગ્ગવ, અગ્ગઞ્ઞઞ્ચ પજાનામિ લોકુપ્પત્તિચરિયવંસઞ્ચ. તઞ્ચ પજાનામીતિ ન કેવલં અગ્ગઞ્ઞમેવ, તઞ્ચ અગ્ગઞ્ઞં પજાનામિ. તતો ચ ઉત્તરિતરં સીલસમાધિતો પટ્ઠાય યાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણા પજાનામિ. તઞ્ચ પજાનં ન પરામસામીતિ તઞ્ચ પજાનન્તોપિ અહં ઇદં નામ પજાનામીતિ તણ્હાદિટ્ઠિમાનવસેન ન પરામસામિ. નત્થિ તથાગતસ્સ પરામાસોતિ દીપેતિ. પચ્ચત્તઞ્ઞેવ નિબ્બુતિ વિદિતાતિ અત્તનાયેવ અત્તનિ કિલેસનિબ્બાનં વિદિતં. યદભિજાનં તથાગતોતિ યં કિલેસનિબ્બાનં જાનન્તો તથાગતો. નો અનયં આપજ્જતીતિ અવિદિતનિબ્બાના તિત્થિયા વિય અનયં દુક્ખં બ્યસનં નાપજ્જતિ.

૩૭. ઇદાનિ યં તં તિત્થિયા અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, તં દસ્સેન્તો સન્તિ ભગ્ગવાતિઆદિમાહ. તત્થ ઇસ્સરકુત્તં બ્રહ્મકુત્તન્તિ ઇસ્સરકતં બ્રહ્મકતં, ઇસ્સરનિમ્મિતં બ્રહ્મનિમ્મિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મા એવ હિ એત્થ આધિપચ્ચભાવેન ઇસ્સરોતિ વેદિતબ્બો. આચરિયકન્તિ આચરિયભાવં આચરિયવાદં. તત્થ આચરિયવાદો અગ્ગઞ્ઞં. અગ્ગઞ્ઞં પન એત્થ દેસિતન્તિ કત્વા સો અગ્ગઞ્ઞં ત્વેવ વુત્તો. કથં વિહિતકન્તિ કેન વિહિતં કિન્તિ વિહિતં. સેસં બ્રહ્મજાલે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૧. ખિડ્ડાપદોસિકન્તિ ખિડ્ડાપદોસિકમૂલં.

૪૭. અસતાતિ અવિજ્જમાનેન, અસંવિજ્જમાનટ્ઠેનાતિ અત્થો. તુચ્છાતિ તુચ્છેન અન્તોસારવિરહિતેન. મુસાતિ મુસાવાદેન. અભૂતેનાતિ ભૂતત્થવિરહિતેન. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિઆચિક્ખન્તિ. વિપરીતોતિ વિપરીતસઞ્ઞો વિપરીતચિત્તો. ભિક્ખવો ચાતિ ન કેવલં સમણો ગોતમોયેવ, યે ચ અસ્સ અનુસિટ્ઠિં કરોન્તિ, તે ભિક્ખૂ ચ વિપરીતા. અથ યં સન્ધાય વિપરીતોતિ વદન્તિ, તં દસ્સેતું સમણો ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. સુભં વિમોક્ખન્તિ વણ્ણકસિણં. અસુભન્ત્વેવાતિ સુભઞ્ચ અસુભઞ્ચ સબ્બં અસુભન્તિ એવં પજાનાતિ. સુભન્ત્વેવ તસ્મિં સમયેતિ સુભન્તિ એવ ચ તસ્મિં સમયે પજાનાતિ, ન અસુભં. ભિક્ખવો ચાતિ યે તે એવં વદન્તિ, તેસં ભિક્ખવો ચ અન્તેવાસિકસમણા વિપરીતા. પહોતીતિ સમત્થો પટિબલો.

૪૮. દુક્કરં ખોતિ અયં પરિબ્બાજકો યદિદં ‘‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે’’તિઆદિમાહ, તં સાઠેય્યેન કોહઞ્ઞેન આહ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સમણો ગોતમો મય્હં એત્તકં ધમ્મકથં કથેસિ, તમહં સુત્વાપિ પબ્બજિતું ન સક્કોમિ, મયા એતસ્સ સાસનં પટિપન્નસદિસેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ. તતો સો સાઠેય્યેન કોહઞ્ઞેન એવમાહ. તેનસ્સ ભગવા મમ્મં ઘટ્ટેન્તો વિય ‘‘દુક્કરં ખો એતં, ભગ્ગવ તયા અઞ્ઞદિટ્ઠિકેના’’તિઆદિમાહ. તં પોટ્ઠપાદસુત્તે વુત્તત્થમેવ. સાધુકમનુરક્ખાતિ સુટ્ઠુ અનુરક્ખ.

ઇતિ ભગવા પસાદમત્તાનુરક્ખણે પરિબ્બાજકં નિયોજેસિ. સોપિ એવં મહન્તં સુત્તન્તં સુત્વાપિ નાસક્ખિ કિલેસક્ખયં કાતું. દેસના પનસ્સ આયતિં વાસનાય પચ્ચયો અહોસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

પાથિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.