૭. મહાસમયસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૩૩૧. એવં મે સુતન્તિ મહાસમયસુત્તં. તત્રાયમપુબ્બપદવણ્ણના – સક્કેસૂતિ અમ્બટ્ઠસુત્તે વુત્તેન ઉપ્પત્તિનયેન ‘‘સક્યા વત, ભો કુમારા’’તિ ઉદાનં પટિચ્ચ સક્કાતિ લદ્ધનામાનં રાજકુમારાનં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘સક્કા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં સક્કેસુ જનપદે. મહાવનેતિ સયંજાતે અરોપિતે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધે મહતિ વને. સબ્બેહેવ અરહન્તેહીતિ ઇમં સુત્તં કથિતદિવસેયેવ પત્તઅરહત્તેહિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – સાકિયકોલિયા કિર કપિલવત્થુનગરસ્સ ચ કોલિયનગરસ્સ ચ અન્તરે રોહિણિં નામ નદિં એકેનેવ આવરણેન બન્ધાપેત્વા સસ્સાનિ કરોન્તિ, અથ જેટ્ઠમૂલમાસે સસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ ઉભયનગરવાસિકાનમ્પિ કમ્મકરા સન્નિપતિંસુ. તત્થ કોલિયનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘ઇદં ઉદકં ઉભતો હરિયમાનં ન તુમ્હાકં ન અમ્હાકં પહોસ્સતિ, અમ્હાકં પન સસ્સં એકેન ઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. કપિલવત્થુનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘તુમ્હેસુ કોટ્ઠે પૂરેત્વા ઠિતેસુ મયં રત્તસુવણ્ણનીલમણિકાળકહાપણે ચ ગહેત્વા પચ્છિપસિબ્બકાદિહત્થા ન સક્ખિસ્સામ તુમ્હાકં ઘરદ્વારે વિચરિતું, અમ્હાકમ્પિ સસ્સં એકેનેવ ઉદકેન નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ‘‘ન મયં દસ્સામા’’તિ. ‘‘મયમ્પિ ન દસ્સામા’’તિ. એવં કલહં વડ્ઢેત્વા એકો ઉટ્ઠાય એકસ્સ પહારં અદાસિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા રાજકુલાનં જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસુ.

કોલિયકમ્મકરા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે કપિલવત્થુવાસિકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે સોણસિઙ્ગાલાદયો વિય અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિંસુ. એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? સાકિયકમ્મકરાપિ વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે દાનિ કુટ્ઠિનો દારકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે અનાથા નિગ્ગતિકા તિરચ્છાના વિય કોલરુક્ખે વસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? તે ગન્ત્વા તસ્મિં કમ્મે નિયુત્તઅમચ્ચાનં કથેસું, અમચ્ચા રાજકુલાનં કથેસું, તતો સાકિયા – ‘‘ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસિકાનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ. કોલિયાપિ – ‘‘કોલરુક્ખવાસીનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ.

ભગવાપિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયેવ મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઇમે એવં યુદ્ધસજ્જે નિક્ખમન્તે અદ્દસ. દિસ્વા – ‘‘મયિ ગતે અયં કલહો વૂપસમિસ્સતિ નુ ખો ઉદાહુ નો’’તિ ઉપધારેન્તો – ‘‘અહમેત્થ ગન્ત્વા કલહવૂપસમનત્થં તીણિ જાતકાનિ કથેસ્સામિ, તતો કલહો વૂપસમિસ્સતિ. અથ સામગ્ગિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેત્વા અત્તદણ્ડસુત્તં દેસેસ્સામિ. દેસનં સુત્વા ઉભયનગરવાસિનોપિ અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ દસ્સન્તિ, અહં તે પબ્બજિસ્સામિ, તદા મહાસમાગમો ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. તસ્મા ઇમેસુ યુદ્ધસજ્જેસુ નિક્ખમન્તેસુ કસ્સચિ અનારોચેત્વા સયમેવ પત્તચીવરમાદાય ગન્ત્વા દ્વિન્નં સેનાનં અન્તરે આકાસે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ.

કપિલવત્થુવાસિનો ભગવન્તં દિસ્વાવ – ‘‘અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠો સત્થા આગતો, દિટ્ઠો નુ ખો તેન અમ્હાકં કલહકારણભાવો’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ન ખો પન સક્કા ભગવતિ આગતે અમ્હેહિ પરસ્સ સરીરે સત્થં પાતેતું, કોલિયનગરવાસિનો અમ્હે હનન્તુ વા પચન્તુ વા’’તિ આવુધાનિ છડ્ડેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. કોલિયનગરવાસિનોપિ તથેવ ચિન્તેત્વા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ.

ભગવા જાનન્તોવ – ‘‘કસ્મા આગતત્થ મહારાજા’’તિ પુચ્છિ. ભગવા, ન તિત્થકીળાય ન પબ્બતકીળાય ન નદીકીળાય ન ગિરિદસ્સનત્થં, ઇમસ્મિં પન ઠાને સઙ્ગામં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા આગતમ્હાતિ. કિં નિસ્સાય વો કલહો મહારાજાતિ? ઉદકં, ભન્તેતિ. ઉદકં કિં અગ્ઘતિ મહારાજાતિ? અપ્પગ્ઘં, ભન્તેતિ. પથવી નામ કિં અગ્ઘતિ મહારાજાતિ? અનગ્ઘા, ભન્તેતિ. ખત્તિયા કિં અગ્ઘન્તિ મહારાજાતિ? ખત્તિયા નામ અનગ્ઘા ભન્તેતિ. અપ્પમૂલકં ઉદકં નિસ્સાય કિમત્થં અનગ્ઘે ખત્તિયે નાસેથ, મહારાજાતિ? ‘‘કલહે અસ્સાદો નામ નત્થિ, કલહવસેન મહારાજા અટ્ઠાને વેરં કત્વા એકાય રુક્ખદેવતાય કાળસીહેન સદ્ધિં બદ્ધાઘાતો સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અનુપ્પત્તોયેવા’’તિ વત્વા ફન્દનજાતકં કથેસિ. તતો ‘‘પરપત્તિયેન નામ મહારાજા ન ભવિતબ્બં. પરપત્તિયા હુત્વા હિ એકસ્સ સસકસ્સ કથાય તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે ચતુપ્પદગણા મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિનો અહેસું. તસ્મા પરપત્તિયેન ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા પથવીઉન્દ્રિયજાતકં કથેસિ. તતો – ‘‘કદાચિ, મહારાજા, દુબ્બલોપિ મહબ્બલસ્સ રન્ધં વિવરં પસ્સતિ, કદાચિ મહબ્બલો દુબ્બલસ્સ. લટુકિકાપિ હિ સકુણિકા હત્થિનાગં ઘાતેસી’’તિ વત્વા લટુકિકજાતકં કથેસિ. એવં કલહવૂપસમત્થાય તીણિ જાતકાનિ કથેત્વા સામગ્ગિપરિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેસિ. કથં? સમગ્ગાનઞ્હિ મહારાજા કોચિ ઓતારં નામ પસ્સિતું ન સક્કોતીતિ વત્વા રુક્ખધમ્મજાતકં કથેસિ. તતો ‘‘સમગ્ગાનં મહારાજા કોચિ વિવરં પસ્સિતું નાસક્ખિ. યદા પન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદમકંસુ, અથ તે નેસાદપુત્તો જીવિતા વોરોપેત્વા આદાય ગતો. વિવાદે અસ્સાદો નામ નત્થી’’તિ વત્વા વટ્ટકજાતકં કથેસિ. એવં ઇમાનિ પઞ્ચ જાતકાનિ કથેત્વા અવસાને અત્તદણ્ડસુત્તં કથેસિ.

રાજાનો પસન્ના – ‘‘સચે સત્થા નાગમિસ્સ, મયં સહત્થા અઞ્ઞમઞ્ઞંયેવ વધિત્વા લોહિતનદિં પવત્તયિસ્સામ, અમ્હાકં પુત્તભાતરો ગેહદ્વારે ન પસ્સેય્યામ, સાસનપટિસાસનમ્પિ નો આહરણકો ન ભવિસ્સતિ. સત્થારં નિસ્સાય નો જીવિતં લદ્ધં. સચે પન સત્થા અગારં અજ્ઝાવસિસ્સ, દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ રજ્જમસ્સ હત્થગતં અભવિસ્સ, અતિરેકસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા અભવિસ્સંસુ, તતો ખત્તિયપરિવારોવ અવિચરિસ્સ. તં ખો પનેસ સમ્પત્તિં પહાય નિક્ખમિત્વા સમ્બોધિં પત્તો, ઇદાનિપિ ખત્તિયપરિવારોયેવ વિચરતૂ’’તિ ઉભયનગરવાસિનો અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ અદંસુ. ભગવા તે પબ્બાજેત્વા મહાવનં અગમાસિ. તેસં ગરુગારવવસેન ન અત્તનો રુચિયા પબ્બજિતાનં અનભિરતિ ઉપ્પજ્જિ. પુરાણદુતિયિકાયોપિ નેસં ‘‘અય્યપુત્તા ઉક્કણ્ઠન્તુ, ઘરાવાસો ન સણ્ઠાતી’’તિઆદીનિ વત્વા સાસનં પેસેન્તિ. તે અતિરેકતરં ઉક્કણ્ઠિંસુ.

ભગવા આવજ્જન્તો તેસં અનભિરતભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માદિસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં એકતો વસન્તા ઉક્કણ્ઠન્તિ, હન્દ નેસં કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેત્વા તત્થ નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેસ્સામી’’તિ કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેસિ. તે તં દટ્ઠુકામા અહેસું. દટ્ઠુકામત્થ, ભિક્ખવે, કુણાલદહન્તિ? આમ ભગવાતિ. યદિ એવં, એથ, ગચ્છામાતિ. ઇદ્ધિમન્તાનં ભગવા ગમનટ્ઠાનં મયં કથં ગમિસ્સામાતિ? તુમ્હે ગન્તુકામા હોથ, અહં મમાનુભાવેન ગહેત્વા ગમિસ્સામીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ. અથ ભગવા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા કુણાલદહે પતિટ્ઠાય તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કુણાલદહે યેસં મચ્છાનં નામં ન જાનાથ, તેસં નામં પુચ્છથા’’તિ.

તે પુચ્છિંસુ, ભગવા પુચ્છિતપુચ્છિતં કથેસિ. ન કેવલં મચ્છાનંયેવ, તસ્મિં વનસણ્ડે રુક્ખાનમ્પિ પબ્બતપાદે દ્વિપદચતુપ્પદસકુણાનમ્પિ નામાનિ પુચ્છાપેત્વા કથેસિ. અથ દ્વીહિ સકુણેહિ મુખતુણ્ડકેન ડંસિત્વા ગહિતદણ્ડકે નિસિન્નો કુણાલસકુણરાજા પુરતો પચ્છતો ઉભોસુ પસ્સેસુ સકુણસઙ્ઘપરિવુતો આગચ્છતિ. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા – ‘‘એસ, ભન્તે, ઇમેસં સકુણાનં રાજા ભવિસ્સતિ, પરિવારા એતે એતસ્સા’’તિ મઞ્ઞામાતિ. એવમેવ, ભિક્ખવે, અયમ્પિ મમ વંસો મમ પવેણીતિ. ઇદાનિ તાવ મયં, ભન્તે, એતે સકુણે પસ્સામ. યં પન ભગવા ‘‘અયમ્પિ મમ વંસો મમ પવેણી’’તિ આહ, તં સોતુકામમ્હાતિ. સોતુકામત્થ ભિક્ખવેતિ? આમ, ભગવાતિ. તેન હિ સુણાથાતિ તીહિ ગાથાસતેહિ મણ્ડેત્વા કુણાલજાતકં કથેન્તો અનભિરતિં વિનોદેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બેપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મગ્ગેનેવ ચ નેસં ઇદ્ધિપિ આગતા. ભગવા – ‘‘હોતુ તાવ એત્તકં એતેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિ આકાસે ઉપ્પતિત્વા મહાવનમેવ અગમાસિ. તેપિ ભિક્ખૂ ગમનકાલે દસબલસ્સ આનુભાવેન ગન્ત્વા આગમનકાલે અત્તનો આનુભાવેન ભગવન્તં પરિવારેત્વા મહાવને ઓતરિંસુ.

ભગવા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા – ‘‘એથ, ભિક્ખવે, નિસીદથ, ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝાનં વો કિલેસાનં પહાનાય કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. ભિક્ખૂ ચિન્તેસું – ‘‘ભગવા અમ્હાકં અનભિરતભાવં ઞત્વા કુણાલદહં નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેસિ, તત્થ સોતાપત્તિફલપ્પત્તાનં નો ઇદાનિ ઇધ તિણ્ણં મગ્ગાનં કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ, ન ખો પનમ્હેહિ ‘સોતાપન્ના મય’ન્તિ વીતિનામેતું વટ્ટતિ, ઉત્તમપુરિસસદિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતી’’તિ તે દસબલસ્સ પાદે વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા વિસું વિસું પબ્ભારરુક્ખમૂલેસુ નિસીદિંસુ.

ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ પકતિયાપિ અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાના, લદ્ધુપાયસ્સ પન ભિક્ખુનો કિલમનકારણં નામ નત્થિ. ગચ્છન્તા ગચ્છન્તા ચ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા – ‘‘અત્તના અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેસ્સામા’તિ મમ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ. એતેસુ આગતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિસ્સન્તિ, મહાસમયો ભવિસ્સતિ, વિવિત્તે ઓકાસે મયા નિસીદિતું વટ્ટતી’’તિ. તતો વિવિત્તે ઓકાસે બુદ્ધાસનં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિ.

સબ્બપઠમં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતથેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તતો અપરો તતો અપરોતિ પઞ્ચસતાપિ પદુમિનિયં પદુમાનિ વિય વિકસિંસુ. સબ્બપઠમં અરહત્તપ્પત્તભિક્ખુ – ‘‘ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ પલ્લઙ્કં વિનિબ્ભુજિત્વા નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા ઉટ્ઠાય દસબલાભિમુખો અહોસિ. એવં અપરોપિ અપરોપીતિ પઞ્ચસતાપિ ભત્તસાલં પવિસન્તા વિય પટિપાટિયાવ આગમંસુ. પઠમં આગતો વન્દિત્વા નિસીદનં પઞ્ઞપેત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા પટિલદ્ધગુણં આરોચેતુકામો – ‘‘અત્થિ નુ ખો અઞ્ઞો કોચિ, નત્થી’’તિ નિવત્તિત્વા આગમનમગ્ગં ઓલોકેન્તો અપરમ્પિ અદ્દસ અપરમ્પિ અદ્દસ. ઇતિ સબ્બેપિ તે આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસિ, અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસીતિ. ખીણાસવાનં કિર દ્વે આકારા હોન્તિ – ‘‘અહો વત મયા પટિલદ્ધગુણં સદેવકો લોકો ખિપ્પમેવ પટિવિજ્ઝેય્યા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પટિલદ્ધભાવં પન નિધિલદ્ધપુરિસો વિય ન અઞ્ઞસ્સ આરોચેતુકામો હોતિ.

એવં ઓસીદમત્તે પન તસ્મિં અરિયમણ્ડલે પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતો અબ્ભા, મહિકા, ધૂમો, રજો, રાહૂતિ ઇમેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતસ્સ લોકસ્સ રામણેય્યકદસ્સનત્થં પાચીનદિસાય ઉક્ખિત્તરજતમયમહાઆદાસમણ્ડલં વિય, નેમિવટ્ટિયં ગહેત્વા પરિવત્તિયમાનરજતચક્કસસ્સિરિકં પુણ્ણચન્દમણ્ડલં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા અનિલપથં પટિપજ્જિત્થ. ઇતિ એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તે ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં મહાવને મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહિ.

તત્થ ભગવાપિ મહાસમ્મતસ્સ વંસે ઉપ્પન્નો, તેપિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ મહાસમ્મતસ્સ કુલે ઉપ્પન્ના. ભગવાપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતો, તેપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતા. ભગવાપિ રાજપબ્બજિતો, તેપિ રાજપબ્બજિતા. ભગવાપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતં ચક્કવત્તિરજ્જં નિસ્સજ્જેત્વા પબ્બજિતો, તેપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતાનિ રજ્જાનિ નિસ્સજ્જેત્વા પબ્બજિતા. ઇતિ ભગવા પરિસુદ્ધે ઓકાસે પરિસુદ્ધે રત્તિભાગે સયં પરિસુદ્ધો પરિસુદ્ધપરિવારો વીતરાગો વીતરાગપરિવારો વીતદોસો વીતદોસપરિવારો વીતમોહો વીતમોહપરિવારો નિત્તણ્હો નિત્તણ્હપરિવારો નિક્કિલેસો નિક્કિલેસપરિવારો સન્તો સન્તપરિવારો દન્તો દન્તપરિવારો મુત્તો મુત્તપરિવારો અતિવિય વિરોચતીતિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા, યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. ઇતિ ઇમે ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહી’’તિ.

યેભુય્યેનાતિ બહુતરા સન્નિપતિતા, મન્દા ન સન્નિપતિતા અસઞ્ઞા અરૂપાવચરદેવતા સમાપન્નદેવતા ચ. તત્રાયં સન્નિપાતક્કમો મહાવનસ્સ કિર સામન્તા દેવતા ચલિંસુ – ‘‘આયામ, ભો બુદ્ધદસ્સનં નામ બહૂપકારં, ધમ્મસ્સવનં બહૂપકારં, ભિક્ખુસઙ્ઘદસ્સનં બહૂપકારં, આયામ આયામા’’તિ મહાસદ્દં કુરુમાના આગન્ત્વા ભગવન્તઞ્ચ તંમુહુત્તં અરહત્તપ્પત્તખીણાસવે ચ વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન તાસં તાસં સદ્દં સુત્વા સદ્દન્તરઅડ્ઢગાવુતગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનાદિવસેન તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે, તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસુ, નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસુ, છન્નવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસુ, છપણ્ણાસાય રતનાકરેસૂતિ સકલજમ્બુદીપે, પુબ્બવિદેહે, અપરગોયાને, ઉત્તરકુરુમ્હિ, દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસૂતિ સકલચક્કવાળે, તતો દુતિયતતિયચક્કવાળેતિ એવં દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતાતિ વેદિતબ્બા. દસસહસ્સચક્કવાળઞ્હિ ઇધ દસલોકધાતુયોતિ અધિપ્પેતા. તેન વુત્તં – ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહિ દેવતા યેભુય્યેન સન્નિપતિતા હોન્તી’’તિ.

એવં સન્નિપતિતાહિ દેવતાહિ સકલચક્કવાળગબ્ભં યાવ બ્રહ્મલોકા સૂચિઘરે નિરન્તરં પક્ખિત્તસૂચીહિ વિય પરિપુણ્ણં હોતિ. તત્ર બ્રહ્મલોકસ્સ એવં ઉચ્ચત્તનં વેદિતબ્બં. લોહપાસાદે કિર સત્તકૂટાગારસમો પાસાણો બ્રહ્મલોકે ઠત્વા અધો ખિત્તો ચતૂહિ માસેહિ પથવિં પાપુણાતિ. એવં મહન્તે ઓકાસે યથા હેટ્ઠા ઠત્વા ખિત્તાનિ પુપ્ફાનિ વા ધૂમો વા ઉપરિ ગન્તું, ઉપરિ વા ઠત્વા ખિત્તસાસપા હેટ્ઠા ઓતરિતું અન્તરં ન લભન્તિ, એવં નિરન્તરં દેવતા અહેસું. યથા ખો પન ચક્કવત્તિરઞ્ઞો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં હોતિ, આગતાગતા મહેસક્ખા ખત્તિયા ઓકાસં લભન્તિયેવ, પરતો પરતો પન અતિસમ્બાધં હોતિ, એવમેવ ભગવતો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં, આગતાગતા મહેસક્ખા દેવતા ચ મહાબ્રહ્માનો ચ ઓકાસં લભન્તિયેવ. અપિસુદં ભગવતો આસન્નાસન્નટ્ઠાને મહાપરિનિબ્બાને વુત્તનયેનેવ વાલગ્ગકોટિનિતુદનમત્તે પદેસે દસપિ વીસમ્પિ સબ્બપરતો તિંસમ્પિ દેવતા સુખુમે સુખુમે અત્તભાવે માપેત્વા અટ્ઠંસુ. સટ્ઠિ સટ્ઠિ દેવતા અટ્ઠંસુ.

સુદ્ધાવાસકાયિકાનન્તિ સુદ્ધાવાસવાસીનં. સુદ્ધાવાસા નામ સુદ્ધાનં અનાગામિખીણાસવાનં આવાસા પઞ્ચ બ્રહ્મલોકા. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? તે કિર બ્રહ્માનો સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠિતા બ્રહ્મભવનં ઓલોકેન્તા પચ્છાભત્તે ભત્તગેહં વિય સુઞ્ઞતં અદ્દસંસુ. તતો ‘‘કુહિં બ્રહ્માનો ગતા’’તિ આવજ્જન્તા મહાસમાગમં ઞત્વા – ‘‘અયં સમાગમો મહા, મયં ઓહીના, ઓહીનકાનં ઓકાસો દુલ્લભો હોતિ, તસ્મા ગચ્છન્તા અતુચ્છહત્થા હુત્વા એકેકં ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા ગચ્છામ. તાય મહાસમાગમે ચ અત્તનો આગતભાવં જાનાપેસ્સામ, દસબલસ્સ ચ વણ્ણં ભાસિસ્સામા’’તિ. ઇતિ તેસં સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય આવજ્જિતત્તા એતદહોસિ.

૩૩૨. ભગવતો પુરતો પાતુરહેસુન્તિ પાળિયં ભગવતો સન્તિકે અભિમુખટ્ઠાનેયેવ ઓતિણ્ણા વિય કત્વા વુત્તા, ન ખો પનેત્થ એવં અત્થો વેદિતબ્બો. તે પન બ્રહ્મલોકે ઠિતાયેવ ગાથા અભિસઙ્ખરિત્વા એકો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ, એકો દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ. તતો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા નીલકસિણં સમાપજ્જિત્વા નીલરસ્મિયો વિસ્સજ્જિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં મણિચમ્મં પટિમુઞ્ચન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા બુદ્ધવીથિ નામ કેનચિ ઓત્થરિતું ન સક્કા, તસ્મા પહટબુદ્ધવીથિયાવ આગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો અત્તના અભિસઙ્ખતં ગાથં અભાસિ.

દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્માપિ પીતકસિણં સમાપજ્જિત્વા પીતરસ્મિયો સુવણ્ણપભં મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુવણ્ણપટં પારુપેન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અટ્ઠાસિ. પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્માપિ લોહિતકસિણં સમાપજ્જિત્વા લોહિતરસ્મિયો મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં રત્તવરકમ્બલેન પરિક્ખિપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અટ્ઠાસિ. ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્માપિ ઓદાતકસિણં સમાપજ્જિત્વા ઓદાતરસ્મિયો મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુમનપટં પારુપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અટ્ઠાસિ.

પાળિયં પન ‘‘ભગવતો પુરતો પાતુરહેસું. અથ ખો તા દેવતા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસૂ’’તિ એવં એકક્ખણં વિય પુરતો પાતુભાવો ચ અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતભાવો ચ વુત્તો, સો ઇમિના અનુક્કમેન અહોસિ, એકતો કત્વા પન દસ્સિતો. ગાથાભાસનં પન પાળિયં વિસું વિસુંયેવ વુત્તં.

તત્થ મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. પવનં વુચ્ચતિ વનસણ્ડો. ઉભયેનપિ ભગવા ઇમસ્મિં વનસણ્ડે અજ્જ મહાસમૂહો મહાસન્નિપાતોતિ આહ. તતો યેસં સો સન્નિપાતો, તે દસ્સેતું દેવકાયા સમાગતાતિ આહ. તત્થ દેવકાયાતિ દેવઘટા. આગતમ્હ ઇમં ધમ્મસમયન્તિ એવં સમાગતે દેવકાયે દિસ્વા મયમ્પિ ઇમં ધમ્મસમૂહં આગતા. કિં કારણા? દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘં, કેનચિ અપરાજિતં અજ્જેવ તયો મારે મદ્દિત્વા વિજિતસઙ્ગામં ઇમં અપરાજિતસઙ્ઘં દસ્સનત્થાય આગતમ્હાતિ અત્થો. સો પન બ્રહ્મા ઇમં ગાથં ભાસિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયંયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ દુતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ તત્ર ભિક્ખવોતિ તસ્મિં સન્નિપાતટ્ઠાને ભિક્ખૂ. સમાદહંસૂતિ સમાધિના યોજેસું. ચિત્તમત્તનો ઉજુકં અકંસૂતિ અત્તનો ચિત્તં સબ્બે વઙ્કકુટિલજિમ્હભાવે હરિત્વા ઉજુકં અકરિંસુ. સારથીવ નેત્તાનિ ગહેત્વાતિ યથા સમપ્પવત્તેસુ સિન્ધવેસુ ઓધસ્તપતોદો સારથિ સબ્બયોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો અવારેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં છળઙ્ગુપેક્ખાસમન્નાગતા ગુત્તદ્વારા સબ્બેપેતે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ ઇન્દ્રિયાનિ રક્ખન્તિ પણ્ડિતા, એતે દટ્ઠું ઇધાગતમ્હ ભગવાતિ. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ તતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ છેત્વા ખીલન્તિ રાગદોસમોહખીલં છિન્દિત્વા. પલિઘન્તિ રાગદોસમોહપલિઘમેવ. ઇન્દખીલન્તિપિ રાગદોસમોહઇન્દખીલમેવ. ઊહચ્ચ મનેજાતિ એતે તણ્હાએજાય અભાવેન અનેજા ભિક્ખૂ ઇન્દખીલં ઊહચ્ચ સમૂહનિત્વા. તે ચરન્તીતિ ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ. સુદ્ધાતિ નિરુપક્કિલેસા. વિમલાતિ નિમ્મલા. ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. ચક્ખુમતાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમન્તેન. સુદન્તાતિ ચક્ખુતોપિ દન્તા, સોતતોપિ ઘાનતોપિ જિવ્હાતોપિ કાયતોપિ મનતોપિ દન્તા. સુસુનાગાતિ તરુણનાગા. તે એવરૂપેન અનુત્તરેન યોગાચરિયેન દમિતે તરુણનાગે દસ્સનાય આગતમ્હ ભગવાતિ. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ ચતુત્થો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ ગતાસેતિ નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

દેવતાસન્નિપાતવણ્ણના

૩૩૩. અથ ભગવા ઓલોકેન્તો પથવીતલતો યાવ ચક્કવાળમુખવટ્ટિપરિચ્છેદા યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા દેવતાસન્નિપાતં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મહા અયં દેવતાસમાગમો, ભિક્ખૂ પન એવં મહા દેવતાય સમાગમોતિ ન જાનન્તિ, હન્દ, નેસં આચિક્ખામી’’તિ, એવં ચિન્તેત્વા ‘‘અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસી’’તિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. તત્થ એતપરમાતિ એતં પરમં પમાણં એતેસન્તિ એતપરમા. ઇદાનિ બુદ્ધાનં પન અભાવા ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, એતરહી’’તિ તતિયો વારો ન વુત્તો. આચિક્ખિસ્સામિ, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આહ? દેવતાનં ચિત્તકલ્લતાજનનત્થં. દેવતા કિર ચિન્તેસું – ‘‘ભગવા એવં મહન્તે સમાગમે મહેસક્ખાનંયેવ દેવતાનં નામગોત્તાનિ કથેસ્સતિ, અપ્પેસક્ખાનં કિં કથેસ્સતી’’તિ? અથ ભગવા ‘‘ઇમા દેવતા કિં ચિન્તેન્તી’’તિ આવજ્જન્તો મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયમંસં મદ્દન્તો વિય સભણ્ડં ચોરં ગણ્હન્તો વિય ચ તં તાસં ચિત્તાચારં ઞત્વા – ‘‘દસસહસ્સચક્કવાળતો આગતાગતાનં અપ્પેસક્ખમહેસક્ખાનં સબ્બાસમ્પિ દેવતાનં નામગોત્તં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ.

બુદ્ધા નામ મહન્તા એતે સત્તવિસેસા, યં સદેવકસ્સ લોકસ્સ દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, ન કિઞ્ચિ કત્થચિ નીલાદિવસેન વિભત્તરૂપારમ્મણેસુ રૂપારમ્મણં વા ભેરીસદ્દાદિવસેન વિભત્તસદ્દારમ્મણાદીસુ વિસું વિસું સદ્દાદિઆરમ્મણં વા અત્થિ, યં એતેસં ઞાણમુખે આપાથં નાગચ્છતિ. યથાહ –

‘‘યં ભિક્ખવે સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ, તમહં પસ્સામિ, તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૪).

એવં સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણો ભગવા સબ્બાપિ તા દેવતા ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે અકાસિ. ‘‘કમ્માવરણેન વા સમન્નાગતા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા સત્તા અભબ્બા નામ. તે એકવિહારે વસન્તેપિ બુદ્ધા ન ઓલોકેન્તિ. વિપરીતા પન ભબ્બા નામ, તે દૂરે વસન્તેપિ ગન્ત્વા સઙ્ગણ્હન્તિ. તસ્મા તસ્મિમ્પિ દેવતાસન્નિપાતે યે અભબ્બા, તે પહાય ભબ્બે પરિગ્ગહેસિ. પરિગ્ગહેત્વા – ‘‘એત્તકા એત્થ રાગચરિતા, એત્તકા દોસચરિતા, એત્તકા મોહચરિતા’’તિ ચરિતવસેન છ કોટ્ઠાસે અકાસિ. અથ નેસં સપ્પાયં ધમ્મદેસનં ઉપધારયન્તો – ‘‘રાગચરિતાનં દેવતાનં સમ્માપરિબ્બાજનિયસુત્તં કથેસ્સામિ, દોસચરિતાનં કલહવિવાદસુત્તં, મોહચરિતાનં મહાબ્યૂહસુત્તં, વિતક્કચરિતાનં ચૂળબ્યૂહસુત્તં, સદ્ધાચરિતાનં તુવટ્ટકપટિપદં, બુદ્ધિચરિતાનં પુરાભેદસુત્તં કથેસ્સામી’’તિ દેસનં વવત્થપેત્વા પુન તં પરિસં મનસાકાસિ – ‘‘અત્તજ્ઝાસયેન નુ ખો જાનેય્ય, પરજ્ઝાસયેન અત્થુપ્પત્તિકેન પુચ્છાવસેના’’તિ. તતો ‘‘પુચ્છાવસેન જાનેય્યા’’તિ ઞત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ દેવતાનં અજ્ઝાસયં ગહેત્વા ચરિતવસેન પઞ્હં પુચ્છિતું સમત્થો’’તિ ‘‘તેસુ પઞ્ચસતેસુ ભિક્ખૂસુ એકોપિ ન સક્કોતી’’તિ અદ્દસ. તતો અસીતિમહાસાવકે દ્વે અગ્ગસાવકે ચ સમન્નાહરિત્વા ‘‘તેપિ ન સક્કોન્તી’’તિ દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચે પચ્ચેકબુદ્ધો ભવેય્ય, સક્કુણેય્ય નુ ખો’’તિ ‘‘સોપિ ન સક્કુણેય્યા’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્કસુયામાદીસુ કોચિ સક્કુણેય્યા’’તિ સમન્નાહરિ. સચે હિ તેસુ કોચિ સક્કુણેય્ય, તં પુચ્છાપેત્વા અત્તના વિસ્સજ્જેય્ય, ન પન તેસુપિ કોચિ સક્કોતિ.

અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘માદિસો બુદ્ધોયેવ સક્કુણેય્ય, અત્થિ પન કત્થચિ અઞ્ઞો બુદ્ધો’’તિ અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તઞાણં પત્થરિત્વા ઓલોકેન્તો અઞ્ઞં બુદ્ધં ન અદ્દસ. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં ઇદાનિ અત્તના સમં ન પસ્સેય્ય, સો જાતદિવસેપિ બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં વુત્તનયેન અત્તના સમં અપસ્સન્તો – ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ અપ્પટિવત્તિયં સીહનાદં નદિ. એવં અઞ્ઞં અત્તના સમં અપસ્સિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અહં પુચ્છિત્વા અહમેવ વિસ્સજ્જેય્યં, એવમ્પેતા દેવતા ન સક્ખિસ્સન્તિ પટિવિજ્ઝિતું. અઞ્ઞસ્મિં પન બુદ્ધેયેવ પુચ્છન્તે મયિ ચ વિસ્સજ્જન્તે અચ્છેરકં ભવિસ્સતિ, સક્ખિસ્સન્તિ ચ દેવતા પટિવિજ્ઝિતું, તસ્મા નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસ્સામી’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય – ‘‘પત્તચીવરગહણં આલોકિતવિલોકિતં સમિઞ્જિતપસારિતઞ્ચ મમ સદિસંયેવ હોતૂ’’તિ કામાવચરચિત્તેહિ પરિકમ્મં કત્વા પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતો ઉલ્લઙ્ઘમાનં ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા નિક્ખમન્તં વિય રૂપાવચરચિત્તેન અધિટ્ઠાસિ.

દેવસઙ્ઘો તં દિસ્વા – ‘‘અઞ્ઞોપિ નુ ખો, ભો, ચન્દો ઉગ્ગતો’’તિ આહ. અથ ચન્દં ઓહાય આસન્નતરે જાતે ‘‘ન ચન્દો, સૂરિયો ઉગ્ગતો’’તિ, પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન સૂરિયો, દેવવિમાનં એક’’ન્તિ, પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન દેવવિમાનં, દેવપુત્તો એકો’’તિ, પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન દેવપુત્તો, મહાબ્રહ્મા એકો’’તિ, પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન મહાબ્રહ્મા, અપરોપિ ભો બુદ્ધો આગતો’’તિ આહ. તત્થ પુથુજ્જનદેવતા ચિન્તયિંસુ – ‘‘એકબુદ્ધસ્સ તાવ અયં દેવતાસન્નિપાતો, દ્વિન્નં કીવ મહન્તો ભવિસ્સતી’’તિ. અરિયદેવતા ચિન્તયિંસુ – ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે બુદ્ધા નામ નત્થિ, અદ્ધા ભગવતા અત્તના સદિસો અઞ્ઞો એકો બુદ્ધો નિમ્મિતો’’તિ.

અથ તસ્સ દેવસઙ્ઘસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ નિમ્મિતબુદ્ધો આગન્ત્વા દસબલં અવન્દિત્વાવ સમ્મુખટ્ઠાને સમસમં કત્વા માપિતે આસને નિસીદિ. ભગવતોપિ દ્વત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, નિમ્મિતસ્સાપિ દ્વત્તિંસાવ, ભગવતોપિ સરીરા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, નિમ્મિતસ્સાપિ, ભગવતો સરીરરસ્મિયો નિમ્મિતસ્સ સરીરે પટિહઞ્ઞન્તિ, નિમ્મિતસ્સ સરીરરસ્મિયો ભગવતો કાયે પટિહઞ્ઞન્તિ. તા દ્વિન્નમ્પિ બુદ્ધાનં સરીરતો ઉગ્ગમ્મ અકનિટ્ઠભવનં આહચ્ચ તતો પટિનિવત્તિત્વા દેવતાનં મત્થકપરિયન્તે ઓતરિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં પતિટ્ઠહિંસુ. સકલચક્કવાળગબ્ભં સુવણ્ણમયવઙ્કગોપાનસીવિનદ્ધમિવ ચેતિયઘરં વિરોચિત્થ. દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા એકચક્કવાળે રાસિભૂતા દ્વિન્નં બુદ્ધાનં રસ્મિગબ્ભન્તરં પવિસિત્વા અટ્ઠંસુ. નિમ્મિતબુદ્ધો નિસીદન્તોયેવ દસબલસ્સ બોધિપલ્લઙ્કે કિલેસપ્પહાનં અભિત્થવન્તો –

‘‘પુચ્છામિ મુનિં પહૂતપઞ્ઞં,

તિણ્ણં પારઙ્ગતં પરિનિબ્બુતં ઠિતત્તં;

નિક્ખમ્મ ઘરા પનુજ્જ કામે,

કથં ભિક્ખુ સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્યા’’તિ. (સુ. નિ. ૩૬૧) –

ગાથં અભાસિ. સત્થા દેવતાનં તાવ ચિત્તકલ્લતાજનનત્થં આગતાગતાનં નામગોત્તાનિ કથેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા આચિક્ખિસ્સામિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

૩૩૪. તત્થ સિલોકમનુકસ્સામીતિ અક્ખરપદનિયમિતં વચનસઙ્ઘાતં પવત્તયિસ્સામિ. યત્થ ભુમ્મા તદસ્સિતાતિ યેસુ યેસુ ઠાનેસુ ભુમ્મા દેવતા તં તં નિસ્સિતા. યે સિતા ગિરિગબ્ભરન્તિઆદીહિ તેસં ભિક્ખૂનં વણ્ણં કથેસિ, યે ભિક્ખૂ ગિરિકુચ્છિં નિસ્સિતાતિ અત્થો. પહિતત્તાતિ પેસિતચિત્તા. સમાહિતાતિ અવિક્ખિત્તા.

પુથૂતિ બહુજના. સીહાવ સલ્લીનાતિ સીહા વિય નિલીના એકત્તં ઉપગતા. લોમહંસાભિસમ્ભુનોતિ લોમહંસં અભિભવિત્વા ઠિતા, નિબ્ભયાતિ વુત્તં હોતિ. ઓદાતમનસા સુદ્ધાતિ ઓદાતચિત્તા હુત્વા સુદ્ધા. વિપ્પસન્નામનાવિલાતિ વિપ્પસન્નઅનાવિલા.

ભિય્યોપઞ્ચસતે ઞત્વાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન સદ્ધિં અતિરેકપઞ્ચસતે ભિક્ખૂ જાનિત્વા. વને કાપિલવત્થવેતિ કપિલવત્થુસમીપમ્હિ જાતે વનસણ્ડે. તતો આમન્તયી સત્થાતિ તદા આમન્તયિ. સાવકે સાસને રતેતિ અત્તનો ધમ્મદેસનાય સવનન્તે જાતત્તા સાવકે સિક્ખત્તયસાસને રતત્તા સાસને રતે. ઇદં સબ્બં – ‘‘સિલોકમનુકસ્સામી’’તિ વચનતો અઞ્ઞેન વુત્તં વિય કત્વા વદતિ.

દેવકાયા અભિક્કન્તા, તે વિજાનાથ ભિક્ખવોતિ તે દિબ્બચક્ખુના વિજાનાથાતિ નેસં ભિક્ખૂનં દિબ્બચક્ખુઞાણાભિનીહારત્થાય કથેસિ. તે ચ આતપ્પમકરું, સુત્વા બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ તે ચ ભિક્ખૂ તં બુદ્ધસાસનં સુત્વા તાવદેવ તદત્થાય વીરિયં કરિંસુ.

એવં કતમત્તાતપ્પાનંયેવ તેસં પાતુરહુ ઞાણં. કીદિસં? અમનુસ્સાનં દસ્સનં દિબ્બચક્ખુઞાણં ઉપ્પજ્જિ. ન તં તેહિ તસ્મિં ખણે પરિકમ્મં કત્વા ઉપ્પાદિતં. અરિયમગ્ગેનેવ હિ તં નિપ્ફન્નં. અમનુસ્સદસ્સનત્થં પનસ્સ અભિનીહારમત્તમેવ કતં. સત્થાપિ – ‘‘અત્થિ તુમ્હાકં ઞાણં, તં નીહરિત્વા તેન હિ તે વિજાનાથા’’તિ ઇદમેવ સન્ધાય ‘‘તે વિજાનાથ, ભિક્ખવો’’તિ આહ.

અપ્પેકે સતમદ્દક્ખુન્તિ તેસુ ભિક્ખૂસુ એકચ્ચે ભિક્ખૂ અમનુસ્સાનં સતં અદ્દસંસુ. સહસ્સં અથ સત્તરિન્તિ એકે સહસ્સં. એકે સત્તતિ સહસ્સાનિ.

સતં એકે સહસ્સાનન્તિ એકે સતસહસ્સં અદ્દસંસુ. અપ્પેકેનન્તમદ્દક્ખુન્તિ વિપુલં અદ્દસંસુ, સતવસેન સહસ્સવસેન ચ અપરિચ્છિન્નેપિ અદ્દસંસૂતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા દિસા સબ્બા ફુટા અહું, ભરિતા સમ્પુણ્ણાવ અહેસું.

તઞ્ચ સબ્બં અભિઞ્ઞાયાતિ યં તેસુ એકેનેકેન દિટ્ઠં, તઞ્ચ સબ્બં જાનિત્વા. વવત્થિત્વાન ચક્ખુમાતિ હત્થતલે લેખં વિય પચ્ચક્ખતો વવત્થપેત્વા પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા સત્થા. તતો આમન્તયીતિ પુબ્બે વુત્તગાથમેવ નામગોત્તકિત્તનત્થાય આહ. તુમ્હે એતે વિજાનાથ, પસ્સથ, ઓલોકેથ, યે વોહં કિત્તયિસ્સામીતિ અયમેત્થ સમ્બન્ધો. ગિરાહીતિ વચનેહિ. અનુપુબ્બસોતિ અનુપટિપાટિયા.

૩૩૫. સત્તસહસ્સા તે યક્ખા, ભુમ્મા કાપિલવત્થવાતિ સત્તસહસ્સા તાવેત્થ કપિલવત્થું નિસ્સાય નિબ્બત્તા ભુમ્મા યક્ખાયેવાતિ વદતિ. ઇદ્ધિમન્તોતિ દિબ્બઇદ્ધિયુત્તા. જુતિમન્તોતિ આનુભાવસમ્પન્ના. વણ્ણવન્તોતિ સરીરવણ્ણસમ્પન્ના. યસસ્સિનોતિ પરિવારસમ્પન્ના. મોદમાના અભિક્કામુન્તિ તુટ્ઠચિત્તા આગતા. ભિક્ખૂનં સમિતિં વનન્તિ ઇમં મહાવનં ભિક્ખૂનં સન્તિકં ભિક્ખૂનં દસ્સનત્થાય આગતા. અથ વા સમિતિન્તિ સમૂહં, ભિક્ખુસમૂહં દસ્સનાય આગતાતિપિ અત્થો.

છસહસ્સા હેમવતા, યક્ખા નાનત્તવણ્ણિનોતિ છસહસ્સા હેમવતપબ્બતે નિબ્બત્તયક્ખા, તે ચ સબ્બેપિ નીલાદિવણ્ણવસેન નાનત્તવણ્ણા.

સાતાગિરા તિસહસ્સાતિ સાતાગિરિપબ્બતે નિબ્બત્તયક્ખા તિસહસ્સા.

ઇચ્ચેતે સોળસસહસ્સાતિ એતે સબ્બેપિ સોળસસહસ્સા હોન્તિ.

વેસ્સામિત્તા પઞ્ચસતાતિ વેસ્સામિત્તપબ્બતે નિબ્બત્તા પઞ્ચસતા.

કુમ્ભીરો રાજગહિકોતિ રાજગહનગરે નિબ્બત્તો કુમ્ભીરો નામ યક્ખો. વેપુલ્લસ્સ નિવેસનન્તિ તસ્સ વેપુલ્લપબ્બતો નિવેસનં નિવાસનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. ભિય્યો નં સતસહસ્સં, યક્ખાનં પયિરુપાસતીતિ તં અતિરેકં યક્ખાનં સતસહસ્સં પયિરુપાસતિ. કુમ્ભીરો રાજગહિકો, સોપાગા સમિતિં વનન્તિ સોપિ કુમ્ભીરો સપરિવારો ઇમં વનં ભિક્ખુસમિતિં દસ્સનત્થાય આગતો.

૩૩૬. પુરિમઞ્ચ દિસં રાજા, ધતરટ્ઠો પસાસતીતિ પાચીનદિસં અનુસાસતિ. ગન્ધબ્બાનં અધિપતીતિ ચતૂસુપિ દિસાસુ ગન્ધબ્બાનં જેટ્ઠકો. સબ્બે તે તસ્સ વસે વત્તન્તિ. મહારાજા યસસ્સિસોતિ મહાપરિવારો એસો મહારાજા.

પુત્તાપિ તસ્સ બહવો, ઇન્દનામા મહબ્બલાતિ તસ્સ ધતરટ્ઠસ્સ બહવો મહબ્બલા પુત્તા, તે સબ્બે સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો નામધારકા.

વિરૂળ્હો તં પસાસતીતિ તં દિસં વિરૂળ્હો અનુસાસતિ.

પુત્તાપિ તસ્સાતિ તસ્સાપિ તાદિસાયેવ પુત્તા. પાળિયં પન ‘‘મહબ્બલા’’તિ લિખન્તિ. અટ્ઠકથાયં સબ્બવારેસુ ‘‘મહાબલા’’તિ પાઠો.

‘‘પુરિમં દિસં ધતરટ્ઠો, દક્ખિણેન વિરૂળ્હકો;

પચ્છિમેન વિરૂપક્ખો, કુવેરો ઉત્તરં દિસં.

ચત્તારો તે મહારાજા, સમન્તા ચતુરો દિસા;

દદ્દલ્લમાના અટ્ઠંસુ, વને કાપિલવત્થવે’’તિ.

ઇમા પન ગાથા સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન વુત્તા.

અયઞ્ચેત્થ અત્થો – દસસહસ્સચક્કવાળે ધતરટ્ઠા નામ મહારાજાનો અત્થિ. તે સબ્બેપિ કોટિસતસહસ્સકોટિસતસહસ્સગન્ધબ્બપરિવારા આગન્ત્વા પુરત્થિમાય દિસાય કપિલવત્થુમહાવનતો પટ્ઠાય ચક્કવાળગબ્ભં પૂરેત્વા ઠિતા. એવં દક્ખિણદિસાદીસુ વિરૂળ્હકાદયો. તેનેવાહ – ‘‘સમન્તા ચતુરો દિસા, દદ્દલ્લમાના અટ્ઠંસૂ’’તિ. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ‘‘સમન્તા ચક્કવાળેહિ આગન્ત્વા ચતુરો દિસા પબ્બતમત્થકેસુ અગ્ગિક્ખન્ધા વિય સુટ્ઠુ જલમાના ઠિતા’’તિ. તે પન યસ્મા કપિલવત્થુવનમેવ સન્ધાય આગતા, તસ્મા ચક્કવાળં પૂરેત્વા ચક્કવાળેન સમસમા ઠિતાપિ – ‘‘વને કાપિલવત્થવે’’તિ વુત્તા.

૩૩૭. તેસં માયાવિનો દાસા, આગું વઞ્ચનિકા સઠાતિ તેસં મહારાજાનં કતપાપપટિચ્છાદનલક્ખણાય માયાય યુત્તા કુટિલાચારા દાસા અત્થિ, યે સમ્મુખપરમ્મુખવઞ્ચનાહિ લોકં વઞ્ચનતો ‘‘વઞ્ચનિકા’’તિ ચ, કેરાટિયસાઠેય્યેન સમન્નાગતત્તા ‘‘સઠા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, તેપિ આગતાતિ અત્થો. માયા કુટેણ્ડુ વિટેણ્ડુ, વિટુચ્ચ વિટુટો સહાતિ તે દાસા સબ્બેપિ માયાકારકાવ. નામેન પનેત્થ એકો કુટેણ્ડુ નામ, એકો વિટેણ્ડુ નામ. પાળિયં પન ‘‘વેટેણ્ડૂ’’તિ લિખન્તિ. એકો વિટુચ્ચ નામ, એકો વિટુટો નામ. સહાતિ સોપિ વિટુટો તેહિ સહેવ આગતો.

ચન્દનો કામસેટ્ઠો ચ, કિન્નિઘણ્ડુ નિઘણ્ડુ ચાતિ અપરો કિન્નિઘણ્ડુ નામ. પાળિયં પન ‘‘કિન્નુઘણ્ડૂ’’તિ લિખન્તિ. નિઘણ્ડુ ચાતિ અઞ્ઞો નિઘણ્ડુ નામ, એત્તકા દાસા. ઇતો પરે પન –

‘‘પનાદો ઓપમઞ્ઞો ચ, દેવસુતો ચ માતલિ;

ચિત્તસેનો ચ ગન્ધબ્બો, નળો રાજા જનેસભો;

આગું પઞ્ચસિખો ચેવ, તિમ્બરૂ સૂરિયવચ્છસા’’તિ. –

ઇમે દેવરાજાનો. તત્થ દેવસુતોતિ દેવસારથિ. ચિત્તસેનોતિ ચિત્તો ચ સેનો ચ ચિત્તસેનો ચ. ગન્ધબ્બોતિ અયં ચિત્તસેનો ગન્ધબ્બકાયિકો દેવપુત્તો, ન કેવલં ચેસ, સબ્બે પેતે પનાદાદયો ગન્ધબ્બા એવ. નળોરાજાતિ નળકારદેવપુત્તો નામેકો. જનેસભોતિ જનવસભો દેવપુત્તો. આગું પઞ્ચસિખો ચેવાતિ પઞ્ચસિખો ચેવ દેવપુત્તો આગતો. તિમ્બરૂતિ તિમ્બરૂ નામ ગન્ધબ્બદેવરાજા. સૂરિયવચ્છસાતિ તસ્સેવ ધીતા.

એતે ચઞ્ઞે ચ રાજાનો, ગન્ધબ્બા સહ રાજુભીતિ એતે ચ નામવસેન વુત્તગન્ધબ્બરાજાનો અઞ્ઞે ચ એતેહિ રાજૂહિ સદ્ધિં બહૂ ગન્ધબ્બા. મોદમાના અભિક્કામું, ભિક્ખૂનં સમિતિં વનન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠચિત્તા ભિક્ખુસઙ્ઘસમિતિં ઇમં વનં આગતાતિ અત્થો.

૩૩૮. અથાગું નાગસા નાગા, વેસાલા સહતચ્છકાતિ નાગસદહવાસિકા ચ વેસાલીવાસિકા ચ નાગા સહ તચ્છકનાગપરિસાય આગતાતિ અત્થો. કમ્બલસ્સતરાતિ કમ્બલો ચ અસ્સતરો ચ. એતે કિર સિનેરુપાદે વસન્તિ, સુપણ્ણેહિપિ અનુદ્ધરણીયા મહેસક્ખનાગા પાયાગા સહ ઞાતિભીતિ પયાગતિત્થવાસિનો ચ સહ ઞાતિસઙ્ઘેન આગતા.

યામુના ધતરટ્ઠા ચાતિ યમુનવાસિનો ચ ધતરટ્ઠકુલે ઉપ્પન્ના નાગા ચ. એરાવણો મહાનાગોતિ એરાવણો ચ દેવપુત્તો, જાતિયા નાગો ન હોતિ. નાગવોહારેન પનેસ વોહરિયતિ. સોપાગાતિ સોપિ આગતો.

યે નાગરાજે સહસા હરન્તીતિ યે ઇમે વુત્તપ્પકારે નાગે લોભાભિભૂતા સાહસં કત્વા હરન્તિ ગણ્હન્તિ. દિબ્બા દિજા પક્ખી વિસુદ્ધચક્ખૂતિ દિબ્બાનુભાવતો દિબ્બા માતુકુચ્છિતો ચ અણ્ડકોસતો ચાતિ દ્વે વારે જાતાતિ દિજા પક્ખયુત્તતાય પક્ખી યોજનસતન્તરેપિ યોજનસહસ્સન્તરેપિ નાગે દસ્સનસમત્થચક્ખુતાય વિસુદ્ધચક્ખૂ. વેહાયસા તે વનમજ્ઝપ્પત્તાતિ તે આકાસેનેવ ઇમં મહાવનં સમ્પત્તા. ચિત્રા સુપણ્ણા ઇતિ તેસ નામન્તિ તેસં ‘‘ચિત્રસુપણ્ણા’’તિ નામં.

અભયં તદા નાગરાજાનમાસિ, સુપણ્ણતો ખેમમકાસિ બુદ્ધોતિ તસ્મા સબ્બેપિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સણ્હાહિ વાચાહિ ઉપવ્હયન્તા મિત્તા વિય બન્ધવા વિય ચ સમુલ્લપન્તા સમ્મોદમાના આલિઙ્ગન્તા હત્થે ગણ્હન્તા અંસકૂટે હત્થં ઠપેન્તા હટ્ઠતુટ્ઠચિત્તા. નાગા સુપણ્ણા સરણમકંસુ બુદ્ધન્તિ બુદ્ધંયેવ સરણં ગતા.

૩૩૯. જિતા વજિરહત્થેનાતિ ઇન્દેન દેવરઞ્ઞા જિતા. સમુદ્દં અસુરાસિતાતિ મહાસમુદ્દવાસિનો સુજાતાય અસુરકઞ્ઞાય કારણા સબ્બેપિ ભાતરો વાસવસ્સેતે, ઇદ્ધિમન્તો યસસ્સિનો.

તેસુ કાલકઞ્ચા મહાભિસ્માતિ કાલકઞ્ચા ચ મહન્તે ભિંસને અત્તભાવે માપેત્વા આગમિંસુ. અસુરા દાનવેઘસાતિ દાનવેઘસા નામ અઞ્ઞે ધનુગ્ગહઅસુરા. વેપચિત્તિ સુચિત્તિ ચ, પહારાદો નમુચી સહાતિ વેપચિત્તિઅસુરો, સુચિત્તિઅસુરો ચાતિ એતે ચ અસુરા નમુચિ ચ મારો દેવપુત્તો એતેહિ સહેવ આગતો. ઇમે અસુરા મહાસમુદ્દવાસિનો, અયં પરનિમ્મિતદેવલોકવાસી, કસ્મા એતેહિ સહાગતોતિ? અચ્છન્દિકત્તા. તેપિ હિ અચ્છન્દિકા અભબ્બા, અયમ્પિ તાદિસોયેવ. તસ્મા ધાતુસો સંસન્દમાનો આગતો.

સતઞ્ચ બલિપુત્તાનન્તિ બલિનો મહાઅસુરસ્સ પુત્તાનં સતં. સબ્બે વેરોચનામકાતિ સબ્બે અત્તનો માતુલસ્સ રાહુસ્સેવ નામધરા. સન્નય્હિત્વા બલિસેનન્તિ અત્તનો બલિસેનં સન્નય્હિત્વા સબ્બે કતસન્નાહાવ હુત્વા. રાહુભદ્દમુપાગમુન્તિ રાહુઅસુરિન્દં ઉપસઙ્કમિંસુ. સમયો દાનિ ભદ્દન્તેતિ ભદ્દં તવ હોતુ, સમયો તે ભિક્ખૂનં સમિતિં વનં ઉપસઙ્કમિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં દસ્સનાયાતિ અત્થો.

૩૪૦. આપો ચ દેવા પથવી, તેજો વાયો તદાગમુન્તિ આપોકસિણાદીસુ પરિકમ્મં કત્વા નિબ્બત્તા આપોતિઆદિનામકા દેવા આગમું. વરુણા વારણા દેવા, સોમો ચ યસસા સહાતિ વરુણદેવતા, વારણદેવતા, સોમદેવતાતિ એવં નામકા ચ દેવા યસસા નામ દેવેન સહાગતાતિ અત્થો. મેત્તાકરુણાકાયિકાતિ મેત્તાઝાને ચ કરુણાઝાને ચ પરિકમ્મં કત્વા નિબ્બત્તદેવા. આગું દેવા યસસ્સિનોતિ એતેપિ મહાયસા દેવા આગતા.

દસેતે દસધા કાયા, સબ્બે નાનત્તવણ્ણિનોતિ તે દસધા ઠિતા દસ દેવકાયા સબ્બે નીલાદિવસેન નાનત્તવણ્ણા આગતાતિ અત્થો.

વેણ્ડૂ ચ દેવાતિ વેણ્ડુદેવતા ચ. સહલિ ચાતિ સહલિદેવતા ચ. અસમા ચ દુવે યમાતિ અસમદેવતા ચ દ્વે ચ યમકા દેવા. ચન્દસ્સુપનિસા દેવા, ચન્દમાગું પુરક્ખત્વાતિ ચન્દનિસ્સિતકા દેવા ચન્દં પુરતો કત્વા આગતા. તથા સૂરિયનિસ્સિતકા દેવા સૂરિયં પુરક્ખત્વા. નક્ખત્તાનિ પુરક્ખત્વાતિ નક્ખત્તનિસ્સિતાપિ દેવા નક્ખત્તાનિ પુરતો કત્વા આગતા. આગું મન્દવલાહકાતિ વાતવલાહકા, અબ્ભવલાહકા, ઉણ્હવલાહકા એતે સબ્બેપિ વલાહકાયિકા ‘‘મન્દવલાહકા’’ નામ વુચ્ચન્તિ. તેપિ આગતાતિ અત્થો. વસૂનં વાસવો સેટ્ઠો, સક્કોપાગા પુરિન્દદોતિ વસૂનં દેવતાનં સેટ્ઠો વાસવો યો સક્કોતિ ચ, પુરિન્દદોતિ ચ વુચ્ચતિ, સોપિ આગતો.

દસેતે દસધા કાયાતિ એતેપિ દસ દેવકાયા દસધાવ આગતા. સબ્બે નાનત્તવણ્ણિનોતિ નીલાદિવસેન નાનત્તવણ્ણા.

અથાગું સહભૂ દેવાતિ અથ સહભૂ નામ દેવા આગતા. જલમગ્ગિસિખારિવાતિ અગ્ગિસિખા વિય જલન્તા. જલમગ્ગિ ચ સિખારિવાતિ ઇમાનિ તેસં નામાનીતિપિ વુત્તં. અરિટ્ઠકા ચ રોજા ચાતિ અરિટ્ઠકદેવા ચ રોજદેવા ચ. ઉમાપુપ્ફનિભાસિનોતિ ઉમાપુપ્ફદેવા નામ એતે દેવા. ઉમાપુપ્ફસદિસા હિ તેસં સરીરાભા, તસ્મા ‘‘ઉમાપુપ્ફનિભાસિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ.

વરુણા સહધમ્મા ચાતિ એતે ચ દ્વે જના. અચ્ચુતા ચ અનેજકાતિ અચ્ચુતદેવતા ચ અનેજકદેવતા ચ. સુલેય્યરુચિરા આગુન્તિ સુલેય્યા ચ રુચિરા ચ આગતા. આગું વાસવનેસિનોતિ વાસવનેસીદેવા નામ આગતા. દસેતે દસધા કાયાતિ એતેપિ દસદેવકાયા દસધાવ આગતા.

સમાના મહાસમાનાતિ સમાના ચ મહાસમાના ચ. માનુસા માનુસુત્તમાતિ માનુસા ચ માનુસુત્તમા ચ. ખિડ્ડાપદોસિકા આગું, આગું મનોપદોસિકાતિ ખિડ્ડાપદોસિકા મનોપદોસિકા ચ દેવા આગતા.

અથાગું હરયો દેવાતિ હરિદેવા નામ આગતા. યે ચ લોહિતવાસિનોતિ લોહિતવાસિનો ચ આગતા. પારગા મહાપારગાતિ એતે ચ દુવિધા આગતા. દસેતે દસધા કાયાતિ એતેપિ દસદેવકાયા દસધાવ આગતા.

સુક્કા કરમ્ભા અરુણા, આગું વેઘનસા સહાતિ એતે સુક્કાદયો તયો, તેહિ સહ વેઘનસા ચ આગતા. ઓદાતગય્હા પામોક્ખાતિ ઓદાતગય્હા નામ પામોક્ખદેવા આગતા. આગું દેવા વિચક્ખણાતિ વિચક્ખણા નામ દેવા આગતા.

સદામત્તા હારગજાતિ સદામત્તા ચ હારગજા ચ. મિસ્સકા ચ યસસ્સિનોતિ યસસમ્પન્ના મિસ્સકદેવા ચ. થનયં આગ પજ્જુન્નોતિ પજ્જુન્નો ચ દેવરાજા થનયન્તો આગતો. યો દિસા અભિવસ્સતીતિ યો યં યં દિસં યાતિ, તત્થ તત્થ દેવો વસ્સતિ. દસેતે દસધા કાયાતિ એતેપિ દસદેવકાયા દસધા આગતા.

ખેમિયા તુસિતા યામાતિ ખેમિયા દેવા તુસિતપુરવાસિનો ચ યામાદેવલોકવાસિનો ચ. કથકા ચ યસસ્સિનોતિ યસસમ્પન્ના કથકદેવા ચ. પાળિયં પન ‘‘કટ્ઠકા ચા’’તિ લિખન્તિ. લમ્બીતકા લામસેટ્ઠાતિ લમ્બિતકદેવા ચ લામસેટ્ઠદેવા ચ. જોતિનામા ચ આસવાતિ પબ્બતમત્થકે કતનળગ્ગિક્ખન્ધો વિય જોતમાના જોતિદેવા નામ અત્થિ, તે ચ આસા ચ દેવા આગતાતિ અત્થો. પાળિયં પન ‘‘જાતિનામા’’તિ લિખન્તિ. આસા દેવતા છન્દવસેન આસવાતિ વુત્તા. નિમ્માનરતિનો આગું, અથાગું પરનિમ્મિતા. દસેતે દસધા કાયાતિ એતેપિ દસ દેવકાયા દસધાવ આગતા.

સટ્ઠેતે દેવનિકાયાતિ એતે ચ આપો ચ દેવાતિઆદિકા છ દસકા સટ્ઠિ દેવનિકાયા સબ્બે નીલાદિવસેન નાનત્તવણ્ણિનો. નામન્વયેન આગચ્છુન્તિ નામભાગેન નામકોટ્ઠાસેન આગતા. યે ચઞ્ઞે સદિસા સહાતિ યે ચ અઞ્ઞેપિ તેહિ સદિસા વણ્ણતોપિ નામતોપિ એતાદિસાયેવ સેસચક્કવાળેસુ દેવા, તેપિ આગતાયેવાતિ એકપદેનેવ કલાપં વિય પુટકં વિય ચ કત્વા સબ્બા દેવતા નિદ્દિસતિ.

એવં દસસુ લોકધાતુસહસ્સેસુ દેવકાયે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ યદત્થં તે આગતા, તં દસ્સેન્તો પવુટ્ઠજાતિન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – પવુટ્ઠા વિગતા જાતિ અસ્સાતિ અરિયસઙ્ઘો પવુટ્ઠજાતિ નામ, તં પવુટ્ઠજાતિં રાગદોસમોહખીલાનં અભાવા અખીલં ચત્તારો ઓઘે તરિત્વા ઠિતત્તા ઓઘતિણ્ણં ચતુન્નં આસવાનં અભાવેન અનાસવં અરિયસઙ્ઘં દક્ખેમ પસ્સિસ્સામ. તેસઞ્ઞેવ ઓઘાનં તિણ્ણત્તા ઓઘતરં આગું અકરણતો નાગં. અસિતાતિગન્તિ કાળકભાવાતીતં ચન્દંવ સિરિયા વિરોચમાનં દસબલઞ્ચ દક્ખેમ પસ્સિસ્સામાતિ એતદત્થં સબ્બેપિ તે નામન્વયેન આગચ્છું, યે ચઞ્ઞે સદિસા સહાતિ.

૩૪૧. ઇદાનિ બ્રહ્માનો દસ્સેન્તો સુબ્રહ્મા પરમત્તો ચાતિઆદિમાહ. તત્થ સુબ્રહ્માતિ એકો બ્રહ્મા. પરમત્તોપિ બ્રહ્માવ. પુત્તા ઇદ્ધિમતો સહાતિ એતે ઇદ્ધિમતો બુદ્ધસ્સ ભગવતો પુત્તા અરિયબ્રહ્માનો સહેવ આગતા. સનઙ્કુમારો તિસ્સો ચાતિ સનઙ્કુમારો ચ તિસ્સમહાબ્રહ્મા ચ. સોપાગાતિ સોપિ આગતો.

‘‘સહસ્સં બ્રહ્મલોકાનં, મહાબ્રહ્માભિતિટ્ઠતિ;

ઉપપન્નો જુતિમન્તો, ભિસ્માકાયો યસસ્સિ સો’’તિ. –

એત્થ સહસ્સં બ્રહ્મલોકાનન્તિ એકઙ્ગુલિયા એકસહસ્સચક્કવાળે દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસહસ્સિચક્કવાળે આલોકફરણસમત્થાનં મહાબ્રહ્માનં સહસ્સં આગતં. મહાબ્રહ્માભિતિટ્ઠતીતિ યત્થ એકેકો મહાબ્રહ્મા અઞ્ઞે બ્રહ્મે અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ. ઉપપન્નોતિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. જુતિમન્તોતિ આનુભાવસમ્પન્નો. ભિસ્માકાયોતિ મહાકાયો, દ્વીહિ તીહિ માગધિકેહિ ગામક્ખેત્તેહિ સમપ્પમાણઅત્તભાવો. યસસ્સિસોતિ અત્તભાવસિરીસઙ્ખાતેન યસેન સમન્નાગતો.

દસેત્થ ઇસ્સરા આગું, પચ્ચેકવસવત્તિનોતિ એતસ્મિઞ્ચ બ્રહ્મસહસ્સે યે પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં વસં વત્તેન્તિ, એવરૂપા દસ ઇસ્સરા મહાબ્રહ્માનો આગતા. તેસઞ્ચ મજ્ઝતો આગ, હારિતો પરિવારિતોતિ તેસં બ્રહ્માનં મજ્ઝે હારિતો નામ મહાબ્રહ્મા સતસહસ્સબ્રહ્મપરિવારો આગતો.

૩૪૨. તે ચ સબ્બે અભિક્કન્તે, સઇન્દે દેવે સબ્રહ્મકેતિ તે સબ્બેપિ સક્કં દેવરાજાનં જેટ્ઠકં કત્વા આગતે દેવકાયે, હારિતમહાબ્રહ્માનં જેટ્ઠકં કત્વા આગતે બ્રહ્મકાયે ચ. મારસેના અભિક્કામીતિ મારસેના અભિગતા. પસ્સ કણ્હસ્સ મન્દિયન્તિ કાળકસ્સ મારસ બાલભાવં પસ્સથ.

એથ ગણ્હથ બન્ધથાતિ એવં અત્તનો પરિસં આણાપેસિ. રાગેન બદ્ધમત્થુ વોતિ સબ્બં વો ઇદં દેવમણ્ડલં રાગેન બદ્ધં હોતુ. સમન્તા પરિવારેથ, મા વો મુઞ્ચિત્થ કોચિ નન્તિ તુમ્હાકં એકોપિ એતેસુ એકમ્પિ મા મુઞ્ચિ. ‘‘મા વો મુઞ્ચેથા’’તિપિ પાઠો, એસેવત્થો.

ઇતિ તત્થ મહાસેનો, કણ્હો સેનં અપેસયીતિ એવં તત્થ મહાસમયે મહાસેનો મારો મારસેનં અપેસયિ. પાણિના તલમાહચ્ચાતિ હત્થેન પથવીતલં પહરિત્વા. સરં કત્વાન ભેરવન્તિ મારવિભિંસકદસ્સનત્થં ભયાનકં સરઞ્ચ કત્વા.

યથા પાવુસ્સકો મેઘો, થનયન્તો સવિજ્જુકોતિ સવિજ્જુકો પાવુસ્સકમેઘો વિય મહાગજ્જિતં ગજ્જન્તો. તદા સો પચ્ચુદાવત્તીતિ તસ્મિં સમયે સો મારો તં વિભિંસનકં દસ્સેત્વા પટિનિવત્તો. સઙ્કુદ્ધો અસયં વસેતિ સુટ્ઠુ કુદ્ધો કુપિતો કઞ્ચિ વસે વત્તેતું અસક્કોન્તો અસયંવસે અસયંવસી અત્તનો વસેન અકામકો હુત્વા નિવત્તો. ભગવા કિર ‘‘અયં મારો ઇમં મહાસમાગમં દિસ્વા ‘અભિસમયન્તરાયં કરિસ્સામી’તિ અન્તરન્તરે મારસેનં પેસેત્વા મારં વિભિંસકં દસ્સેતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. પકતિ ચેસા ભગવતો, યત્થ અભિસમયો ન ભવિસ્સતિ, તત્થ મારં વિભિંસકં દસ્સેન્તં ન નિવારેતિ. યત્થ પન અભિસમયો હોતિ, તત્થ યથા પરિસા નેવ મારસ્સ રૂપં પસ્સતિ, ન સદ્દં સુણાતિ, એવં અધિટ્ઠાતીતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સમાગમે મહાભિસમયો ભવિસ્સતિ, તસ્મા યથા દેવતા નેવ તસ્સ રૂપં પસ્સન્તિ, ન સદ્દં સુણન્તિ, એવં અધિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં –‘‘તદા સો પચ્ચુદાવત્તિ, સઙ્કુદ્ધો અસયંવસે’’તિ.

૩૪૩. તઞ્ચ સબ્બં અભિઞ્ઞાય, વવત્થિત્વાન ચક્ખુમાતિ તં સબ્બં ભગવા જાનિત્વા વવત્થપેત્વા ચ.

મારસેના અભિક્કન્તા, તે વિજાનાથ ભિક્ખવોતિ ભિક્ખવે મારસેના અભિક્કન્તા, તે તુમ્હે અત્તનો અનુરૂપં વિજાનાથ, ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જથાતિ વદતિ. આતપ્પમકરુન્તિ ફલસમાપત્તિં પવિસનત્થાય વીરિયં આરભિંસુ. વીતરાગેહિ પક્કામુન્તિ મારો ચ મારસેના ચ વીતરાગેહિ અરિયેહિ દૂરતોવ અપક્કમું. નેસં લોમાપિ ઇઞ્જયુન્તિ તેસં વીતરાગાનં લોમાનિપિ ન ચાલયિંસુ. અથ મારો ભિક્ખુસઙ્ઘં આરબ્ભ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘સબ્બે વિજિતસઙ્ગામા, ભયાતીતા યસસ્સિનો;

મોદન્તિ સહ ભૂતેહિ, સાવકા તે જનેસુતા’’તિ.

તત્થ મોદન્તિ સહ ભૂતેહીતિ દસબલસ્સ સાસને ભૂતેહિ સઞ્જાતેહિ અરિયેહિ સદ્ધિં મોદન્તિ પમોદન્તિ. જનેસુતાતિ જને વિસ્સુતા પાકટા અભિઞ્ઞાતા.

ઇદં પન મહાસમયસુત્તં નામ દેવતાનં પિયં મનાપં, તસ્મા મઙ્ગલં વદન્તેન અભિનવટ્ઠાનેસુ ઇદમેવ સુત્તં વત્તબ્બં. દેવતા કિર –‘‘ઇમં સુત્તં સુણિસ્સામા’’તિ ઓહિતસોતા વિચરન્તિ. દેસનાપરિયોસાને પનસ્સ કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પત્તા, સોતાપન્નાદીનં ગણના નત્થિ.

દેવતાનઞ્ચસ્સ પિયમનાપભાવે ઇદં વત્થુ – કોટિપબ્બતવિહારે કિર નાગલેણદ્વારે નાગરુક્ખે એકા દેવધીતા વસતિ. એકો દહરો અન્તોલેણે ઇમં સુત્તં સજ્ઝાયતિ. દેવધીતા સુત્વા સુત્તપરિયોસાને મહાસદ્દેન સાધુકારમદાસિ. કો એસોતિ. અહં, ભન્તે, દેવધીતાતિ. કસ્મા સાધુકારમદાસીતિ? ભન્તે, દસબલેન મહાવને નિસીદિત્વા કથિતદિવસે ઇમં સુત્તં સુત્વા અજ્જ અસ્સોસિં, ભગવતા કથિતતો એકક્ખરમ્પિ અહાપેત્વા સુગ્ગહિતો અયં ધમ્મો તુમ્હેહીતિ. દસબલસ્સ કથયતો સુતં તયાતિ? આમ, ભન્તેતિ. મહા કિર દેવતાસન્નિપાતો અહોસિ, ત્વં કત્થ ઠિતા સુણીતિ?

અહં, ભન્તે, મહાવનવાસિયા દેવતા, મહેસક્ખાસુ પન દેવતાસુ આગચ્છન્તીસુ જમ્બુદીપે ઓકાસં નાલત્થં, અથ ઇમં તમ્બપણ્ણિદીપં આગન્ત્વા જમ્બુકોલપટ્ટને ઠત્વા સોતું આરદ્ધમ્હિ, તત્રાપિ મહેસક્ખાસુ દેવતાસુ આગચ્છન્તીસુ અનુક્કમેન પટિક્કમમાના રોહણજનપદે મહાગામસ્સ પિટ્ઠિભાગતો સમુદ્દે ગલપ્પમાણં ઉદકં પવિસિત્વા તત્થ ઠિતા અસ્સોસિન્તિ. તુય્હં ઠિતટ્ઠાનતો દૂરે સત્થારં પસ્સસિ દેવતેતિ? કિં કથેથ, ભન્તે, સત્થા મહાવને ધમ્મં દેસેન્તો નિરન્તરં મમઞ્ઞેવ ઓલોકેતીતિ મઞ્ઞમાના ઓતપ્પમાના ઊમીસુ નિલયામીતિ.

તં દિવસં કિર કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પત્તા, તુમ્હેપિ તદા અરહત્તં પત્તાતિ? નત્થિ, ભન્તે. અનાગામિફલં પત્તત્થ મઞ્ઞેતિ? નત્થિ, ભન્તે. સકદાગામિફલં પત્તત્થ મઞ્ઞેતિ? નત્થિ, ભન્તે. તયો મગ્ગે પત્તા દેવતા કિર ગણનપથં અતીતા, સોતાપન્ના જાતત્થ મઞ્ઞેતિ? દેવતા તં દિવસં સોતાપત્તિફલં પત્તત્તા હરાયમાના –‘‘અપુચ્છિતબ્બં પુચ્છતિ અય્યો’’તિ આહ. તતો નં સો ભિક્ખુ આહ – ‘‘સક્કા પન દેવતે, તવ અત્તભાવં અમ્હાકં દસ્સેતુ’’ન્તિ? ન સક્કા ભન્તે સકલકાયં દસ્સેતું, અઙ્ગુલિપબ્બમત્તં દસ્સેસ્સામિ અય્યસ્સાતિ કુઞ્ચિકછિદ્દેન અઙ્ગુલિં અન્તોલેણાભિમુખં અકાસિ, ચન્દસહસ્સસૂરિયસહસ્સઉગ્ગમનકાલો વિય અહોસિ. દેવધીતા ‘‘અપ્પમત્તા, ભન્તે, હોથા’’તિ દહરભિક્ખું વન્દિત્વા અગમાસિ. એવં ઇમં સુત્તં દેવતાનં પિયં મનાપં, મમાયન્તિ નં દેવતાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

મહાસમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.