૬. મહાગોવિન્દસુત્તવણ્ણના

૨૯૩. એવં મે સુતન્તિ મહાગોવિન્દસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – પઞ્ચસિખોતિ પઞ્ચચૂળો પઞ્ચકુણ્ડલિકો. સો કિર મનુસ્સપથે પુઞ્ઞકમ્મકરણકાલે દહરો પઞ્ચચૂળકદારકકાલે વચ્છપાલકજેટ્ઠકો હુત્વા અઞ્ઞેપિ દારકે ગહેત્વા બહિગામે ચતુમગ્ગટ્ઠાનેસુ સાલં કરોન્તો પોક્ખરણિં ખણન્તો સેતું બન્ધન્તો વિસમં મગ્ગં સમં કરોન્તો યાનાનં અક્ખપટિઘાતનરુક્ખે હરન્તોતિ એવરૂપાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો વિચરિત્વા દહરોવ કાલમકાસિ. તસ્સ સો અત્તભાવો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો અહોસિ. સો કાલં કત્વા ચાતુમહારાજિકદેવલોકે નવુતિવસ્સસતસહસ્સપ્પમાણં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ તિગાવુતપ્પમાણો સુવણ્ણક્ખન્ધસદિસો અત્તભાવો અહોસિ. સો સકટસહસ્સમત્તં આભરણં પસાધેત્વા નવકુમ્ભમત્તે ગન્ધે વિલિમ્પિત્વા દિબ્બરત્તવત્થધરો રત્તસુવણ્ણકણ્ણિકં પિળન્ધિત્વા પઞ્ચહિ કુણ્ડલકેહિ પિટ્ઠિયં વત્તમાનેહિ પઞ્ચચૂળકદારકપરિહારેનેવ વિચરતિ. તેનેતં ‘‘પઞ્ચસિખો’’ ત્વેવ સઞ્જાનન્તિ.

અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ અભિક્કન્તાય ખીણાય રત્તિયા, એકકોટ્ઠાસં અતીતાયાતિ અત્થો. અભિક્કન્તવણ્ણોતિ અતિઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણો. પકતિયાપિ હેસ કન્તવણ્ણો, અલઙ્કરિત્વા આગતત્તા પન અભિક્કન્તવણ્ણો અહોસિ. કેવલકપ્પન્તિ અનવસેસં સમન્તતો. અનવસેસત્થો એત્થ કેવલસદ્દો. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ એત્થ વિય. સમન્તતો અત્થો કપ્પસદ્દો, કેવલકપ્પં જેતવનન્તિઆદીસુ વિય. ઓભાસેત્વાતિ આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો.

દેવસભાવણ્ણના

૨૯૪. સુધમ્માયં સભાયન્તિ સુધમ્માય નામ ઇત્થિયા રતનમત્તકણ્ણિકરુક્ખનિસ્સન્દેન નિબ્બત્તસભાયં. તસ્સા કિર ફલિકમયા ભૂમિ, મણિમયા આણિયો, સુવણ્ણમયા થમ્ભા, રજતમયા થમ્ભઘટિકા ચ સઙ્ઘાતા ચ, પવાળમયાનિ વાળરૂપાનિ, સત્તરતનમયા ગોપાનસિયો ચ પક્ખપાસકા ચ મુખવટ્ટિ ચ, ઇન્દનીલઇટ્ઠકાહિ છદનં, સોવણ્ણમયં છદનપીઠં, રજતમયા થૂપિકા, આયામતો ચ વિત્થારતો ચ તીણિ યોજનસતાનિ, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતાનિ, ઉબ્બેધતો પઞ્ચયોજનસતાનિ, એવરૂપાયં સુધમ્માયં સભાયં.

ધતરટ્ઠોતિઆદીસુ ધતરટ્ઠો ગન્ધબ્બરાજા ગન્ધબ્બદેવતાનં કોટિસતસહસ્સેન પરિવુતો કોટિસતસહસ્સસુવણ્ણમયાનિ ફલકાનિ ચ સુવણ્ણસત્તિયો ચ ગાહાપેત્વા પુરત્થિમાય દિસાય પચ્છિમાભિમુખો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા પુરતો કત્વા નિસિન્નો.

વિરૂળ્હકો કુમ્ભણ્ડરાજા કુમ્ભણ્ડદેવતાનં કોટિસતસહસ્સેન પરિવુતો કોટિસતસહસ્સરજતમયાનિ ફલકાનિ ચ સુવણ્ણસત્તિયો ચ ગાહાપેત્વા દક્ખિણાય દિસાય ઉત્તરાભિમુખો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા પુરતો કત્વા નિસિન્નો.

વિરૂપક્ખો નાગરાજા નાગાનં કોટિસતસહસ્સેન પરિવુતો કોટિસતસહસ્સમણિમયાનિ મહાફલકાનિ ચ સુવણ્ણસત્તિયો ચ ગાહાપેત્વા પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થિમાભિમુખો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા પુરતો કત્વા નિસિન્નો.

વેસ્સવણો યક્ખરાજા યક્ખાનં કોટિસતસહસ્સેન પરિવુતો કોટિસતસહસ્સપવાળમયાનિ મહાફલકાનિ ચ સુવણ્ણસત્તિયો ચ ગાહાપેત્વા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણાભિમુખો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા પુરતો કત્વા નિસિન્નોતિ વેદિતબ્બો.

અથ પચ્છા અમ્હાકં આસનં હોતીતિ તેસં પચ્છતો અમ્હાકં નિસીદિતું ઓકાસો પાપુણાતિ. તતો પરં પવિસિતું વા પસ્સિતું વા ન લભામ. સન્નિપાતકારણં પનેત્થ પુબ્બે વુત્તં ચતુબ્બિધમેવ. તેસુ વસ્સૂપનાયિકસઙ્ગહો વિત્થારિતો. યથા પન વસ્સૂપનાયિકાય, એવં મહાપવારણાયપિ પુણ્ણમદિવસે સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ કત્થ ગન્ત્વા કસ્સ સન્તિકે પવારેસ્સામા’’તિ મન્તેન્તિ. તત્થ સક્કો દેવાનમિન્દો યેભુય્યેન પિયઙ્ગુદીપમહાવિહારસ્મિંયેવ પવારેતિ. સેસા દેવતા પારિચ્છત્તકાદીનિ દિબ્બપુપ્ફાનિ ચેવ દિબ્બચન્દનચુણ્ણાનિ ચ ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો મનાપટ્ઠાનમેવ ગન્ત્વા પવારેન્તિ. એવં પવારણસઙ્ગહત્થાય સન્નિપતન્તિ.

દેવલોકે પન આસાવતી નામ લતા અત્થિ. સા પુપ્ફિસ્સતીતિ દેવા વસ્સસહસ્સં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. પારિચ્છત્તકે પુપ્ફમાને એકવસ્સં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તે તસ્સ પણ્ડુપલાસાદિભાવતો પટ્ઠાય અત્તમના હોન્તિ. યથાહ –

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે દેવાનં તાવતિંસાનં પારિચ્છત્તકો કોવિળારો પણ્ડુપલાસો હોતિ, અત્તમના, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા તસ્મિં સમયે હોન્તિ – ‘પણ્ડુપલાસો ખો દાનિ પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, ન ચિરસ્સેવ પન્નપલાસો ભવિસ્સતી’તિ. યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે દેવાનં તાવતિંસાનં પારિચ્છત્તકો કોવિળારો પન્નપલાસો હોતિ, ખારકજાતો હોતિ, જાલકજાતો હોતિ, કુટુમલકજાતો હોતિ, કોરકજાતો હોતિ. અત્તમના, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા તસ્મિં સમયે હોન્તિ – ‘કોરકજાતો દાનિ પારિચ્છત્તકો કોવિળારો ન ચિરસ્સેવ સબ્બપાલિફુલ્લો ભવિસ્સતી’તિ (અ. નિ. ૭.૬૯).

સબ્બપાલિફુલ્લસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, પારિચ્છત્તકસ્સ કોવિળારસ્સ સમન્તા પઞ્ઞાસ યોજનાનિ આભાય ફુટં હોતિ, અનુવાતં યોજનસતં ગન્ધો ગચ્છતિ. અયમાનુભાવો પારિચ્છત્તકસ્સ કોવિળારસ્સા’’તિ.

પુપ્ફિતે પારિચ્છત્તકે આરોહણકિચ્ચં વા અઙ્કુસકં ગહેત્વા નમનકિચ્ચં વા પુપ્ફાહરણત્થં ચઙ્કોટકકિચ્ચં વા નત્થિ, કન્તનકવાતો ઉટ્ઠહિત્વા પુપ્ફાનિ વણ્ટતો કન્તતિ, સમ્પટિચ્છનકવાતો સમ્પટિચ્છતિ, પવેસનકવાતો સુધમ્મં દેવસભં પવેસેતિ, સમ્મજ્જનકવાતો પુરાણપુપ્ફાનિ નીહરતિ, સન્થરણકવાતો પત્તકણ્ણિકકેસરાનિ નચ્ચન્તો સન્થરતિ, મજ્ઝટ્ઠાને ધમ્માસનં હોતિ. યોજનપ્પમાણો રતનપલ્લઙ્કો ઉપરિ તિયોજનેન સેતચ્છત્તેન ધારયમાનેન, તદનન્તરં સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આસનં અત્થરિયતિ. તતો તેત્તિંસાય દેવપુત્તાનં, તતો અઞ્ઞાસં મહેસક્ખદેવતાનં. અઞ્ઞતરદેવતાનં પન પુપ્ફકણ્ણિકાવ આસનં હોતિ.

દેવા દેવસભં પવિસિત્વા નિસીદન્તિ. તતો પુપ્ફેહિ રેણુવટ્ટિ ઉગ્ગન્ત્વા ઉપરિ કણ્ણિકં આહચ્ચ નિપતમાના દેવતાનં તિગાવુતપ્પમાણં અત્તભાવં લાખારસપરિકમ્મસજ્જિતં વિય કરોતિ. તેસં સા કીળા ચતૂહિ માસેહિ પરિયોસાનં ગચ્છતિ. એવં પારિચ્છત્તકકીળાનુભવનત્થાય સન્નિપતન્તિ.

માસસ્સ પન અટ્ઠદિવસે દેવલોકે મહાધમ્મસવનં ઘુસતિ. તત્થ સુધમ્માયં દેવસભાયં સનઙ્કુમારો વા મહાબ્રહ્મા, સક્કો વા દેવાનમિન્દો, ધમ્મકથિકભિક્ખુ વા, અઞ્ઞતરો વા ધમ્મકથિકો દેવપુત્તો ધમ્મકથં કથેતિ. અટ્ઠમિયં પક્ખસ્સ ચતુન્નં મહારાજાનં અમચ્ચા, ચાતુદ્દસિયં પુત્તા, પન્નરસે સયં ચત્તારો મહારાજાનો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણપટ્ટઞ્ચ જાતિહિઙ્ગુલકઞ્ચ ગણ્હિત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો અનુવિચરન્તિ. તે – ‘‘અસુકા નામ ઇત્થી વા પુરિસો વા બુદ્ધં સરણં ગતો, ધમ્મં સરણં ગતો. સઙ્ઘં સરણં ગતો. પઞ્ચસીલાનિ રક્ખતિ. માસસ્સ અટ્ઠ ઉપોસથે કરોતિ. માતુઉપટ્ઠાનં પૂરેતિ. પિતુઉપટ્ઠાનં પૂરેતિ. અસુકટ્ઠાને ઉપ્પલહત્થકસતેન પુપ્ફકુમ્ભેન પૂજા કતા. દીપસહસ્સં આરોપિતં. અકાલધમ્મસવનં કારિતં. છત્તવેદિકા પુટવેદિકા કુચ્છિવેદિકા સીહાસનં સીહસોપાનં કારિતં. તીણિ સુચરિતાનિ પૂરેતિ. દસકુસલકમ્મપથે સમાદાય વત્તતી’’તિ સુવણ્ણપટ્ટે જાતિહિઙ્ગુલકેન લિખિત્વા આહરિત્વા પઞ્ચસિખસ્સ હત્થે દેન્તિ. પઞ્ચસિખો માતલિસ્સ હત્થે દેતિ. માતલિ સઙ્ગાહકો સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો દેતિ.

યદા પુઞ્ઞકમ્મકારકા બહૂ ન હોન્તિ, પોત્થકો ખુદ્દકો હોતિ, તં દિસ્વાવ દેવા – ‘‘પમત્તો, વત ભો મહાજનો વિહરતિ, ચત્તારો અપાયા પરિપૂરિસ્સન્તિ, છ દેવલોકા તુચ્છા ભવિસ્સન્તી’’તિ અનત્તમના હોન્તિ. સચે પન પોત્થકો મહા હોતિ, તં દિસ્વાવ દેવા – ‘‘અપ્પમત્તો, વત ભો, મહાજનો વિહરતિ, ચત્તારો અપાયા સુઞ્ઞા ભવિસ્સન્તિ, છ દેવલોકા પરિપૂરિસ્સન્તિ, બુદ્ધસાસને પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા આગતે મહાપુઞ્ઞે પુરક્ખત્વા નક્ખત્તં કીળિતું લભિસ્સામા’’તિ અત્તમના હોન્તિ. તં પોત્થકં ગહેત્વા સક્કો દેવરાજા વાચેતિ. તસ્સ પકતિનિયામેન કથેન્તસ્સ સદ્દો દ્વાદસ યોજનાનિ ગણ્હાતિ. ઉચ્ચેન સરેન કથેન્તસ્સ ચ સકલં દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં છાદેત્વા તિટ્ઠતિ. એવં ધમ્મસવનત્થાય સન્નિપતન્તિ. ઇધ પન પવારણસઙ્ગહત્થાય સન્નિપતિતાતિ વેદિતબ્બા.

તથાગતં નમસ્સન્તાતિ નવહિ કારણેહિ તથાગતં નમસ્સમાના. ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતન્તિ સ્વાક્ખાતતાદિભેદં ધમ્મસ્સ સુધમ્મતં ઉજુપ્પટિપન્નતાદિભેદં સઙ્ઘસ્સ ચ સુપ્પટિપત્તિન્તિ અત્થો.

અટ્ઠયથાભુચ્ચવણ્ણના

૨૯૬. યથાભુચ્ચેતિ યથાભૂતે યથાસભાવે. વણ્ણેતિ ગુણે. પયિરુદાહાસીતિ કથેસિ. બહુજનહિતાય પટિપન્નોતિ કથં પટિપન્નો? દીપઙ્કરપાદમૂલે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા બુદ્ધત્થાય અભિનીહરમાનોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો નામ હોતિ.

દાનપારમી, સીલપારમી, નેક્ખમ્મપારમી, પઞ્ઞાપારમી, વીરિયપારમી, ખન્તિપારમી, સચ્ચપારમી, અધિટ્ઠાનપારમી, મેત્તાપારમી, ઉપેક્ખાપારમીતિ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ઇમા દસ પારમિયો પૂરેન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો.

ખન્તિવાદિતાપસકાલે, ચૂળધમ્મપાલકુમારકાલે, છદ્દન્તનાગરાજકાલે, ભૂરિદત્તચમ્પેય્યસઙ્ખપાલનાગરાજકાલે, મહાકપિકાલે ચ તાદિસાનિ દુક્કરાનિ કરોન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો. વેસ્સન્તરત્તભાવે ઠત્વા સત્તસતકમહાદાનં દત્વા સત્તસુ ઠાનેસુ પથવિં કમ્પેત્વા પારમીકૂટં ગણ્હન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો. તતો અનન્તરે અત્તભાવે તુસિતપુરે યાવતાયુકં તિટ્ઠન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો.

તત્થ પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ યાચિતો પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા દેવાનં સઙ્ગહત્થાય પટિઞ્ઞં દત્વા તુસિતપુરા ચવિત્વા માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો.

દસ માસે માતુકુચ્છિયં વસિત્વા લુમ્બિનીવને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમન્તોપિ, એકૂનતિંસવસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિત્વા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનોમનદીતીરે પબ્બજન્તોપિ, છબ્બસ્સાનિ પધાનેન અત્તાનં કિલમેત્વા બોધિપલ્લઙ્કં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તોપિ, સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે યાપેન્તોપિ, ઇસિપતનં આગમ્મ અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તોપિ, યમકપાટિહારિયં કરોન્તોપિ, દેવોરોહણં ઓરોહન્તોપિ, બુદ્ધો હુત્વા પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ તિટ્ઠન્તોપિ, આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજન્તોપિ, યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તોપિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો. યાવસ્સ સાસપમત્તાપિ ધાતુયો ધરન્તિ, તાવ બહુજનહિતાય પટિપન્નોતિ વેદિતબ્બો. સેસપદાનિ એતસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ પચ્છિમં પચ્છિમં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ અત્થો.

નેવ અતીતંસે સમનુપસ્સામ, ન પનેતરહીતિ અતીતેપિ બુદ્ધતો અઞ્ઞં ન સમનુપસ્સામ, અનાગતેપિ ન સમનુપસ્સામ, એતરહિ પન અઞ્ઞસ્સ સત્થુનો અભાવતોયેવ અઞ્ઞત્ર તેન ભગવતા ન સમનુપસ્સામાતિ અયમેત્થ અત્થો. અટ્ઠકથાયમ્પિ હિ – ‘‘અતીતાનાગતા બુદ્ધા અમ્હાકં સત્થારા સદિસાયેવ, કિં સક્કો કથેતી’’તિ વિચારેત્વા – ‘‘એતરહિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો સત્થા અમ્હાકં સત્થારં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો કોચિ નત્થિ, તસ્મા ન પસ્સામાતિ કથેતી’’તિ વુત્તં. યથા ચ એત્થ, એવં ઇતો પરેસુપિ પદેસુ અયમત્થો વેદિતબ્બો. સ્વાક્ખાતાદીનિ ચ કુસલાદીનિ ચ વુત્તત્થાનેવ.

ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેનાતિ ગઙ્ગાયમુનાનં સમાગમટ્ઠાને ઉદકં વણ્ણેનપિ ગન્ધેનપિ રસેનપિ સંસન્દતિ સમેતિ, મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય એકસદિસમેવ હોતિ, ન મહાસમુદ્દઉદકેન સંસટ્ઠકાલે વિય વિસદિસં. પરિસુદ્ધસ્સ નિબ્બાનસ્સ પટિપદાપિ પરિસુદ્ધાવ. ન હિ દહરકાલે વેજ્જકમ્માદીનિ કત્વા અગોચરે ચરિત્વા મહલ્લકકાલે નિબ્બાનં દટ્ઠું સક્કા, નિબ્બાનગામિની પન પટિપદા પરિસુદ્ધાવ વટ્ટતિ આકાસૂપમા. યથા હિ આકાસમ્પિ અલગ્ગં પરિસુદ્ધં ચન્દિમસૂરિયાનં આકાસે ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તાનં વિય નિબ્બાનં ગચ્છન્તસ્સ ભિક્ખુનો પટિપદાપિ કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા અબદ્ધા આકાસૂપમા વટ્ટતિ. સા પનેસા તાદિસાવ ભગવતા પઞ્ઞત્તા કથિતા દેસિતા. તેન વુત્તં – ‘‘સંસન્દતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચા’’તિ.

પટિપન્નાનન્તિ પટિપદાય ઠિતાનં. વુસિતવતન્તિ વુત્થવાસાનં એતેસં. લદ્ધસહાયોતિ એતેસં તત્થ તત્થ સહ અયનતો સહાયો. ‘‘અદુતિયો અસહાયો અપ્પટિસમો’’તિ ઇદં પન અસદિસટ્ઠેન વુત્તં. અપનુજ્જાતિ તેસં મજ્ઝેપિ ફલસમાપત્તિયા વિહરન્તો ચિત્તેન અપનુજ્જ, અપનુજ્જેવ એકારામતં અનુયુત્તો વિહરતીતિ અત્થો.

અભિનિપ્ફન્નો ખો પન તસ્સ ભગવતો લાભોતિ તસ્સ ભગવતો મહાલાભો ઉપ્પન્નો. કદા પટ્ઠાય ઉપ્પન્નો? અભિસમ્બોધિં પત્વા સત્તસત્તાહં અતિક્કમિત્વા ઇસિપતને ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા અનુક્કમેન દેવમનુસ્સાનં દમનં કરોન્તસ્સ તયો જટિલે પબ્બાજેત્વા રાજગહં ગતસ્સ બિમ્બિસારદમનતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નો. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦). સતસહસ્સકપ્પાધિકેસુ ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ ઉસ્સન્નપુઞ્ઞનિસ્સન્દસમુપ્પન્નો લાભસક્કારો મહોઘો વિય અજ્ઝોત્થરમાનો આગચ્છતિ.

એકસ્મિં કિર સમયે રાજગહે સાવત્થિયં સાકેતે કોસમ્બિયં બારાણસિયં ભગવતો પટિપાટિભત્તં નામ ઉપ્પન્નં, તત્થેકો – ‘‘અહં સતં વિસ્સજ્જેત્વા દાનં દસ્સામી’’તિ પણ્ણં લિખિત્વા વિહારદ્વારે બન્ધિ. અઞ્ઞો – અહં દ્વે સતાનિ. અઞ્ઞો – અહં પઞ્ચ સતાનિ. અઞ્ઞો – અહં સહસ્સં. અઞ્ઞો – અહં દ્વે સહસ્સાનિ. અઞ્ઞો – અહં પઞ્ચ. દસ. વીસતિ. પઞ્ઞાસં; અઞ્ઞો – અહં સતસહસ્સં. અઞ્ઞો – અહં દ્વે સતસહસ્સાનિ વિસ્સજ્જેત્વા દાનં દસ્સામી’’તિ પણ્ણં લિખિત્વા વિહારદ્વારે બન્ધિ. જનપદચારિકં ચરન્તમ્પિ ઓકાસં લભિત્વા – ‘‘દાનં દસ્સામી’’તિ સકટાનિ પૂરેત્વા મહાજનો અનુબન્ધિયેવ. યથાહ – ‘‘તેન ખો પન સમયેન જાનપદા મનુસ્સા બહું લોણમ્પિ તેલમ્પિ તણ્ડુલમ્પિ ખાદનીયમ્પિ સકટેસુ આરોપેત્વા ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા હોન્તિ – ‘યત્થ પટિપાટિં લભિસ્સામ, તત્થ ભત્તં કરિસ્સામા’તિ’’ (મહાવ. ૨૮૨). એવં અઞ્ઞાનિપિ ખન્ધકે ચ વિનયે ચ બહૂનિ વત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ.

અસદિસદાને પનેસ લાભો મત્થકં પત્તો. એકસ્મિં કિર સમયે ભગવતિ જનપદચારિકં ચરિત્વા જેતવનં સમ્પત્તે રાજા નિમન્તેત્વા દાનં અદાસિ. દુતિયદિવસે નાગરા અદંસુ. પુન તેસં દાનતો અતિરેકં રાજા, તસ્સ દાનતો અતિરેકં નાગરાતિ એવં બહૂસુ દિવસેસુ ગતેસુ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે નાગરા દિવસે દિવસે અતિરેકતરં કરોન્તિ, પથવિસ્સરો પન રાજા નાગરેહિ દાને પરાજિતોતિ ગરહા ભવિસ્સતી’’તિ. અથસ્સ મલ્લિકા ઉપાયં આચિક્ખિ. સો રાજઙ્ગણે સાલકલ્યાણિપદરેહિ મણ્ડપં કારેત્વા તં નીલુપ્પલેહિ છાદેત્વા પઞ્ચ આસનસતાનિ પઞ્ઞાપેત્વા પઞ્ચ હત્થિસતાનિ આસનાનં પચ્છાભાગે ઠપેત્વા એકેકેન હત્થિના એકેકસ્સ ભિક્ખુનો સેતચ્છત્તં ધારાપેસિ. દ્વિન્નં દ્વિન્નં આસનાનં અન્તરે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા એકેકા ખત્તિયધીતા ચતુજ્જાતિયગન્ધં પિસતિ. નિટ્ઠિતં નિટ્ઠિતં મજ્ઝટ્ઠાને ગન્ધમ્બણે પક્ખિપતિ, તં અપરા ખત્તિયધીતા નીલુપ્પલહત્થકેન સમ્પરિવત્તેતિ. એવં એકેકસ્સ ભિક્ખુનો તિસ્સો તિસ્સો ખત્તિયધીતરો પરિવારા, અપરા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા ઇત્થી તાલવણ્ટં ગહેત્વા બીજતિ, અઞ્ઞા ધમકરણં ગહેત્વા ઉદકં પરિસ્સાવેતિ, અઞ્ઞા પત્તતો ઉદકં હરતિ. ભગવતો ચત્તારિ અનગ્ઘાનિ અહેસું. પાદકથલિકા આધારકો અપસ્સેનફલકં છત્તપાદમણીતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અનગ્ઘાનિ અહેસું. સઙ્ઘનવકસ્સ દેય્યધમ્મો સતસહસ્સં અગ્ઘતિ. તસ્મિઞ્ચ દાને અઙ્ગુલિમાલત્થેરો સઙ્ઘનવકો અહોસિ. તસ્સ આસનસમીપે આનીતો હત્થી તં ઉપગન્તું નાસક્ખિ. તતો રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા – ‘‘અઞ્ઞો હત્થી નત્થી’’તિ? દુટ્ઠહત્થી પન અત્થિ, આનેતું ન સક્કાતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો – સઙ્ઘનવકો કતરો મહારાજાતિ? અઙ્ગુલિમાલત્થેરો ભગવાતિ. તેન હિ તં દુટ્ઠહત્થિં આનેત્વા ઠપેતુ, મહારાજાતિ. હત્થિં મણ્ડયિત્વા આનયિંસુ. સો થેરસ્સ તેજેન નાસાવાતસઞ્ચરણમત્તમ્પિ કાતું નાસક્ખિ. એવં નિરન્તરં સત્ત દિવસાનિ દાનં દીયિત્થ. સત્તમે દિવસે રાજા દસબલં વન્દિત્વા – ‘‘ભગવા મય્હં ધમ્મં દેસેથા’’તિ આહ.

તસ્સઞ્ચ પરિસતિ કાળો ચ જુણ્હો ચાતિ દ્વે અમચ્ચા હોન્તિ. કાળો ચિન્તેસિ – ‘‘નસ્સતિ રાજકુલસ્સ સન્તકં, કિં નામેતે એત્તકા જના કરિસ્સન્તિ, ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગન્ત્વા નિદ્દાયિસ્સન્તેવ, ઇદં પન એકો રાજપુરિસો લભિત્વા કિં નામ ન કરેય્ય, અહો નસ્સતિ રઞ્ઞો સન્તક’’ન્તિ. જુણ્હો ચિન્તેસિ – ‘‘મહન્તં ઇદં રાજત્તનં નામ, કો અઞ્ઞો ઇદં કાતું સક્ખિસ્સતિ? કિં રાજા નામ સો, યો રાજત્તને ઠિતોપિ એવરૂપં દાનં દાતું ન સક્કોતી’’તિ. ભગવા પરિસાય અજ્ઝાસયં ઓલોકેન્તો તેસં દ્વિન્નં અજ્ઝાસયં વિદિત્વા – ‘‘સચે અજ્જ જુણ્હસ્સ અજ્ઝાસયેન ધમ્મકથં કથેમિ, કાળસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલિસ્સતિ. મયા ખો પન સત્તાનુદ્દયતાય પારમિયો પૂરિતા. જુણ્હો અઞ્ઞસ્મિમ્પિ દિવસે મયિ ધમ્મં કથયન્તે મગ્ગફલં પટિવિજ્ઝિસ્સતિ, ઇદાનિ પન કાળં ઓલોકેસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો ચતુપ્પદિકમેવ ગાથં અભાસિ –

‘‘ન વે કદરિયા દેવલોકં વજન્તિ,

બાલા હવે નપ્પસંસન્તિ દાનં;

ધીરો ચ દાનં અનુમોદમાનો,

તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ. (ધ. પ. ૧૭૭);

રાજા અનત્તમનો હુત્વા – ‘‘મયા મહાદાનં દિન્નં, સત્થા ચ મે મન્દમેવ ધમ્મં કથેસિ, નાસક્ખિં મઞ્ઞે દસબલસ્સ ચિત્તં ગહેતુ’’ન્તિ. સો ભુત્તપાતરાસો વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પુચ્છિ – ‘‘મયા, ભન્તે, મહન્તં દાનં દિન્નં, અનુમોદના ચ મે ન મહતી કતા, કો નુ ખો મે, ભન્તે, દોસો’’તિ? નત્થિ, મહારાજ, તવ દોસો, પરિસા પન અપરિસુદ્ધા, તસ્મા ધમ્મં ન દેસેસિન્તિ. કસ્મા પન ભગવા પરિસા ન સુદ્ધાતિ? સત્થા દ્વિન્નં અમચ્ચાનં પરિવિતક્કં આરોચેસિ. રાજા કાળં પુચ્છિ – ‘‘એવં, તાત, કાળા’’તિ? ‘‘એવં, મહારાજા’’તિ. ‘‘મયિ મમ સન્તકં દદમાને તવ કતરં ઠાનં રુજ્જતિ, ન તં સક્કોમિ પસ્સિતું, પબ્બાજેથ નં મમ રટ્ઠતો’’તિ આહ. તતો જુણ્હં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘એવં કિર, તાત, ચિન્તેસી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તવ ચિત્તાનુરૂપમેવ હોતૂ’’તિ તસ્મિંયેવ મણ્ડપે એવં પઞ્ઞત્તેસુયેવ આસનેસુ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ નિસીદાપેત્વા તાયેવ ખત્તિયધીતરો પરિવારાપેત્વા રાજગેહતો ધનં ગહેત્વા મયા દિન્નસદિસમેવ સત્ત દિવસાનિ દાનં દેહીતિ. સો તથા અદાસિ. દત્વા સત્તમે દિવસે – ‘‘ધમ્મં ભગવા દેસેથા’’તિ આહ.

સત્થા દ્વિન્નમ્પિ દાનાનં અનુમોદનં એકતો કત્વા દ્વે મહાનદિયો એકોઘપુણ્ણા કુરુમાનો વિય મહાધમ્મદેસનં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને જુણ્હો સોતાપન્નો અહોસિ. રાજા પસીદિત્વા દસબલસ્સ બાહિરવત્થું નામ અદાસિ. એવં અભિનિપ્ફન્નો ખો પન તસ્સ ભગવતો લાભોતિ વેદિતબ્બો.

અભિનિપ્ફન્નો સિલોકોતિ વણ્ણગુણકિત્તનં. સોપિ ભગવતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પટ્ઠાય અભિનિપ્ફન્નો. તતો પટ્ઠાય હિ ભગવતો ખત્તિયાપિ વણ્ણં કથેન્તિ. બ્રાહ્મણાપિ ગહપતયોપિ નાગા સુપણ્ણા ગન્ધબ્બા દેવતા બ્રહ્માનોપિ કિત્તિં વત્વા – ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના. અઞ્ઞતિત્થિયાપિ વરરોજસ્સ સહસ્સં દત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં કથેહીતિ ઉય્યોજેસું. સો સહસ્સં ગહેત્વા દસબલં પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસન્તા અપલોકયમાનો લિક્ખામત્તમ્પિ વજ્જં અદિસ્વા – ‘‘વિપ્પકિણ્ણદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણે અસીતિઅનુબ્યઞ્જનવિભૂસિતે બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તે સુફુલ્લિતપારિચ્છત્તકતારાગણસમુજ્જલિતઅન્તલિક્ખવિચિત્તકુસુમસસ્સિરિકનન્દનવનસદિસે અનવજ્જઅત્તભાવે અવણ્ણં વદન્તસ્સ મુખમ્પિ વિપરિવત્તેય્ય, મુદ્ધાપિ સત્તધા ફલેય્ય, અવણ્ણં વત્તું ઉપાયો નત્થિ, વણ્ણમેવ વદિસ્સામી’’તિ પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસન્તા અતિરેકપદસહસ્સેન વણ્ણમેવ કથેસિ. યમકપાટિહારિયે પનેસ વણ્ણો નામ મત્થકં પત્તો. એવં અભિનિપ્ફન્નો સિલોકોતિ.

યાવ મઞ્ઞે ખત્તિયાતિ ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા નાગા સુપણ્ણા યક્ખા અસુરા દેવા બ્રહ્માનોતિ સબ્બેવ તે સમ્પિયાયમાનરૂપા હટ્ઠતુટ્ઠા વિહરન્તિ. વિગતમદો ખો પનાતિ એત્તકા મં જના સમ્પિયાયમાનરૂપા વિહરન્તીતિ ન મદપમત્તો હુત્વા દવાદિવસેન આહારં આહારેતિ, અઞ્ઞદત્થુ વિગતમદો ખો પન સો ભગવા આહારં આહારેતિ.

યથાવાદીતિ યં વાચાય વદતિ, તદન્વયમેવસ્સ કાયકમ્મં હોતિ. યઞ્ચ કાયેન કરોતિ, તદન્વયમેવસ્સ વચીકમ્મં હોતિ. કાયો વા વાચં, વાચા વા કાયં નાતિક્કમતિ, વાચા કાયેન, કાયો ચ વાચાય સમેતિ. યથા ચ –

‘‘વામેન સૂકરો હોતિ, દક્ખિણેન અજામિગો;

સરેન નેલકો હોતિ, વિસાણેન જરગ્ગવો’’તિ. –

અયં સૂકરયક્ખો સૂકરે દિસ્વા સૂકરસદિસં વામપસ્સં દસ્સેત્વા તે ગહેત્વા ખાદતિ, અજામિગે દિસ્વા તંસદિસં દક્ખિણપસ્સં દસ્સેત્વા તે ગહેત્વા ખાદતિ, નેલકવચ્છકે દિસ્વા વચ્છકરવં રવન્તો તે ગહેત્વા ખાદતિ, ગોણે દિસ્વા તેસં વિસાણસદિસાનિ વિસાણાનિ માપેત્વા તે દૂરતોવ – ‘‘ગોણો વિય દિસ્સતી’’તિ એવં ઉપગતે ગહેત્વા ખાદતિ. યથા ચ ધમ્મિકવાયસજાતકે સકુણેહિ પુટ્ઠો વાયસો – ‘‘અહં વાતભક્ખો, વાતભક્ખતાય મુખં વિવરિત્વા પાણકાનઞ્ચ મરણભયેન એકેનેવ પાદેન ઠિતો, તસ્મા તુમ્હેપિ –

‘‘ધમ્મં ચરથ ભદ્દં વો, ધમ્મં ચરથ ઞાતયો;

ધમ્મચારી સુખં સેતિ, અસ્મિં લોકે પરમ્હિ ચા’’તિ.

સકુણેસુ વિસ્સાસં ઉપ્પાદેસિ, તતો –

‘‘ભદ્દકો વતાયં પક્ખી, દિજો પરમધમ્મિકો;

એકપાદેન તિટ્ઠન્તો, ધમ્મો ધમ્મોતિ ભાસતી’’તિ.

એવં વિસ્સાસમાગતે સકુણે ખાદિત્થ. તેન તેસં વાચા કાયેન, કાયો ચ વાચાય ન સમેતિ, ન એવં ભગવતો. ભગવતો પન વાચા કાયેન, કાયો ચ વાચાય સમેતિયેવાતિ દસ્સેતિ.

તિણ્ણા તરિતા વિચિકિચ્છા અસ્સાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છો. ‘‘કથમિદં કથમિદ’’ન્તિ એવરૂપા વિગતા કથંકથા અસ્સાતિ વિગતકથંકથો. યથા હિ મહાજનો – ‘‘અયં રુક્ખો, કિં રુક્ખો નામ, અયં ગામો, અયં જનપદો, ઇદં રટ્ઠં, કિં રટ્ઠં નામ, કસ્મા નુ ખો અયં રુક્ખો ઉજુક્ખન્ધો, અયં વઙ્કક્ખન્ધો, કસ્મા કણ્ટકો કોચિ ઉજુકો હોતિ, કોચિ વઙ્કો, પુપ્ફં કિઞ્ચિ સુગન્ધં, કિઞ્ચિ દુગ્ગન્ધં, ફલં કિઞ્ચિ મધુરં, કિઞ્ચિ અમધુર’’ન્તિ સકઙ્ખોવ હોતિ, ન એવં સત્થા. સત્થા હિ – ‘‘ઇમેસં નામ ધાતૂનં ઉસ્સન્નુસ્સન્નત્તા ઇદં એવં હોતી’’તિ વિગતકથંકથોવ. યથા ચ પઠમજ્ઝાનાદિલાભીનં દુતિયજ્ઝાનાદીસુ કઙ્ખા હોતિ. પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે યાથાવસન્નિટ્ઠાનાભાવતો વોહારવસેન કઙ્ખા નામ હોતિયેવ, ન એવં બુદ્ધસ્સ. સો હિ ભગવા સબ્બત્થ વિગતકથંકથોતિ દસ્સેતિ.

પરિયોસિતસઙ્કપ્પોતિ યથા કેચિ સીલમત્તેન, કેચિ વિપસ્સનામત્તેન, કેચિ પઠમજ્ઝાનેન…પે… કેચિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા, કેચિ સોતાપન્નભાવમત્તેન…પે… કેચિ અરહત્તેન, કેચિ સાવકપારમીઞાણેન, કેચિ પચ્ચેકબોધિઞાણેન પરિયોસિતસઙ્કપ્પા પરિપુણ્ણમનોરથા હોન્તિ, ન એવં મમ સત્થા. મમ પન સત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પરિયોસિતસઙ્કપ્પોતિ દસ્સેતિ.

અજ્ઝાસયં આદિબ્રહ્મચરિયન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં, અધિકાસયેન ઉત્તમનિસ્સયભૂતેન આદિબ્રહ્મચરિયેન પોરાણબ્રહ્મચરિયભૂતેન ચ અરિયમગ્ગેન તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો પરિયોસિતસઙ્કપ્પોતિ અત્થો. ‘‘પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ હિ વચનતો પરિયોસિતસઙ્કપ્પતાપિ ભગવતો અરિયમગ્ગેનેવ નિપ્ફન્નાતિ.

૨૯૭. યથરિવ ભગવાતિ યથા ભગવા, એવં એકસ્મિં જમ્બુદીપતલે ચતૂસુ દિસાસુ ચારિકં ચરમાના અહો વત ચત્તારો જિના ધમ્મં દેસેય્યુન્તિ પચ્ચાસિસમાના વદન્તિ. અથાપરે તીસુ મણ્ડલેસુ એકતો વિચરણભાવં આકઙ્ખમાના તયો સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ આહંસુ. અપરે – ‘‘દસ પારમિયો નામ પૂરેત્વા ચતુન્નં તિણ્ણં વા ઉપ્પત્તિ દુલ્લભા, સચે પન એકો નિબદ્ધવાસં વસન્તો ધમ્મં દેસેય્ય, એકો ચારિકં ચરન્તો, એવમ્પિ જમ્બુદીપો સોભેય્ય ચેવ, બહુઞ્ચ હિતસુખમધિગચ્છેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા અહો વત, મારિસાતિ આહંસુ.

૨૯૮. અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યન્તિ એત્થ ઠાનં અવકાસોતિ ઉભયમેતં કારણાધિવચનમેવ. કારણઞ્હિ તિટ્ઠતિ એત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠાનં. ઓકાસો વિય ચસ્સ તં તેન વિના અઞ્ઞત્થ અભાવતોતિ અવકાસો. યન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યેન કારણેન એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે બુદ્ધા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, તં કારણં નત્થી’’તિ.

એત્થ ચ –

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા, પરિહરન્તિ દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો, એત્થ તે વત્તતે વસો’’તિ. (મ. નિ. ૧.૫૦૩) –

ગાથાય એકચક્કવાળમેવ એકા લોકધાતુ. ‘‘સહસ્સી લોકધાતુ અકમ્પિત્થા’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૬) આગતટ્ઠાને ચક્કવાળસહસ્સં એકા લોકધાતુ. ‘‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેય્ય, ઓભાસેન ચ ફરેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) આગતટ્ઠાને તિસહસ્સિમહાસહસ્સી એકા લોકધાતુ. ‘‘અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતૂ’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૦૧) આગતટ્ઠાને દસચક્કવાળસહસ્સાનિ એકા લોકધાતુ. તં સન્ધાય એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ આહ. એત્તકઞ્હિ જાતિખેત્તં નામ. તત્રાપિ ઠપેત્વા ઇમસ્મિં ચક્કવાળે જમ્બુદીપસ્સ મજ્ઝિમદેસં ન અઞ્ઞત્ર બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ જાતિખેત્તતો પન પરં બુદ્ધાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનમેવ ન પઞ્ઞાયતિ. યેનત્થેનાતિ યેન પવારણસઙ્ગહત્થેન.

સનઙ્કુમારકથાવણ્ણના

૩૦૦. વણ્ણેન ચેવ યસસા ચાતિ અલઙ્કારપરિવારેન ચ પુઞ્ઞસિરિયા ચાતિ અત્થો.

૩૦૧. સાધુ મહાબ્રહ્મેતિ એત્થ સમ્પસાદને સાધુસદ્દો. સઙ્ખાય મોદામાતિ જાનિત્વા મોદામ.

ગોવિન્દબ્રાહ્મણવત્થુવણ્ણના

૩૦૪. યાવ દીઘરત્તં મહાપઞ્ઞોવ સો ભગવાતિ એત્તકન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા ન સક્કા વત્તું, અથ ખો યાવ દીઘરત્તં અતિચિરરત્તં મહાપઞ્ઞોવ સો ભગવા. નોતિ કથં તુમ્હે મઞ્ઞથાતિ. અથ સયમેવેતં પઞ્હં બ્યાકાતુકામો – ‘‘અનચ્છરિયમેતં, મારિસા, યં ઇદાનિ પારમિયો પૂરેત્વા બોધિપલ્લઙ્કે તિણ્ણં મારાનં મત્થકં ભિન્દિત્વા પટિવિદ્ધઅસાધારણઞાણો સો ભગવા મહાપઞ્ઞો ભવેય્ય, કિમેત્થ અચ્છરિયં, અપરિપક્કાય પન બોધિયા પદેસઞાણે ઠિતસ્સ સરાગાદિકાલેપિ મહાપઞ્ઞભાવમેવ વો, મારિસા, કથેસ્સામી’’તિ ભવપટિચ્છન્નકારણં આહરિત્વા દસ્સેન્તો ભૂતપુબ્બં ભોતિઆદિમાહ.

પુરોહિતોતિ સબ્બકિચ્ચાનિ અનુસાસનપુરોહિતો. ગોવિન્દોતિ ગોવિન્દિયાભિસેકેન અભિસિત્તો, પકતિયા પનસ્સ અઞ્ઞદેવ નામં, અભિસિત્તકાલતો પટ્ઠાય ‘‘ગોવિન્દો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતો. જોતિપાલોતિ જોતનતો ચ પાલનતો ચ જોતિપાલો. તસ્સ કિર જાતદિવસે સબ્બાવુધાનિ ઉજ્જોતિંસુ. રાજાપિ પચ્ચૂસસમયે અત્તનો મઙ્ગલાવુધં પજ્જલિતં દિસ્વા ભીતો અટ્ઠાસિ. ગોવિન્દો પાતોવ રાજૂપટ્ઠાનં ગન્ત્વા સુખસેય્યં પુચ્છિ રાજા – ‘‘કુતો મે આચરિય, સુખસેય્યા’’તિ વત્વા તં કારણં આરોચેસિ. મા ભાયિ, મહારાજ, મય્હં પુત્તો જાતો, તસ્સાનુભાવેન સકલનગરે આવુધાનિ પજ્જલિંસૂતિ. રાજા – ‘‘કિં નુ ખો મે કુમારો પચ્ચત્થિકો ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા સુટ્ઠુતરં ભાયિ. ‘‘કિં વિતક્કેસિ મહારાજા’’તિ ચ પુટ્ઠો તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં ગોવિન્દો ‘‘મા ભાયિ મહારાજ, નેસો કુમારો તુમ્હાકં દુબ્ભિસ્સતિ, સકલજમ્બુદીપે પન તેન સમો પઞ્ઞાય ન ભવિસ્સતિ, મમ પુત્તસ્સ વચનેન મહાજનસ્સ કઙ્ખા છિજ્જિસ્સતિ, તુમ્હાકઞ્ચ સબ્બકિચ્ચાનિ અનુસાસિસ્સતી’’તિ સમસ્સાસેતિ. રાજા તુટ્ઠો – ‘‘કુમારસ્સ ખીરમૂલં હોતૂ’’તિ સહસ્સં દત્વા ‘‘કુમારં મહલ્લકકાલે મમ દસ્સેથા’’તિ આહ. કુમારો અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિમનુપ્પત્તો. જોતિતત્તા પનસ્સ પાલનસમત્થતાય ચ જોતિપાલોત્વેવ નામં અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘જોતનતો ચ પાલનતો ચ જોતિપાલો’’તિ.

સમ્મા વોસ્સજ્જિત્વાતિ સમ્મા વોસ્સજ્જિત્વા. અયમેવ વા પાઠો. અલમત્થદસતરોતિ સમત્થો પટિબલો અત્થદસો અલમત્થદસો, તં અલમત્થદસં તિરેતીતિ અલમત્થદસતરો. જોતિપાલસ્સેવ માણવસ્સ અનુસાસનિયાતિ સોપિ જોતિપાલંયેવ પુચ્છિત્વા અનુસાસતીતિ દસ્સેતિ.

૩૦૫. ભવમત્થુ ભવન્તં જોતિપાલન્તિ ભોતો જોતિપાલસ્સ ભવો વુદ્ધિ વિસેસાધિગમો સબ્બકલ્યાણઞ્ચેવ મઙ્ગલઞ્ચ હોતૂતિ અત્થો. સમ્મોદનીયં કથન્તિ? ‘‘અલં, મહારાજ, મા ચિન્તયિ, ધુવધમ્મો એસ સબ્બસત્તાન’’ન્તિઆદિના નયેન મરણપ્પટિસંયુત્તં સોકવિનોદનપટિસન્થારકથં પરિયોસાપેત્વા. મા નો ભવં જોતિપાલો અનુસાસનિયા પચ્ચબ્યાહાસીતિ મા પટિબ્યાકાસિ, ‘‘અનુસાસા’’તિ વુત્તો – ‘‘નાહં અનુસાસામી’’તિ નો મા અનુસાસનિયા પચ્ચક્ખાસીતિ અત્થો. અભિસમ્ભોસીતિ સંવિદહિત્વા પટ્ઠપેસિ. મનુસ્સા એવમાહંસૂતિ તં પિતરા મહાપઞ્ઞતરં સબ્બકિચ્ચાનિ અનુસાસન્તં સબ્બકમ્મે અભિસમ્ભવન્તં દિસ્વા તુટ્ઠચિત્તા ગોવિન્દો વત, ભો, બ્રાહ્મણો, મહાગોવિન્દો વત, ભો, બ્રાહ્મણોતિ એવમાહંસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ, ‘‘ગોવિન્દો વત, ભો, બ્રાહ્મણો અહોસિ એતસ્સ પિતા; અયં પન મહાગોવિન્દો વત, ભો, બ્રાહ્મણો’’તિ.

રજ્જસંવિભજનવણ્ણના

૩૦૬. યેન તે છ ખત્તિયાતિ યે તે ‘‘સહાયા’’તિ વુત્તા છ ખત્તિયા, તે કિર રેણુસ્સ એકપિતિકા કનિટ્ઠભાતરો, તસ્મા મહાગોવિન્દો ‘‘અયં અભિસિત્તો એતેસં રજ્જસંવિભાગં કરેય્ય વા ન વા, યંનૂનાહં તે પટિકચ્ચેવ રેણુસ્સ સન્તિકં પેસેત્વા પટિઞ્ઞં ગણ્હાપેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો યેન તે છ ખત્તિયા તેનુપસઙ્કમિ. રાજકત્તારોતિ રાજકારકા અમચ્ચા.

૩૦૭. મદનીયા કામાતિ મદકરા પમાદકરા કામા. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે એસ અનુસ્સરિતુમ્પિ ન સક્કુણેય્ય, તસ્મા આયન્તુ ભોન્તો આગચ્છન્તૂતિ અત્થો.

૩૦૮. સરામહં ભોતિ તદા કિર મનુસ્સાનં સચ્ચવાદિકાલો હોતિ, તસ્મા ‘‘કદા મયા વુત્તં, કેન દિટ્ઠં, કેન સુત’’ન્તિ અભૂતં અવત્વા ‘‘સરામહં ભો’’તિ આહ. સમ્મોદનીયં કથન્તિ કિં મહારાજ દેવત્તં ગતે રઞ્ઞે મા ચિન્તયિત્થ, ધુવધમ્મો એસ સબ્બસત્તાનં, એવંભાવિનો સઙ્ખારાતિ એવરૂપં પટિસન્થારકથં. સબ્બાનિ સકટમુખાનિ પટ્ઠપેસીતિ સબ્બાનિ છ રજ્જાનિ સકટમુખાનિ પટ્ઠપેસિ. એકેકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જં તિયોજનસતં હોતિ, રેણુસ્સ રઞ્ઞો રજ્જોસરણપદેસો દસગાવુતં, મજ્ઝે પન રેણુસ્સ રજ્જં વિતાનસદિસં અહોસિ. કસ્મા એવં પટ્ઠપેસીતિ? કાલેન કાલં રાજાનં પસ્સિતું આગચ્છન્તા અઞ્ઞસ્સ રજ્જં અપીળેત્વા અત્તનો અત્તનો રજ્જપદેસેનેવ આગમિસ્સન્તિ ચેવ ગમિસ્સન્તિ ચ. પરરજ્જં ઓતિણ્ણસ્સ હિ – ‘‘ભત્તં દેથ, ગોણં દેથા’’તિ વદતો મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ – ‘‘ઇમે રાજાનો અત્તનો અત્તનો વિજિતેન ન ગચ્છન્તિ, અમ્હાકં પીળં કરોન્તી’’તિ. અત્તનો વિજિતેન ગચ્છન્તસ્સ ‘‘અમ્હાકં સન્તિકા ઇમિના ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લદ્ધબ્બમેવા’’તિ મનુસ્સા પીળં ન મઞ્ઞન્તિ. ઇમમત્થં ચિન્તયિત્વા મહાગોવિન્દો ‘‘સમ્મોદમાના રાજાનો ચિરં રજ્જમનુસાસન્તૂ’’તિ એવં પટ્ઠપેસિ.

‘‘દન્તપુરં કલિઙ્ગાનં, અસ્સકાનઞ્ચ પોતનં;

માહિસ્સતિ અવન્તીનં, સોવીરાનઞ્ચ રોદુકં.

મિથિલા ચ વિદેહાનં, ચમ્પા અઙ્ગેસુ માપિતા;

બારાણસી ચ કાસીનં, એતે ગોવિન્દમાપિતા’’તિ. –

એતાનિ સત્ત નગરાનિ મહાગોવિન્દેનેવ તેસં રાજૂનં અત્થાય માપિતાનિ.

‘‘સત્તભૂ બ્રહ્મદત્તો ચ, વેસ્સભૂ ભરતો સહ;

રેણુ દ્વે ચ ધતરટ્ઠા, તદાસું સત્ત ભારધા’’તિ. –

ઇમાનિ તેસં સત્તન્નમ્પિ નામાનિ. તેસુ હિ એકો સત્તભૂ નામ અહોસિ, એકો બ્રહ્મદત્તો નામ, એકો વેસ્સભૂ નામ, એકો તેનેવ સહ ભરતો નામ, એકો રેણુ નામ, દ્વે પન ધતરટ્ઠાતિ ઇમે સત્ત જમ્બુદીપતલે ભારધા મહારાજાનો અહેસુન્તિ.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કિત્તિસદ્દઅબ્ભુગ્ગમનવણ્ણના

૩૧૧. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ ‘‘અમ્હાકં અયં ઇસ્સરિયસમ્પત્તિ ન અઞ્ઞસ્સાનુભાવેન, મહાગોવિન્દસ્સાનુભાવેન નિપ્ફન્ના. મહાગોવિન્દો અમ્હે સત્ત રાજાનો સમગ્ગે કત્વા જમ્બુદીપતલે પતિટ્ઠાપેસિ, પુબ્બૂપકારિસ્સ પન ન સુકરા પટિકિરિયા કાતું. અમ્હે સત્તપિ જને એસોયેવ અનુસાસતુ, એતંયેવ સેનાપતિઞ્ચ પુરોહિતઞ્ચ કરોમ, એવં નો વુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. મહાગોવિન્દોપિ – ‘‘મયા એતે સમગ્ગા કતા, સચે એતેસં અઞ્ઞો સેનાપતિ પુરોહિતો ચ ભવિસ્સતિ, તતો અત્તનો અત્તનો સેનાપતિપુરોહિતાનં વચનં ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિસ્સન્તિ, અધિવાસેમિ નેસં સેનાપતિટ્ઠાનઞ્ચ પુરોહિતટ્ઠાનઞ્ચા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘એવં ભો’’તિ પચ્ચસ્સોસિ.

સત્ત ચ બ્રાહ્મણમહાસાલેતિ ‘‘અહં સબ્બટ્ઠાનેસુ સમ્મુખો ભવેય્યં વા ન વા, યત્થાહં સમ્મુખો ન ભવિસ્સામિ, તત્થેવ તે કત્તબ્બં કરિસ્સન્તી’’તિ સત્ત અનુપુરોહિતે ઠપેસિ. તે સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘સત્ત ચ બ્રાહ્મણમહાસાલે’’તિ. દિવસસ્સ દ્વિક્ખત્તું વા સાયં પાતો વા નહાયન્તીતિ નહાતકા. વતચરિયપરિયોસાને વા નહાતા, તતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણેહિ સદ્ધિં ન ખાદન્તિ ન પિવન્તીતિ નહાતકા.

૩૧૨. અબ્ભુગ્ગચ્છીતિ અભિઉગ્ગચ્છિ. તદા કિર મનુસ્સાનં ‘‘ન બ્રહ્મુના સદ્ધિં અમન્તેત્વા સક્કા એવં સકલજમ્બુદીપં અનુસાસિતુ’’ન્તિ નિસિન્નનિસિન્નટ્ઠાને અયમેવ કથા પવત્તિત્થ. ન ખો પનાહન્તિ મહાપુરિસો કિર – ‘‘અયં મય્હં અભૂતો વણ્ણો ઉપ્પન્નો, વણ્ણુપ્પત્તિ ખો પન ન ભારિયા, ઉપ્પન્નસ્સ વણ્ણસ્સ રક્ખનમેવ ભારિયં, અયઞ્ચ મે અચિન્તેત્વા અમન્તેત્વા કરોન્તસ્સેવ વણ્ણો ઉપ્પન્નોવ, ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કરોન્તસ્સ પન વિત્થારિકતરો ભવિસ્સતી’’તિ બ્રહ્મદસ્સને ઉપાયં પરિયેસન્તો તં દિસ્વા સુતં ખો પન મેતન્તિઆદિઅત્થં પરિવિતક્કેસિ.

૩૧૩. યેન રેણુ રાજા તેનુપસઙ્કમીતિ એવં મે અન્તરા દટ્ઠુકામો વા સલ્લપિતુકામો વા ન ભવિસ્સતિ, યતો છિન્નપલિબોધો સુખં વિહરિસ્સામીતિ પલિબોધુપચ્છેદનત્થં ઉપસઙ્કમિ, એસ નયો સબ્બત્થ.

૩૧૬. સાદિસિયોતિ સમવણ્ણા સમજાતિકા.

૩૧૭. નવં સન્ધાગારં કારેત્વાતિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનસમ્પન્નં વસ્સિકે ચત્તારો માસે વસનક્ખમં બહિ નળપરિક્ખિત્તં વિચિત્તં આવસથં કારેત્વા. કરુણં ઝાનં ઝાયીતિ કરુણાય તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઝાયિ, કરુણામુખેન પનેત્થ અવસેસાપિ તયો બ્રહ્મવિહારા ગહિતાવ. ઉક્કણ્ઠના પરિતસ્સનાતિ ઝાનભૂમિયં ઠિતસ્સ અનભિરતિઉક્કણ્ઠના વા ભયપરિતસ્સના વા નત્થિ, બ્રહ્મુનો પન આગમનપત્થના આગમનતણ્હા અહૂતિ અત્થો.

બ્રહ્મુનાસાકચ્છાવણ્ણના

૩૧૮. ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસભયમેવ. અજાનન્તાતિ અજાનમાના. કથં જાનેમુ તં મયન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૭૯) મયં કિન્તિ તં જાનામ, અયં કત્થવાસિકો, કિન્નામો, કિં ગોત્તોતિઆદીનં આકારાનં કેન આકારેન તં ધારયામાતિ અત્થો.

મં વે કુમારં જાનન્તીતિ મં ‘‘કુમારો’’તિ ‘‘દહરો’’તિ જાનન્તિ. બ્રહ્મલોકેતિ સેટ્ઠલોકે. સનન્તનન્તિ ચિરતનં પોરાણકં. અહં સો પોરાણકુમારો સનઙ્કુમારો નામ બ્રહ્માતિ દસ્સેતિ. એવં ગોવિન્દ જાનાહીતિ ગોવિન્દ પણ્ડિત, ત્વં એવં જાનાહિ, એવં મં ધારેહિ.

‘‘આસનં ઉદકં પજ્જં, મધુસાકઞ્ચ બ્રહ્મુનો;

અગ્ઘે ભવન્તં પુચ્છામ, અગ્ઘં કુરુતુ નો ભવ’’ન્તિ. –

એત્થ અગ્ઘન્તિ અતિથિનો ઉપનામેતબ્બં વુચ્ચતિ. તેનેવ ઇદમાસનં પઞ્ઞત્તં, એત્થ નિસીદથ, ઇદં ઉદકં પરિસુદ્ધં, ઇતો પાનીયં પિવથ, પાદે ધોવથ, ઇદં પજ્જં પાદાનં હિતત્થાય અભિસઙ્ખતં તેલં, ઇતો પાદે મક્ખેથ, ઇદં મધુસાકન્તિ. બોધિસત્તસ્સ બ્રહ્મચરિયં ન અઞ્ઞેસં બ્રહ્મચરિયસદિસં હોતિ, ન સો ‘‘ઇદં સ્વે, ઇદં તતિયદિવસે ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિધિં નામ કરોતિ. મધુસાકં પન અલોણં અધૂપનં અતક્કં ઉદકેન સેદિતસાકં, તં સન્ધાયેસ – ‘‘ઇદં પરિભુઞ્જથા’’તિ વદન્તો ‘‘અગ્ઘે ભવન્તં પુચ્છામા’’તિઆદિમાહ. ઇમે સબ્બેપિ અગ્ઘા બ્રહ્મુનો અત્થિ. તે અગ્ઘે ભવન્તં પુચ્છામ. એવં પુચ્છન્તાનઞ્ચ અગ્ઘં કુરુતુ નો ભવં, પટિગ્ગણ્હાતુ નો ભવં ઇદમગ્ઘન્તિ વુત્તં હોતિ. કિં પનેસ – ‘‘ઇતો એકમ્પિ બ્રહ્મા ન ભુઞ્જતી’’તિ ઇદં ન જાનાતીતિ. નો ન જાનાતિ, જાનન્તોપિ અત્તનો સન્તિકે આગતો અતિથિ પુચ્છિતબ્બોતિ વત્તસીસેન પુચ્છતિ.

અથ ખો બ્રહ્મા – ‘‘કિં નુ ખો પણ્ડિતો મમ પરિભોગકરણાભાવં ઞત્વા પુચ્છતિ, ઉદાહુ કોહઞ્ઞે ઠત્વા પુચ્છતી’’તિ સમન્નાહરન્તો ‘‘વત્તસીસે ઠિતો પુચ્છતી’’તિ ઞત્વા પટિગ્ગણ્હિતું દાનિ મે વટ્ટતીતિ પટિગ્ગણ્હામ તે અગ્ઘં, યં ત્વં ગોવિન્દ ભાસસીતિ આહ. યં ત્વં ગોવિન્દ ભાસસિ – ‘‘ઇદમાસનં પઞ્ઞત્તં, એત્થ નિસીદથા’’તિઆદિ, તત્ર તે મયં આસને નિસિન્ના નામ હોમ, પાનીયં પીતા નામ હોમ, પાદાપિ મે ધોતા નામ હોન્તુ, તેલેનપિ મક્ખિતા નામ હોન્તુ, ઉદકસાકમ્પિ પરિભુત્તં નામ હોતુ, તયા દિન્નં અધિવાસિતકાલતો પટ્ઠાય યં યં ત્વં ભાસસિ, તં તં મયા પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પટિગ્ગણ્હામ તે અગ્ઘં, યં ત્વં ગોવિન્દ ભાસસી’’તિ. એવં પન અગ્ઘં પટિગ્ગણ્હિત્વા પઞ્હસ્સ ઓકાસં કરોન્તો દિટ્ઠધમ્મહિતત્થાયાતિઆદિમાહ.

કઙ્ખી અકઙ્ખિં પરવેદિયેસૂતિ અહં સવિચિકિચ્છો ભવન્તં પરેન સયં અભિસઙ્ખતત્તા પરસ્સ પાકટેસુ પરવેદિયેસુ પઞ્હેસુ નિબ્બિચિકિચ્છં.

હિત્વા મમત્તન્તિ ઇદં મમ, ઇદં મમાતિ ઉપકરણતણ્હં ચજિત્વા. મનુજેસૂતિ સત્તેસુ, મનુજેસુ યો કોચિ મનુજો મમત્તં હિત્વાતિ અત્થો. એકોદિભૂતોતિ એકીભૂતો, એકો તિટ્ઠન્તો એકો નિસીદન્તોતિ. વચનત્થો પનેત્થ એકો ઉદેતિ પવત્તતીતિ એકોદિ, તાદિસો ભૂતોતિ એકોદિભૂતો. કરુણેધિમુત્તોતિ કરુણાઝાને અધિમુત્તો, તં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વાતિ અત્થો. નિરામગન્ધોતિ વિસ્સગન્ધવિરહિતો. એત્થ ઠિતોતિ એતેસુ ધમ્મેસુ ઠિતો. એત્થ ચ સિક્ખમાનોતિ એતેસુ ધમ્મેસુ સિક્ખમાનો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ઉપરિ મહાગોવિન્દેન ચ બ્રહ્મુના ચ વુત્તોયેવ.

૩૨૦. તત્થ એતે અવિદ્વાતિ એતે આમગન્ધે અહં અવિદ્વા, ન જાનામીતિ અત્થો. ઇધ બ્રૂહિ ધીરાતિ તે મે ત્વં ઇધ ધીર પણ્ડિત, બ્રૂહિ, વદ. કેનાવટા વાતિ પજા કુરુતૂતિ કતમેન કિલેસાવરણેન આવરિતા પજા પૂતિકા વાયતિ. આપાયિકાતિ અપાયૂપગા. નિવુતબ્રહ્મલોકાતિ નિવુતો પિહિતો બ્રહ્મલોકો અસ્સાતિ નિવુતબ્રહ્મલોકો. કતમેન કિલેસેન પજાય બ્રહ્મલોકૂપગો મગ્ગો નિવુતો પિહિતો પટિચ્છન્નોતિ પુચ્છતિ.

કોધો મોસવજ્જં નિકતિ ચ દુબ્ભોતિ કુજ્ઝનલક્ખણો કોધો ચ, પરવિસંવાદનલક્ખણો મુસાવાદો ચ, સદિસં દસ્સેત્વા વઞ્ચનલક્ખણા નિકતિ ચ, મિત્તદુબ્ભનલક્ખણો દુબ્ભો ચ. કદરિયતા અતિમાનો ઉસૂયાતિ થદ્ધમચ્છરિયલક્ખણા કદરિયતા ચ, અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનલક્ખણો અતિમાનો ચ, પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઉસૂયા ચ. ઇચ્છા વિવિચ્છા પરહેઠના ચાતિ તણ્હાલક્ખણા ઇચ્છા ચ, મચ્છરિયલક્ખણા વિવિચ્છા ચ, વિહિંસાલક્ખણા પરહેઠના ચ. લોભો ચ દોસો ચ મદો ચ મોહોતિ યત્થ કત્થચિ લુબ્ભનલક્ખણો લોભો ચ, દુસ્સનલક્ખણો દોસો ચ, મજ્જનલક્ખણો મદો ચ, મુય્હનલક્ખણો મોહો ચ. એતેસુ યુત્તા અનિરામગન્ધાતિ એતેસુ ચુદ્દસસુ કિલેસેસુ યુત્તા પજા નિરામગન્ધા ન હોતિ, આમગન્ધા સકુણપગન્ધા પૂતિગન્ધાયેવાતિ વદતિ. આપાયિકા નિવુતબ્રહ્મલોકાતિ એસા પન આપાયિકા ચેવ હોતિ, પટિચ્છન્નબ્રહ્મલોકમગ્ગા ચાતિ. ઇદં પન સુત્તં કથેન્તેન આમગન્ધસુત્તેન દીપેત્વા કથેતબ્બં, આમગન્ધસુત્તમ્પિ ઇમિના દીપેત્વા કથેતબ્બં.

તે ન સુનિમ્મદયાતિ તે આમગન્ધા સુનિમ્મદયા સુખેન નિમ્મદેતબ્બા પહાતબ્બા ન હોન્તિ, દુપ્પજહા દુજ્જયાતિ અત્થો. યસ્સ દાનિ ભવં ગોવિન્દો કાલં મઞ્ઞતીતિ ‘‘યસ્સા પબ્બજ્જાય ભવં ગોવિન્દો કાલં મઞ્ઞતિ, અયમેવ હોતુ, એવં સતિ મય્હમ્પિ તવ સન્તિકે આગમનં સ્વાગમનં ભવિસ્સતિ, કથિતધમ્મકથા સુકથિતા ભવિસ્સતિ, ત્વં તાત સકલજમ્બુદીપે અગ્ગપુરિસો દહરો પઠમવયે ઠિતો, એવં મહન્તં નામ સમ્પત્તિસિરિવિલાસં પહાય તવ પબ્બજનં નામ ગન્ધહત્થિનો અયબન્ધનં છિન્દિત્વા ગમનં વિય અતિઉળારં, બુદ્ધતન્તિ નામેસા’’તિ મહાપુરિસસ્સ દળ્હીકમ્મં કત્વા બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો બ્રહ્મલોકમેવ ગતો.

રેણુરાજઆમન્તનાવણ્ણના

૩૨૧. મહાપુરિસોપિ ‘‘મમ ઇતોવ નિક્ખમિત્વા પબ્બજનં નામ ન યુત્તં, અહં રાજકુલસ્સ અત્થં અનુસાસામિ, તસ્મા રઞ્ઞો આરોચેસ્સામિ. સચે સોપિ પબ્બજિસ્સતિ, સુન્દરમેવ. નો ચે પબ્બજિસ્સતિ, પુરોહિતટ્ઠાનં નિય્યાતેત્વા અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિ, તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભો મહાગોવિન્દો,…પે… નાહં પોરોહચ્ચે રમે’’તિ.

તત્થ ત્વં પજાનસ્સુ રજ્જેનાતિ તવ રજ્જેન ત્વમેવ જાનાહિ. નાહં પોરોહિચ્ચે રમેતિ અહં પુરોહિતભાવે ન રમામિ, ઉક્કણ્ઠિતોસ્મિ, અઞ્ઞં અનુસાસકં જાનાહિ, નાહં પોરોહિચ્ચે રમેતિ.

અથ રાજા – ‘‘ધુવં ચત્તારો માસે પટિસલ્લીનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે ભોગા મન્દા જાતા’’તિ ચિન્તેત્વા ધનેન નિમન્તેન્તો – ‘‘સચે તે ઊનં કામેહિ. અહં પરિપૂરયામિ તે’’તિ વત્વા પુન – ‘‘કિન્નુ ખો એસ એકકો વિહરન્તો કેનચિ વિહિંસિતો ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા,

‘‘યો તં હિંસતિ વારેમિ, ભૂમિસેનાપતિ અહં;

તુવં પિતા અહં પુત્તો, મા નો ગોવિન્દ પાજહી’’તિ. –

આહ. તસ્સત્થો – યો તં હિંસતિ, તં વારેમિ, કેવલં તુમ્હે ‘‘અસુકો’’તિ આચિક્ખથ, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામીતિ. ભૂમિસેનાપતિ અહન્તિ અથ વા અહં પથવિયા સામી, સ્વાહં ઇમં રજ્જં તુમ્હેયેવ પટિચ્છાપેસ્સામિ. તુવં પિતા અહં પુત્તોતિ ત્વં પિતિટ્ઠાને ઠસ્સસિ, અહં પુત્તટ્ઠાને. સો ત્વં મમ મનં હરિત્વા અત્તનોયેવ મનં ગોવિન્દ, પાજેહિ; યથા ઇચ્છસિ તથા પવત્તસ્સુ. અહં પન તવ મનંયેવ અનુવત્તન્તો તયા દિન્નપિણ્ડં પરિભુઞ્જન્તો તં અસિચમ્મહત્થો વા ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, રથં વા તે પાજેસ્સામિ. ‘‘મા નો ગોવિન્દ, પજહી’’તિ વા પાઠો. તસ્સત્થો – ત્વં પિતિટ્ઠાને તિટ્ઠ, અહં પુત્તટ્ઠાને ઠસ્સામિ. મા નો ત્વં ભો ગોવિન્દ, પજહિ, મા પરિચ્ચજીતિ. અથ મહાપુરિસો યં રાજા ચિન્તેસિ, તસ્સ અત્તનિ અભાવં દસ્સેન્તો –

‘‘ન મત્થિ ઊનં કામેહિ, હિંસિતા મે ન વિજ્જતિ;

અમનુસ્સવચો સુત્વા, તસ્માહં ન ગહે રમે’’તિ. –

આહ. તત્થ ન મત્થીતિ ન મે અત્થિ. ગહેતિ ગેહે. અથ નં રાજા પુચ્છિ –

‘‘અમનુસ્સો કથં વણ્ણો, કિં તે અત્થં અભાસથ;

યઞ્ચ સુત્વા જહાસિ નો, ગેહે અમ્હે ચ કેવલી’’તિ.

તત્થ જહાસિ નો, ગેહે અમ્હે ચ કેવલીતિ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્પત્તિભરિતે ગેહે સઙ્ગહવસેન અત્તનો ગેહે કરોન્તો યં સુત્વા અમ્હાકં ગેહે ચ અમ્હે ચ કેવલી સબ્બે અપરિસેસે જમ્બુદીપવાસિનો જહાસીતિ વદતિ.

અથસ્સ આચિક્ખન્તો મહાપુરિસો ઉપવુત્થસ્સ મે પુબ્બેતિઆદિમાહ. તત્થ ઉપવુત્થસ્સાતિ ચત્તારો માસે એકીભાવં ઉપગન્ત્વા વુત્થસ્સ. યિટ્ઠકામસ્સ મે સતોતિ યજિતુકામસ્સ મે સમાનસ્સ. અગ્ગિ પજ્જલિતો આસિ, કુસપત્તપરિત્થતોતિ કુસપત્તેહિ પરિત્થતો સપ્પિદધિમધુઆદીનિ પક્ખિપિત્વા અગ્ગિ જલયિતુમારદ્ધો આસિ, એવં અગ્ગિં જાલેત્વા ‘‘મહાજનસ્સ દાનં દસ્સામી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ઠિતસ્સ મમાતિ અયમેત્થ અત્થો.

સનન્તનોતિ સનઙ્કુમારો બ્રહ્મા. તતો રાજા સયમ્પિ પબ્બજિતુકામો હુત્વા સદ્દહામીતિઆદિમાહ. તત્થ કથં વત્તેથ અઞ્ઞથાતિ કથં તુમ્હે અઞ્ઞથા વત્તિસ્સથ. તે તં અનુવત્તિસ્સામાતિ તે મયમ્પિ તુમ્હેયેવ અનુવત્તિસ્સામ, અનુપબ્બજિસ્સામાતિ અત્થો. ‘‘અનુવજિસ્સામા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ અનુગચ્છિસ્સામાતિ અત્થો. અકાચોતિ નિક્કાચો અકક્કસો. ગોવિન્દસ્સાનુસાસનેતિ તવ ગોવિન્દસ્સ સાસને. ભવન્તં ગોવિન્દમેવ સત્થારં કરિત્વા ચરિસ્સામાતિ વદતિ.

છ ખત્તિયઆમન્તનાવણ્ણના

૩૨૨. યેન તે છ ખત્તિયા તેનુપસઙ્કમીતિ રેણું રાજાનં ‘‘સાધુ મહારાજ રજ્જં નામ માતરં પિતરં ભાતિભગિનીઆદયોપિ મારેત્વા ગણ્હન્તેસુ સત્તેસુ એવં મહન્તં રજ્જસિરિં પહાય પબ્બજિતુકામેન ઉળારં મહારાજેન કત’’ન્તિ ઉપત્થમ્ભેત્વા દળ્હતરમસ્સ ઉસ્સાહં કત્વા ઉપસઙ્કમિ. એવં સમચિન્તેસુન્તિ રઞ્ઞો ચિન્તિતનયેનેવ કદાચિ બ્રાહ્મણસ્સ ભોગા પરિહીના ભવેય્યુન્તિ મઞ્ઞમાના સમચિન્તેસું. ધનેન સિક્ખેય્યામાતિ ઉપલાપેય્યામ સઙ્ગણ્હેય્યામ. તાવતકં આહરીયતન્તિ તાવતકં આહરાપિયતુ ગણ્હિયતુ, યત્તકં ઇચ્છથ, તત્તકં ગણ્હથાતિ વુત્તં હોતિ. ભવન્તાનંયેવ વાહસાતિ ભવન્તે પચ્ચયં કત્વા, તુમ્હેહિ દિન્નત્તાયેવ પહૂતં સાપતેય્યં જાતં.

૩૨૩. સચે જહથ કામાનીતિ સચે વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ પરિચ્ચજથ. યત્થ સત્તો પુથુજ્જનોતિ યેસુ કામેસુ પુથુજ્જનો સત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો. આરમ્ભવ્હો દળ્હા હોથાતિ એવં સન્તે વીરિયં આરભથ, અસિથિલપરક્કમતં અધિટ્ઠાય દળ્હા ભવથ. ખન્તીબલસમાહિતાતિ ખન્તિબલેન સમન્નાગતા ભવથાતિ રાજૂનં ઉસ્સાહં જનેતિ.

એસ મગ્ગો ઉજુમગ્ગોતિ એસ કરુણાઝાનમગ્ગો ઉજુમગ્ગો નામ. એસ મગ્ગો અનુત્તરોતિ એસેવ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા અસદિસમગ્ગો ઉત્તમમગ્ગો નામ. સદ્ધમ્મો સબ્ભિ રક્ખિતોતિ એસો એવ ચ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ સબ્ભિરક્ખિતધમ્મો નામ. ઇતિ કરુણાઝાનસ્સ વણ્ણભણનેનાપિ તેસં અનિવત્તનત્થાય દળ્હીકમ્મમેવ કરોતિ.

કો નુ ખો પન ભો જાનાતિ જીવિતાનન્તિ ભો જીવિતં નામ ઉદકપુપ્ફુળૂપમં તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દૂપમં તઙ્ખણવિદ્ધંસનધમ્મં, તસ્સ કો ગતિં જાનાતિ, કિસ્મિં ખણે ભિજ્જિસ્સતિ? ગમનીયો સમ્પરાયોતિ પરલોકો પન અવસ્સં ગન્તબ્બોવ, તત્થ પણ્ડિતેન કુલપુત્તેન મન્તાયં બોદ્ધબ્બં. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય મન્તેતબ્બં બુજ્ઝિતબ્બં, ઉપપરિક્ખિતબ્બઞ્ચ જાનિતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. કરણત્થે વા ભુમ્મં. મન્તાયં બોદ્ધબ્બન્તિ મન્તાય બુજ્ઝિતબ્બં, ઞાણેન જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. કિં બુજ્ઝિતબ્બં? જીવિતસ્સ દુજ્જાનતા, સમ્પરાયસ્સ ચ અવસ્સં ગમનીયતા, બુજ્ઝિત્વા ચ પન સબ્બપલિબોધે છિન્દિત્વા કત્તબ્બં કુસલં ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં. કસ્મા? યસ્મા નત્થિ જાતસ્સ અમરણં.

બ્રાહ્મણમહાસાલાદીનં આમન્તનાવણ્ણના

૩૨૪. અપ્પેસક્ખા ચ અપ્પલાભા ચાતિ ભો પબ્બજ્જા નામ અપ્પયસા ચેવ, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય હિ રજ્જં પહાય પબ્બજિતં વિહેઠેત્વા વિહેઠેત્વા લામકં અનાથં કત્વાવ કથેન્તિ. અપ્પલાભા ચ, સકલગામં ચરિત્વાપિ અજ્ઝોહરણીયં દુલ્લભમેવ. ઇદં પન બ્રહ્મઞ્ઞં મહેસક્ખઞ્ચ મહાયસત્તા, મહાલાભઞ્ચ લાભસક્કારસમ્પન્નત્તા. ભવઞ્હિ એતરહિ સકલજમ્બુદીપે અગ્ગપુરોહિતો સબ્બત્થ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગભત્તં અગ્ગગન્ધં અગ્ગમાલં લભતીતિ.

રાજાવ રઞ્ઞન્તિ અહઞ્હિ ભો એતરહિ પકતિરઞ્ઞં મજ્ઝે ચક્કવત્તિરાજા વિય. બ્રહ્માવ બ્રહ્માનન્તિ પકતિબ્રહ્માનં મજ્ઝે મહાબ્રહ્મસદિસો. દેવતાવ ગહપતિકાનન્તિ અવસેસગહપતિકાનં પનમ્હિ સક્કદેવરાજસદિસો.

ભરિયાનં આમન્તનાવણ્ણના

૩૨૫. ચત્તારીસા ભરિયા સાદિસિયોતિ સાદિસિયોવ ચત્તારીસા ભરિયા, અઞ્ઞા પનસ્સ તીસુ વયેસુ નાટકિત્થિયો બહુકાયેવ.

મહાગોવિન્દપબ્બજ્જાવણ્ણના

૩૨૬. ચારિકં ચરતીતિ ગામનિગમપટિપાટિયા ચારિકં ચરતિ, ગતગતટ્ઠાને બુદ્ધકોલાહલં વિય હોતિ. મનુસ્સા ‘‘મહાગોવિન્દપણ્ડિતો કિર આગચ્છતી’’તિ સુત્વા પુરેતરમેવ મણ્ડપં કારેત્વા મગ્ગં અલઙ્કરિત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ગણ્હિત્વા એન્તિ, મહાલાભસક્કારો મહોઘો વિય અજ્ઝોત્થરન્તો ઉપ્પજ્જિ. સત્તપુરોહિતસ્સાતિ સત્તન્નં રાજૂનં પુરોહિતસ્સ. ઇતિ યથા એતરહિ એવરૂપેસુ વા ઠાનેસુ કિસ્મિઞ્ચિદેવ દુક્ખે ઉપ્પન્ને ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ વદન્તિ, એવં તદા ‘‘નમત્થુ મહાગોવિન્દસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ, નમત્થુ સત્તપુરોહિતસ્સા’’તિ વદન્તિ.

૩૨૭. મેત્તાસહગતેનાતિઆદિના નયેન પાળિયં બ્રહ્મવિહારાવ આગતા, મહાપુરિસો પન સબ્બાપિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. સાવકાનઞ્ચ બ્રહ્મલોકસહબ્યતાય મગ્ગં દેસેસીતિ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્મુના સહભાવાય મગ્ગં કથેસિ.

૩૨૮. સબ્બેનસબ્બન્તિ યે અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસું. યે ન સબ્બેન સબ્બં સાસનં આજાનિંસૂતિ યે અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ એકસમાપત્તિમ્પિ ન જાનિંસુ, ન સક્ખિંસુ નિબ્બત્તેતું. અમોઘાતિ સવિપાકા. અવઞ્ઝાતિ ન વઞ્ઝા. સબ્બનિહીનં પસવન્તિ ગન્ધબ્બકાયં પસવિ. સફલાતિ અવસેસદેવલોકૂપપત્તીહિ સાત્થા. સઉદ્રયાતિ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા સવુડ્ઢિ.

૩૨૯. સરામહન્તિ સરામિ અહં પઞ્ચસિખ, ઇમિના કિર પદેન અયં સુત્તન્તો બુદ્ધભાસિતો નામ જાતો. ન નિબ્બિદાયાતિ ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય. ન વિરાગાયાતિ ન વટ્ટે વિરાગત્થાય. ન નિરોધાયાતિ ન વટ્ટસ્સ નિરોધત્થાય. ન ઉપસમાયાતિ ન વટ્ટસ્સ ઉપસમનત્થાય. ન અભિઞ્ઞાયાતિ ન વટ્ટં અભિજાનનત્થાય. ન સમ્બોધાયાતિ ન કિલેસનિદ્દાવિગમેન વટ્ટતો પબુજ્ઝનત્થાય. ન નિબ્બાનાયાતિ ન અમતનિબ્બાનત્થાય.

એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકન્તમેવ વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય. એત્થ પન નિબ્બિદાયાતિ વિપસ્સના. વિરાગાયાતિ મગ્ગો. નિરોધાય ઉપસમાયાતિ નિબ્બાનં. અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાયાતિ મગ્ગો. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનમેવ. એવં એકસ્મિં ઠાને વિપસ્સના, તીસુ મગ્ગો, તીસુ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ એવં વવત્થાનકથા વેદિતબ્બા. પરિયાયેન પન સબ્બાનિપેતાનિ મગ્ગવેવચનાનિપિ નિબ્બાનવેવચનાનિપિ હોન્તિયેવ. સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે સચ્ચવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

૩૩૦. યે ન સબ્બેનસબ્બન્તિ યે ચત્તારોપિ અરિયમગ્ગે પરિપૂરેતું ન જાનન્તિ, તીણિ વા દ્વે વા એકં વા નિબ્બત્તેન્તિ. સબ્બેસંયેવ ઇમેસં કુલપુત્તાનન્તિ બ્રહ્મચરિયચિણ્ણકુલપુત્તાનં. અમોઘા…પે… સફલા સઉદ્રયાતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વાતિ (દી. નિ. ૨.૧૮૮) ભગવતો ધમ્મદેસનં ચિત્તેન સમ્પટિચ્છન્તો અભિનન્દિત્વા વાચાય પસંસમાનો અનુમોદિત્વા મહન્તં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠપેત્વા પસન્નલાખારસે નિમુજ્જમાનો વિય દસબલસ્સ છબ્બણ્ણરસ્મિજાલન્તરં પવિસિત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ભગવન્તં અભિત્થવન્તો અભિત્થવન્તો સત્થુ પુરતો અન્તરધાયિત્વા અત્તનો દેવલોકમેવ અગમાસીતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

મહાગોવિન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.