૫. જનવસભસુત્તવણ્ણના

નાતિકિયાદિબ્યાકરણવણ્ણના

૨૭૩-૨૭૫. એવં મે સુતન્તિ જનવસભસુત્તં. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના – પરિતો પરિતો જનપદેસૂતિ સમન્તા સમન્તા જનપદેસુ. પરિચારકેતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘાનં પરિચારકે. ઉપપત્તીસૂતિ ઞાણગતિપુઞ્ઞાનં ઉપપત્તીસુ. કાસિકોસલેસૂતિ કાસીસુ ચ કોસલેસુ ચ, કાસિરટ્ઠે ચ કોસલરટ્ઠે ચાતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. અઙ્ગમગધયોનકકમ્બોજઅસ્સકઅવન્તિરટ્ઠેસુ પન છસુ ન બ્યાકરોતિ. ઇમેસં પન સોળસન્નં મહાજનપદાનં પુરિમેસુ દસસુયેવ બ્યાકરોતિ. નાતિકિયાતિ નાતિકગામવાસિનો.

તેનાતિ તેન અનાગામિઆદિભાવેન. સુત્વાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા બ્યાકરોન્તસ્સ ભગવતો પઞ્હાબ્યાકરણં સુત્વા તેસં અનાગામિઆદીસુ નિટ્ઠઙ્ગતા હુત્વા. તેન અનાગામિઆદિભાવેન અત્તમના અહેસું. અટ્ઠકથાયં પન તેનાતિ તે નાતિકિયાતિ વુત્તં. એતસ્મિં અત્થે ન-કારો નિપાતમત્તં હોતિ.

આનન્દપરિકથાવણ્ણના

૨૭૭. ભગવન્તં કિત્તયમાનરૂપોતિ અહો બુદ્ધો, અહો ધમ્મો, અહો સઙ્ઘો; અહો ધમ્મો સ્વાક્ખાતોતિ એવં કિત્તયન્તોવ કાલમકાસિ. બહુજનો પસીદેય્યાતિ અમ્હાકં પિતા માતા ભાતા ભગિની પુત્તો ધીતા સહાયકો, તેન અમ્હેહિ સદ્ધિં એકતો ભુત્તા, એકતો સયિતા, તસ્સ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મનાપં અકરિમ્હ, સો કિર અનાગામી સકદાગામી સોતાપન્નો; અહો સાધુ, અહો સુટ્ઠૂતિ એવં બહુજનો પસાદં આપજ્જેય્ય.

૨૭૮. ગતિન્તિ ઞાણગતિં. અભિસમ્પરાયન્તિ ઞાણાભિસમ્પરાયમેવ. અદ્દસા ખોતિ કિત્તકે જને અદ્દસ? ચતુવીસતિસતસહસ્સાનિ.

૨૭૯. ઉપસન્તપદિસ્સોતિ ઉપસન્તદસ્સનો. ભાતિરિવાતિ અતિવિય ભાતિ, અતિવિય વિરોચતિ. ઇન્દ્રિયાનન્તિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં. અદ્દસં ખો અહં આનન્દાતિ નેવ દસ, ન વીસતિ, ન સતં, ન સહસ્સં, અનૂનાધિકાનિ ચતુવીસતિસતસહસ્સાનિ અદ્દસન્તિ આહ.

જનવસભયક્ખવણ્ણના

૨૮૦. દિસ્વા પન મે એત્તકો જનો મં નિસ્સાય દુક્ખા પમુત્તોતિ બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, ચિત્તં પસીદિ, ચિત્તસ્સ પસન્નત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનં લોહિતં પસીદિ, લોહિતસ્સ પસન્નત્તા મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પસીદિંસૂતિ સબ્બમિદં વત્વા અથ ખો આનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા સો ભગવતો ધમ્મકથં સુત્વા દસસહસ્સાધિકસ્સ જનસતસહસ્સસ્સ જેટ્ઠકો હુત્વા સોતાપન્નો જાતો, તસ્મા જનવસભોતિસ્સ નામં અહોસિ.

ઇતો સત્તાતિ ઇતો દેવલોકા ચવિત્વા સત્ત. તતો સત્તાતિ તતો મનુસ્સલોકા ચવિત્વા સત્ત. સંસારાનિ ચતુદ્દસાતિ સબ્બાપિ ચતુદ્દસખન્ધપટિપાટિયો. નિવાસમભિજાનામીતિ જાતિવસેન નિવાસં જાનામિ. યત્થ મે વુસિતં પુરેતિ યત્થ દેવેસુ ચ વેસ્સવણસ્સ સહબ્યતં ઉપગતેન મનુસ્સેસુ ચ રાજભૂતેન ઇતો અત્તભાવતો પુરેયેવ મયા વુસિતં. પુરે એવં વુસિતત્તા એવ ચ ઇદાનિ સોતાપન્નો હુત્વા તીસુ વત્થૂસુ બહું પુઞ્ઞં કત્વા તસ્સાનુભાવેન ઉપરિ નિબ્બત્તિતું સમત્થોપિ દીઘરત્તં વુસિતટ્ઠાને નિકન્તિયા બલવતાય એત્થેવ નિબ્બત્તો.

૨૮૧. આસા ચ પન મે સન્તિટ્ઠતીતિ ઇમિનાહં સોતાપન્નોતિ ન સુત્તપ્પમત્તોવ હુત્વા કાલં વીતિનામેસિં. સકદાગામિમગ્ગત્થાય પન મે વિપસ્સના આરદ્ધા. અજ્જેવ અજ્જેવ પટિવિજ્ઝિસ્સામીતિ એવં સઉસ્સાહો વિહરામીતિ દસ્સેતિ. યદગ્ગેતિ લટ્ઠિવનુય્યાને પઠમદસ્સને સોતાપન્નદિવસં સન્ધાય વદતિ. તદગ્ગે અહં, ભન્તે, દીઘરત્તં અવિનિપાતો અવિનિપાતં સઞ્જાનામીતિ તંદિવસં આદિં કત્વા, અહં, ભન્તે, પુરિમં ચતુદ્દસઅત્તભાવસઙ્ખાતં દીઘરત્તં અવિનિપાતો લટ્ઠિવનુય્યાને સોતાપત્તિમગ્ગવસેન અધિગતં અવિનિપાતધમ્મતં સઞ્જાનામીતિ અત્થો. અનચ્છરિયન્તિ અનુઅચ્છરિયં. ચિન્તયમાનં પુનપ્પુનં અચ્છરિયમેવિદં યં કેનચિદેવ કરણીયેન ગચ્છન્તો ભગવન્તં અન્તરામગ્ગે અદ્દસં. ઇદમ્પિ અચ્છરિયં યઞ્ચ વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ સયંપરિસાય ભાસતો ભગવતો દિટ્ઠસદિસમેવ સમ્મુખા સુતં. દ્વે પચ્ચયાતિ અન્તરામગ્ગે દિટ્ઠભાવો ચ વેસ્સવણસ્સ સમ્મુખા સુતં આરોચેતુકામતા ચ.

દેવસભાવણ્ણના

૨૮૨. સન્નિપતિતાતિ કસ્મા સન્નિપતિતા? તે કિર ચતૂહિ કારણેહિ સન્નિપતન્તિ. વસ્સૂપનાયિકસઙ્ગહત્થં, પવારણાસઙ્ગહત્થં, ધમ્મસવનત્થં, પારિચ્છત્તકકીળાનુભવનત્થન્તિ. તત્થ સ્વે વસ્સૂપનાયિકાતિ આસાળ્હીપુણ્ણમાય દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવા સુધમ્માય દેવસભાય સન્નિપતિત્વા મન્તેન્તિ અસુકવિહારે એકો ભિક્ખુ વસ્સૂપગતો, અસુકવિહારે દ્વે તયો ચત્તારો પઞ્ચ દસ વીસતિ તિંસં ચત્તાલીસં પઞ્ઞાસં સતં સહસ્સં ભિક્ખૂ વસ્સૂપગતા, એત્થેત્થ ઠાને અય્યાનં આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોથાતિ એવં વસ્સૂપનાયિકસઙ્ગહો કતો હોતિ.

તદાપિ એતેનેવ કારણેન સન્નિપતિતા. ઇદં તેસં હોતિ આસનસ્મિન્તિ ઇદં તેસં ચતુન્નં મહારાજાનં આસનં હોતિ. એવં તેસુ નિસિન્નેસુ અથ પચ્છા અમ્હાકં આસનં હોતિ.

યેનત્થેનાતિ યેન વસ્સૂપનાયિકત્થેન. તં અત્થં ચિન્તયિત્વા તં અત્થં મન્તયિત્વાતિ તં અરઞ્ઞવાસિનો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરક્ખત્થં ચિન્તયિત્વા. એત્થેત્થ વુટ્ઠભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરક્ખં સંવિદહથાતિ ચતૂહિ મહારાજેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા. વુત્તવચનાપિ તન્તિ તેત્તિંસ દેવપુત્તા વદન્તિ, મહારાજાનો વુત્તવચના નામ. તથા તેત્તિંસ દેવપુત્તા પચ્ચાનુસાસન્તિ, ઇતરે પચ્ચાનુસિટ્ઠવચના નામ. પદદ્વયેપિ પન તન્તિ નિપાતમત્તમેવ. અવિપક્કન્તાતિ અગતા.

૨૮૩. ઉળારોતિ વિપુલો મહા. દેવાનુભાવન્તિ યા સા સબ્બદેવતાનં વત્થાલઙ્કારવિમાનસરીરાનં પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ. મહાપુઞ્ઞાનં પન સરીરપ્પભા યોજનસતં ફરતિ. તં દેવાનુભાવં અતિક્કમિત્વા.

બ્રહ્મુનો હેતં પુબ્બનિમિત્તન્તિ યથા સૂરિયસ્સ ઉદયતો એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં યદિદં અરુણુગ્ગં, એવમેવ બ્રહ્મુનોપિ એતં – ‘‘પુબ્બનિમિત્ત’’ન્તિ દીપેતિ.

સનઙ્કુમારકથાવણ્ણના

૨૮૪. અનભિસમ્ભવનીયોતિ અપત્તબ્બો, ન તં દેવા તાવતિંસા પસ્સન્તીતિ અત્થો. ચક્ખુપથસ્મિન્તિ ચક્ખુપસાદે આપાથે વા. સો દેવાનં ચક્ખુસ્સ આપાથે સમ્ભવનીયો પત્તબ્બો ન હોતિ, ન અભિભવતીતિ વુત્તં હોતિ. હેટ્ઠા હેટ્ઠા હિ દેવતા ઉપરૂપરિ દેવાનં ઓળારિકં કત્વા માપિતમેવ અત્તભાવં પસ્સિતું સક્કોન્તિ, વેદપટિલાભન્તિ તુટ્ઠિપટિલાભં. અધુનાભિસિત્તો રજ્જેનાતિ સમ્પતિ અભિસિત્તો રજ્જેન. અયં પનત્થો દુટ્ઠગામણિઅભયવત્થુના દીપેતબ્બો –

સો કિર દ્વત્તિંસ દમિળરાજાનો વિજિત્વા અનુરાધપુરે પત્તાભિસેકો તુટ્ઠસોમનસ્સેન માસં નિદ્દં ન લભિ, તતો – ‘‘નિદ્દં ન લભામિ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આચિક્ખિ. તેન હિ, મહારાજ, અજ્જ ઉપોસથં અધિટ્ઠાહીતિ. સો ચ ઉપોસથં અધિટ્ઠાસિ. સઙ્ઘો ગન્ત્વા – ‘‘ચિત્તયમકં સજ્ઝાયથા’’તિ અટ્ઠ આભિધમ્મિકભિક્ખૂ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા – ‘‘નિપજ્જ ત્વં, મહારાજા,’’તિ વત્વા સજ્ઝાયં આરભિંસુ. રાજા સજ્ઝાયં સુણન્તોવ નિદ્દં ઓક્કમિ. થેરા – રાજાનં મા પબોધયિત્થાતિ પક્કમિંસુ. રાજા દુતિયદિવસે સૂરિયુગ્ગમને પબુજ્ઝિત્વા થેરે અપસ્સન્તો – ‘‘કુહિં અય્યા’’તિ પુચ્છિ. તુમ્હાકં નિદ્દોક્કમનભાવં ઞત્વા ગતાતિ. નત્થિ, ભો, મય્હં અય્યકસ્સ દારકાનં અજાનનકભેસજ્જં નામ, યાવ નિદ્દાભેસજ્જમ્પિ જાનન્તિ યેવાતિ આહ.

પઞ્ચસિખોતિ પઞ્ચસિખગન્ધબ્બસદિસો હુત્વા. પઞ્ચસિખગન્ધબ્બદેવપુત્તસ્સ કિર સબ્બદેવતા અત્તભાવં મમાયન્તિ. તસ્મા બ્રહ્માપિ તાદિસંયેવ અત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા પાતુરહોસિ. પલ્લઙ્કેન નિસીદીતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ.

વિસ્સટ્ઠોતિ સુમુત્તો અપલિબુદ્ધો. વિઞ્ઞેય્યોતિ અત્થવિઞ્ઞાપનો. મઞ્જૂતિ મધુરો મુદુ. સવનીયોતિ સોતબ્બયુત્તકો કણ્ણસુખો. બિન્દૂતિ એકગ્ઘનો. અવિસારીતિ સુવિસદો અવિપ્પકિણ્ણો. ગમ્ભીરોતિ નાભિમૂલતો પટ્ઠાય ગમ્ભીરસમુટ્ઠિતો, ન જિવ્હાદન્તઓટ્ઠતાલુમત્તપ્પહારસમુટ્ઠિતો. એવં સમુટ્ઠિતો હિ અમધુરો ચ હોતિ, ન ચ દૂરં સાવેતિ. નિન્નાદીતિ મહામેઘમુદિઙ્ગસદ્દો વિય નિન્નાદયુત્તો. અપિચેત્થ પચ્છિમં પચ્છિમં પદં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ અત્થોયેવાતિ વેદિતબ્બો. યથાપરિસન્તિ યત્તકા પરિસા, તત્તકમેવ વિઞ્ઞાપેતિ. અન્તો પરિસાયં યેવસ્સ સદ્દો સમ્પરિવત્તતિ, ન બહિદ્ધા વિધાવતિ. યે હિ કેચીતિ આદિ બહુજનહિતાય પટિપન્નભાવદસ્સનત્થં વદતિ. સરણં ગતાતિ ન યથા વા તથા વા સરણં ગતે સન્ધાય વદતિ. નિબ્બેમતિકગહિતસરણે પન સન્ધાય વદતિ. ગન્ધબ્બકાયં પરિપૂરેન્તીતિ ગન્ધબ્બદેવગણં પરિપૂરેન્તિ. ઇતિ અમ્હાકં સત્થુ લોકે ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય છ દેવલોકાદીસુ પિટ્ઠં કોટ્ટેત્વા પૂરિતનાળિ વિય સરવનનળવનં વિય ચ નિરન્તરં જાતપરિસાતિ આહ.

ભાવિતઇદ્ધિપાદવણ્ણના

૨૮૭. યાવસુપઞ્ઞત્તા ચિમે તેન ભગવતાતિ તેન મય્હં સત્થારા ભગવતા યાવ સુપઞ્ઞત્તા યાવ સુકથિતા. ઇદ્ધિપાદાતિ એત્થ ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદાતિ વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિપહુતાયાતિ ઇદ્ધિપહોનકતાય. ઇદ્ધિવિસવિતાયાતિ ઇદ્ધિવિપજ્જનભાવાય, પુનપ્પુનં આસેવનવસેન ચિણ્ણવસિતાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાયાતિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનભાવાય, નાનપ્પકારતો કત્વા દસ્સનત્થાય. છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતન્તિઆદીસુ છન્દહેતુકો છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ, કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિસ્સેતં અધિવચનં. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા. ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. સમન્નાગતન્તિ છન્દસમાધિના ચ પધાનસઙ્ખારેન ચ ઉપેતં. ઇદ્ધિપાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન વા, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ઇદ્ધીતિ સઙ્ખ્યં ગતાનં અભિઞ્ઞાચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતો સેસચિત્તચેતસિકરાસીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇદ્ધિપાદોતિ તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૪૩૪). ઇમિના નયેન સેસેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. યથેવ હિ છન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ છન્દસમાધીતિ વુત્તો, એવં વીરિયં, ચિત્તં, વીમંસં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ વીમંસાસમાધીતિ વુચ્ચતિ. અપિચ ઉપચારજ્ઝાનં પાદો, પઠમજ્ઝાનં ઇદ્ધિ. સઉપચારં પઠમજ્ઝાનં પાદો, દુતિયજ્ઝાનં ઇદ્ધીતિ એવં પુબ્બભાગે પાદો, અપરભાગે ઇદ્ધીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વિત્થારેન ઇદ્ધિપાદકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે ચ વિભઙ્ગટ્ઠકથાય ચ વુત્તા.

કેચિ પન ‘‘નિપ્ફન્ના ઇદ્ધિ. અનિપ્ફન્નો ઇદ્ધિપાદો’’તિ વદન્તિ, તેસં વાદમદ્દનત્થાય અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળિકવારો નામ આભતો – ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો, વીરિયિદ્ધિપાદો, ચિત્તિદ્ધિપાદો, વીમંસિદ્ધિપાદો. તત્થ કતમો છન્દિદ્ધિપાદો? ઇધ ભિક્ખુ યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિકં અપચયગામિં દિટ્ઠિગતાનં પહાનાય પઠમાય ભૂમિયા પત્તિયા વિવિચ્ચેવ કામેહિ પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ દુક્ખાપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં. યો તસ્મિં સમયે છન્દો છન્દિકતા કત્તુકમ્યતા કુસલો ધમ્મચ્છન્દો, અયં વુચ્ચતિ છન્દિદ્ધિપાદો, અવસેસા ધમ્મા છન્દિદ્ધિપાદસમ્પયુત્તા’’તિ (વિભ. ૪૫૮). ઇમે પન લોકુત્તરવસેનેવ આગતા. તત્થ રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દં ધુરં કત્વા લોકુત્તરં ધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. સોણત્થેરો વીરિયં ધુરં કત્વા, સમ્ભૂતત્થેરો ચિત્તં ધુરં કત્વા, આયસ્મા મોઘરાજા વીમંસં ધુરં કત્વાતિ.

તત્થ યથા ચતૂસુ અમચ્ચપુત્તેસુ ઠાનન્તરં પત્થેત્વા રાજાનં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તેસુ એકો ઉપટ્ઠાને છન્દજાતો રઞ્ઞો અજ્ઝાસયઞ્ચ રુચિઞ્ચ ઞત્વા દિવા ચ રત્તો ચ ઉપટ્ઠહન્તો રાજાનં આરાધેત્વા ઠાનન્તરં પાપુણિ. યથા સો, એવં છન્દધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

એકો પન – ‘‘દિવસે દિવસે ઉપટ્ઠાતું કો સક્કોતિ, ઉપ્પન્ને કિચ્ચે પરક્કમેન આરાધેસ્સામી’’તિ કુપિતે પચ્ચન્તે રઞ્ઞા પહિતો પરક્કમેન સત્તુમદ્દનં કત્વા ઠાનન્તરં પાપુણિ. યથા સો, એવં વીરિયધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

એકો – ‘‘દિવસે દિવસે ઉપટ્ઠાનમ્પિ ઉરેન સત્તિસરપટિચ્છન્નમ્પિ ભારોયેવ, મન્તબલેન આરાધેસ્સામી’’તિ ખત્તવિજ્જાય કતપરિચયત્તા મન્તસંવિધાનેન રાજાનં આરાધેત્વા ઠાનન્તરં પાપુણાતિ. યથા સો, એવં ચિત્તધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

અપરો – ‘‘કિં ઇમેહિ ઉપટ્ઠાનાદીહિ, રાજાનો નામ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઠાનન્તરં દેન્તિ, તાદિસસ્સ દેન્તો મય્હં દસ્સતી’’તિ જાતિસમ્પત્તિમેવ નિસ્સાય ઠાનન્તરં પાપુણિ, યથા સો, એવં સુપરિસુદ્ધં વીમંસં નિસ્સાય વીમંસધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં.

તિવિધઓકાસાધિગમવણ્ણના

૨૮૮. સુખસ્સાધિગમાયાતિ ઝાનસુખસ્સ મગ્ગસુખસ્સ ફલસુખસ્સ ચ અધિગમાય. સંસટ્ઠોતિ સમ્પયુત્તચિત્તો. અરિયધમ્મન્તિ અરિયેન ભગવતા બુદ્ધેન દેસિતં ધમ્મં. સુણાતીતિ સત્થુ સમ્મુખા ભિક્ખુભિક્ખુનીઆદીહિ વા દેસિયમાનં સુણાતિ. યોનિસો મનસિકરોતીતિ ઉપાયતો પથતો કારણતો ‘અનિચ્ચ’ન્તિઆદિવસેન મનસિ કરોતિ. ‘‘યોનિસો મનસિકારો નામ ઉપાયમનસિકારો પથમનસિકારો, અનિચ્ચે અનિચ્ચન્તિ દુક્ખે દુક્ખન્તિ અનત્તનિ અનત્તાતિ અસુભે અસુભન્તિ સચ્ચાનુલોમિકેન વા ચિત્તસ્સ આવટ્ટના અન્વાવટ્ટના આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો, અયં વુચ્ચતિ યોનિસોમનસિકારો’’તિ. એવં વુત્તે યોનિસોમનસિકારે કમ્મં આરભતીતિ અત્થો. અસંસટ્ઠોતિ વત્થુકામેહિપિ કિલેસકામેહિપિ અસંસટ્ઠો વિહરતિ. ઉપ્પજ્જતિ સુખન્તિ ઉપ્પજ્જતિ પઠમજ્ઝાનસુખં. સુખા ભિય્યો સોમનસ્સન્તિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ ઝાનસુખપચ્ચયા અપરાપરં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. પમુદાતિ તુટ્ઠાકારતો દુબ્બલપીતિ. પામોજ્જન્તિ બલવતરં પીતિસોમનસ્સં. પઠમો ઓકાસાધિગમોતિ પઠમજ્ઝાનં પઞ્ચનીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેત્વા અત્તનો ઓકાસં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘પઠમો ઓકાસાધિગમો’’તિ વુત્તં.

ઓળારિકાતિ એત્થ કાયવચીસઙ્ખારા તાવ ઓળારિકા હોન્તુ, ચિત્તસઙ્ખારા કથં ઓળારિકાતિ? અપ્પહીનત્તા. કાયસઙ્ખારા હિ ચતુત્થજ્ઝાનેન પહીયન્તિ, વચીસઙ્ખારા દુતિયજ્ઝાનેન, ચિત્તસઙ્ખારા નિરોધસમાપત્તિયા. ઇતિ કાયવચીસઙ્ખારેસુ પહીનેસુપિ તે તિટ્ઠન્તિયેવાતિ પહીને ઉપાદાય અપ્પહીનત્તા ઓળારિકા નામ જાતા. સુખન્તિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પન્નં ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિસુખં. સુખા ભિય્યો સોમનસ્સતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ અપરાપરં સોમનસ્સં. દુતિયો ઓકાસાધિગમોતિ ચતુત્થજ્ઝાનં સુખં દુક્ખં વિક્ખમ્ભેત્વા અત્તનો ઓકાસં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘દુતિયો ઓકાસાધિગમો’’તિ વુત્તં. દુતિયતતિયજ્ઝાનાનિ પનેત્થ ચતુત્થે ગહિતે ગહિતાનેવ હોન્તીતિ વિસું ન વુત્તાનીતિ.

ઇદં કુસલન્તિઆદીસુ કુસલં નામ દસકુસલકમ્મપથા. અકુસલન્તિ દસઅકુસલકમ્મપથા. સાવજ્જદુકાદયોપિ એતેસં વસેનેવ વેદિતબ્બા. સબ્બઞ્ચેવ પનેતં કણ્હઞ્ચ સુક્કઞ્ચ સપ્પટિભાગઞ્ચાતિ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગં. નિબ્બાનમેવ હેતં અપ્પટિભાગં. અવિજ્જા પહીયતીતિ વટ્ટપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા પહીયતિ. વિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. સુખન્તિ અરહત્તમગ્ગસુખઞ્ચેવ ફલસુખઞ્ચ. સુખા ભિય્યો સોમનસ્સન્તિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ અપરાપરં સોમનસ્સં. તતિયો ઓકાસાધિગમોતિ અરહત્તમગ્ગો સબ્બકિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા અત્તનો ઓકાસં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘તતિયો ઓકાસાધિગમો’’તિ વુત્તો. સેસમગ્ગા પન તસ્મિં ગહિતે અન્તોગધા એવાતિ વિસું ન વુત્તા.

ઇમે પન તયો ઓકાસાધિગમા અટ્ઠતિંસારમ્મણવસેન વિત્થારેત્વા કથેતબ્બા. કથં? સબ્બાનિ આરમ્મણાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ ઉપચારવસેન ચ અપ્પનાવસેન ચ વવત્થપેત્વા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમજ્ઝાનં ‘‘પઠમો ઓકાસાધિગમો’’તિ કથેતબ્બં. તેરસસુ ઠાનેસુ દુતિયતતિયજ્ઝાનાનિ, પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થજ્ઝાનઞ્ચ નિરોધસમાપત્તિં પાપેત્વા ‘‘દુતિયો ઓકાસાધિગમો’’તિ કથેતબ્બં. દસ ઉપચારજ્ઝાનાનિ પન મગ્ગસ્સ પદટ્ઠાનભૂતાનિ તતિયં ઓકાસાધિગમં ભજન્તિ. અપિચ તીસુ સિક્ખાસુ અધિસીલસિક્ખા પઠમં ઓકાસાધિગમં ભજતિ, અધિચિત્તસિક્ખા દુતિયં, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા તતિયન્તિ એવં સિક્ખાવસેનપિ કથેતબ્બં. સામઞ્ઞફલેપિ ચૂળસીલતો યાવ પઠમજ્ઝાના પઠમો ઓકાસાધિગમો, દુતિયજ્ઝાનતો યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના દુતિયો, વિપસ્સનાતો યાવ અરહત્તા તતિયો ઓકાસાધિગમોતિ એવં સામઞ્ઞફલસુત્તન્તવસેનપિ કથેતબ્બં. તીસુ પન પિટકેસુ વિનયપિટકં પઠમં ઓકાસાધિગમં ભજતિ, સુત્તન્તપિટકં દુતિયં, અભિધમ્મપિટકં તતિયન્તિ એવં પિટકવસેનપિ કથેતબ્બં.

પુબ્બે કિર મહાથેરા વસ્સૂપનાયિકાય ઇમમેવ સુત્તં પટ્ઠપેન્તિ. કિં કારણા? તીણિ પિટકાનિ વિભજિત્વા કથેતું લભિસ્સામાતિ. તેપિટકેન હિ સમોધાનેત્વા કથેન્તસ્સ દુક્કથિતન્તિ ન સક્કા વત્તું. તેપિટકં ભજાપેત્વા કથિતમેવ ઇદં સુત્તં સુકથિતં હોતીતિ.

ચતુસતિપટ્ઠાનવણ્ણના

૨૮૯. કુસલસ્સાધિગમાયાતિ મગ્ગકુસલસ્સ ચેવ ફલકુસલસ્સ ચ અધિગમત્થાય. ઉભયમ્પિ હેતં અનવજ્જટ્ઠેન ખેમટ્ઠેન વા કુસલમેવ. તત્થ સમ્માસમાધિયતીતિ તસ્મિં અજ્ઝત્તકાયે સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો હોતિ. બહિદ્ધા પરકાયે ઞાણદસ્સનં અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્તનો કાયતો પરસ્સ કાયાભિમુખં ઞાણં પેસેતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. સબ્બત્થેવ ચ સતિમાતિ પદેન કાયાદિપરિગ્ગાહિકા સતિ, લોકોતિ પદેન પરિગ્ગહિતકાયાદયોવ લોકો. ચત્તારો ચેતે સતિપટ્ઠાના લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

સત્તસમાધિપરિક્ખારવણ્ણના

૨૯૦. સમાધિપરિક્ખારાતિ એત્થ તયો પરિક્ખારા. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪) હિ એત્થ અલઙ્કારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) એત્થ પરિવારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘ગિલાનપચ્ચયજીવિતપરિક્ખારો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ સમ્ભારો પરિક્ખારો નામ. ઇધ પન પરિવારપરિક્ખારવસેન ‘‘સત્ત સમાધિપરિક્ખારા’’તિ વુત્તં. પરિક્ખતાતિ પરિવારિતા. અયં વુચ્ચતિ સો અરિયો સમ્માસમાધીતિ અયં સત્તહિ રતનેહિ પરિવુતો ચક્કવત્તી વિય સત્તહિ અઙ્ગેહિ પરિવુતો ‘‘અરિયો સમ્માસમાધી’’તિ વુચ્ચતિ. સઉપનિસો ઇતિપીતિ સઉપનિસ્સયો ઇતિપિ વુચ્ચતિ, સપરિવારો યેવાતિ વુત્તં હોતિ. સમ્માદિટ્ઠિસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સ. સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતીતિ સમ્માસઙ્કપ્પો પવત્તતિ. એસ નયો સબ્બપદેસુ. અયં પનત્થો મગ્ગવસેનાપિ ફલવસેનાપિ વેદિતબ્બો. કથં? મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સ મગ્ગસમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ…પે… મગ્ગઞાણે ઠિતસ્સ મગ્ગવિમુત્તિ પહોતિ. તથા ફલસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સ ફલસમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ…પે… ફલસમ્માઞાણે ઠિતસ્સ ફલવિમુત્તિ પહોતીતિ.

સ્વાક્ખાતોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વણ્ણિતાનિ. અપારુતાતિ વિવટા. અમતસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. દ્વારાતિ પવેસનમગ્ગા. અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અચલપ્પસાદેન. ધમ્મવિનીતાતિ સમ્માનિય્યાનેન નિય્યાતા.

અત્થાયં ઇતરા પજાતિ અનાગામિનો સન્ધાયાહ, અનાગામિનો ચ અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. પુઞ્ઞભાગાતિ પુઞ્ઞકોટ્ઠાસેન નિબ્બત્તા. ઓત્તપ્પન્તિ ઓત્તપ્પમાનો. તેન કદાચિ નામ મુસા અસ્સાતિ મુસાવાદભયેન સઙ્ખાતું ન સક્કોમિ, ન પન મમ સઙ્ખાતું બલં નત્થીતિ દીપેતિ.

૨૯૧. તં કિં મઞ્ઞતિ ભવન્તિ ઇમિના કેવલં વેસ્સવણં પુચ્છતિ, ન પનસ્સ એવરૂપો સત્થા નાહોસીતિ વા ન ભવિસ્સતીતિ વા લદ્ધિ અત્થિ. સબ્બબુદ્ધાનઞ્હિ અભિસમયે વિસેસો નત્થિ.

૨૯૨. સયંપરિસાયન્તિ અત્તનો પરિસાયં. તયિદં બ્રહ્મચરિયન્તિ તં ઇદં સકલં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં. સેસં ઉત્તાનમેવ. ઇમાનિ પન પદાનિ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતાનીતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

જનવસભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.