૪. મહાસુદસ્સનસુત્તવણ્ણના

કુસાવતીરાજધાનીવણ્ણના

૨૪૧. એવં મે સુતન્તિ મહાસુદસ્સનસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – સબ્બરતનમયોતિ એત્થ એકા ઇટ્ઠકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા, એકા લોહિતઙ્કમયા, એકા મસારગલ્લમયા, એકા સબ્બરતનમયા, અયં પાકારો સબ્બપાકારાનં અન્તો ઉબ્બેધેન સટ્ઠિહત્થો અહોસિ. એકે પન થેરા – ‘‘નગરં નામ અન્તો ઠત્વા ઓલોકેન્તાનં દસ્સનીયં વટ્ટતિ, તસ્મા સબ્બબાહિરો સટ્ઠિહત્થો, સેસા અનુપુબ્બનીચા’’તિ વદન્તિ. એકે – ‘‘બહિ ઠત્વા ઓલોકેન્તાનં દસ્સનીયં વટ્ટતિ, તસ્મા સબ્બઅબ્ભન્તરિમો સટ્ઠિહત્થો, સેસા અનુપુબ્બનીચા’’તિ. એકે – ‘‘અન્તો ચ બહિ ચ ઠત્વા ઓલોકેન્તાનં દસ્સનીયં વટ્ટતિ, તસ્મા મજ્ઝે પાકારો સટ્ઠિહત્થો, અન્તો ચ બહિ ચ તયો તયો અનુપુબ્બનીચા’’તિ.

એસિકાતિ એસિકત્થમ્ભો. તિપોરિસઙ્ગાતિ એકં પોરિસં મજ્ઝિમપુરિસસ્સ અત્તનો હત્થેન પઞ્ચહત્થં, તેન તિપોરિસપરિક્ખેપા પન્નરસહત્થપરિમાણાતિ અત્થો. તે પન કથં ઠિતાતિ? નગરસ્સ બાહિરપસ્સે એકેકં મહાદ્વારબાહં નિસ્સાય એકેકો, એકેકં ખુદ્દકદ્વારબાહં નિસ્સાય એકેકો, મહાદ્વારખુદ્દકદ્વારાનં અન્તરા તયો તયોતિ. તાલપન્તીસુ સબ્બરતનમયાનં તાલાનં એકં સોવણ્ણમયન્તિ પાકારે વુત્તલક્ખણમેવ વેદિતબ્બં, પણ્ણફલેસુપિ એસેવ નયો. તા પન તાલપન્તિયો અસીતિહત્થા ઉબ્બેધેન, વિપ્પકિણ્ણવાલુકે સમતલે ભૂમિભાગે પાકારન્તરે એકેકા હુત્વા ઠિતા.

વગ્ગૂતિ છેકો સુન્દરો. રજનીયોતિ રઞ્જેતું સમત્થો. ખમનીયોતિ દિવસમ્પિ સુય્યમાનો ખમતેવ, ન બીભચ્છેતિ. મદનીયોતિ માનમદપુરિસમદજનનો. પઞ્ચઙ્ગિકસ્સાતિ આતતં વિતતં આતતવિતતં સુસિરં ઘનન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ. તત્થ આતતં નામ ચમ્મપરિયોનદ્ધેસુ ભેરીઆદીસુ એકતલં તૂરિયં. વિતતં નામ ઉભયતલં. આતતવિતતં નામ સબ્બતો પરિયોનદ્ધં. સુસિરં નામ વંસાદિ. ઘનં નામ સમ્માદિ. સુવિનીતસ્સાતિ આકડ્ઢનસિથિલકરણાદીહિ સુમુચ્છિતસ્સ. સુપ્પટિતાળિતસ્સાતિ પમાણે ઠિતભાવજાનનત્થં સુટ્ઠુ પટિતાળિતસ્સ. સુકુસલેહિ સમન્નાહતસ્સાતિ યે વાદિતું છેકા કુસલા, તેહિ વાદિતસ્સ. ધુત્તાતિ અક્ખધુત્તા,. સોણ્ડાતિ સુરાસોણ્ડા. તેયેવ પુનપ્પુનં પાતુકામતાવસેન પિપાસા. પરિચારેસુન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૩૨) હત્થં વા પાદં વા ચાલેત્વા નચ્ચન્તા કીળિંસુ.

ચક્કરતનવણ્ણના

૨૪૩. સીસં ન્હાતસ્સાતિ સીસેન સદ્ધિં ગન્ધોદકેન નહાતસ્સ. ઉપોસથિકસ્સાતિ સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગસ્સ. ઉપરિપાસાદવરગતસ્સાતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતસ્સ, સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા પાસાદવરસ્સ ઉપરિમહાતલે સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સીલાનિ આવજ્જન્તસ્સ. તદા કિર રાજા પાતોવ સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા મહાદાનં દત્વા સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ સીસં નહાયિત્વા કતપાતરાસો સુદ્ધં ઉત્તરાસઙ્ગં એકંસં કરિત્વા ઉપરિપાસાદસ્સ સિરિસયને પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો અત્તનો દાનાદિમયં પુઞ્ઞસમુદાયં આવજ્જન્તો નિસીદિ. અયં સબ્બચક્કવત્તીનં ધમ્મતા.

તેસં તં આવજ્જન્તાનંયેવ વુત્તપ્પકારપુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નીલમણિસઙ્ઘાતસદિસં પાચીનસમુદ્દજલતલં ભિન્દમાનં વિય, આકાસં અલઙ્કુરુમાનં વિય દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવતિ. તં મહાસુદસ્સનસ્સાપિ તથેવ પાતુરહોસિ. તયિદં દિબ્બાનુભાવયુત્તત્તા દિબ્બન્તિ વુત્તં. સહસ્સં અસ્સ અરાનન્તિ સહસ્સારં. સહ નેમિયા, સહ નાભિયા ચાતિ સનેમિકં સનાભિકં. સબ્બેહિ આકારેહિ પરિપુણ્ણન્તિ સબ્બાકારપરિપૂરં.

તત્થ ચક્કઞ્ચ તં રતિજનનટ્ઠેન રતનઞ્ચાતિ ચક્કરતનં. યાય પન તં નાભિયા ‘‘સનાભિક’’ન્તિ વુત્તં, સા ઇન્દનીલમયા હોતિ, મજ્ઝે પનસ્સા સારરજતમયા પનાળિ, યાય સુદ્ધસિનિદ્ધદન્તપન્તિયા હસમાના વિય વિરોચતિ, મજ્ઝે છિદ્દેન વિય ચન્દમણ્ડલેન, ઉભોસુપિ બાહિરન્તેસુ રજતપટ્ટેન કતપરિક્ખેપા હોતિ. તેસુ પનસ્સ નાભિપનાળિપરિક્ખેપપટ્ટેસુ યુત્તયુત્તટ્ઠાનેસુ પરિચ્છેદલેખા સુવિભત્તાવ હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. અયં તાવ અસ્સ નાભિયા સબ્બાકારપરિપૂરતા.

યેહિ પન તં – ‘‘અરેહિ સહસ્સાર’’ન્તિ વુત્તં, તે સત્તરતનમયા સૂરિયરસ્મિયો વિય પભાસમ્પન્ના હોન્તિ, તેસમ્પિ ઘટકમણિકપરિચ્છેદલેખાદીનિ સુવિભત્તાનેવ હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. અયમસ્સ અરાનં સબ્બાકારપરિપૂરતા.

યાય પન તં નેમિયા – ‘‘સનેમિક’’ન્તિ વુત્તં, સા બાલસૂરિયરસ્મિકલાપસિરિં અવહસમાના વિય સુરત્તસુદ્ધસિનિદ્ધપવાળમયા હોતિ. સન્ધીસુ પનસ્સા સઞ્ઝારાગસસ્સિરિકા રત્તજમ્બુનદપટ્ટા વટ્ટપરિચ્છેદલેખા સુવિભત્તા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. અયમસ્સ નેમિયા સબ્બાકારપરિપૂરતા.

નેમિમણ્ડલપિટ્ઠિયં પનસ્સ દસન્નં દસન્નં અરાનં અન્તરે ધમનવંસો વિય અન્તો સુસિરો છિદ્દમણ્ડલખચિતો વાતગાહી પવાળદણ્ડો હોતિ, યસ્સ વાતેરિતસ્સ સુકુસલસમન્નાહતસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસ્સ વિય સદ્દો વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ મદનીયો ચ હોતિ. તસ્સ ખો પન પવાળદણ્ડસ્સ ઉપરિ સેતચ્છત્તં ઉભોસુ પસ્સેસુ સમોસરિતકુસુમદામાનં દ્વે પન્તિયોતિ એવં સમોસરિતકુસુમદામપન્તિસતદ્વયપરિવારસેતચ્છત્તસતધારિના પવાળદણ્ડસતેન સમુપસોભિતનેમિપરિક્ખેપસ્સ દ્વિન્નમ્પિ નાભિપનાળીનં અન્તો દ્વે સીહમુખાનિ હોન્તિ, યેહિ તાલક્ખન્ધપ્પમાણા પુણ્ણચન્દકિરણકલાપસસ્સિરીકા તરુણરવિસમાનરત્તકમ્બલગેણ્ડુકપરિયન્તા આકાસગઙ્ગાગતિસોભં અવહસમાના વિય દ્વે મુત્તકલાપા ઓલમ્બન્તિ. યેહિ ચક્કરતનેન સદ્ધિં આકાસે સમ્પરિવત્તમાનેહિ તીણિ ચક્કાનિ એકતો પરિવત્તન્તાનિ વિય ખાયન્તિ. અયમસ્સ સબ્બસો સબ્બાકારપરિપૂરતા.

તં પનેતં એવં સબ્બાકારપરિપૂરં પકતિયા સાયમાસભત્તં ભુઞ્જિત્વા અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારે પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસીદિત્વા પવત્તકથાસલ્લાપેસુ મનુસ્સેસુ વીથિચતુક્કાદીસુ કીળમાને દારકજને નાતિઉચ્ચેન નાતિનીચેન વનસણ્ડમત્થકાસન્નેન આકાસપ્પદેસેન ઉપસોભયમાનં વિય, રુક્ખસાખગ્ગાનિ દ્વાદસયોજનતો પટ્ઠાય સુય્યમાનેન મધુરસ્સરેન સત્તાનં સોતાનિ ઓધાપયમાનં યોજનતો પટ્ઠાય નાનપ્પભાસમુદયસમુજ્જલેન વણ્ણેન નયનાનિ સમાકડ્ઢન્તં વિય, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવં ઉગ્ઘોસયન્તં વિય, રાજધાનિયા અભિમુખં આગચ્છતિ.

અથસ્સ ચક્કરતનસ્સ સદ્દસવનેનેવ – ‘‘કુતો નુ ખો, કસ્સ નુ ખો અયં સદ્દો’’તિ આવજ્જિતહદયાનં પુરત્થિમદિસં આલોકયમાનાનં તેસં મનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો અઞ્ઞતરં એવમાહ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અચ્છરિયં, અયં પુણ્ણચન્દો પુબ્બે એકો ઉગ્ગચ્છતિ, અજ્જેવ પન અત્તદુતિયો ઉગ્ગતો, એતઞ્હિ રાજહંસમિથુનમિવ પુણ્ણચન્દમિથુનં પુબ્બાપરિયેન ગગનતલં અભિલઙ્ઘતી’’તિ. તમઞ્ઞો આહ – ‘‘કિં કથેસિ, સમ્મ, કુહિં નામ તયા દ્વે પુણ્ણચન્દા એકતો ઉગ્ગચ્છન્તા દિટ્ઠપુબ્બા, નનુ એસ તપનીયરંસિધારો પિઞ્છરકિરણો દિવાકરો ઉગ્ગતો’’તિ, તમઞ્ઞો હસિતં કત્વા એવમાહ – ‘‘કિં ઉમ્મત્તોસિ, નનુ ઇદાનેવ દિવાકરો અત્થઙ્ગતો, સો કથં ઇમં પુણ્ણચન્દં અનુબન્ધમાનો ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ? અદ્ધા પનેતં અનેકરતનપ્પભાસમુદયુજ્જલં એકસ્સાપિ પુઞ્ઞવતો વિમાનં ભવિસ્સતી’’તિ. તે સબ્બેપિ અપસારયન્તા અઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘‘ભો, કિં બહું વિલપથ, નેવાયં પુણ્ણચન્દો, ન સૂરિયો ન દેવવિમાનં. ન હેતેસં એવરૂપા સિરિસમ્પત્તિ અત્થિ, ચક્કરતનેન પન એતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં પવત્તસલ્લાપસ્સેવ તસ્સ જનસ્સ ચન્દમણ્ડલં ઓહાય તં ચક્કરતનં અભિમુખં હોતિ. તતો તેહિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો ઇદં નિબ્બત્ત’’ન્તિ વુત્તે ભવન્તિ વત્તારો – ‘‘ન કસ્સચિ અઞ્ઞસ્સ, નનુ અમ્હાકં મહારાજા પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો, તસ્સેતં નિબ્બત્ત’’ન્તિ. અથ સો ચ મહાજનો, યો ચ અઞ્ઞો પસ્સતિ, સબ્બો ચક્કરતનમેવ અનુગચ્છતિ. તં ચાપિ ચક્કરતનં રઞ્ઞોયેવ અત્થાય અત્તનો આગતભાવં ઞાપેતુકામં વિય સત્તક્ખત્તું પાકારમત્થકેનેવ નગરં અનુસંયાયિત્વા, અથ રઞ્ઞો અન્તેપુરં પદક્ખિણં કત્વા, અન્તેપુરસ્સ ચ ઉત્તરસીહપઞ્જરસદિસે ઠાને યથા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સુખેન સક્કા હોતિ પૂજેતું, એવં અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ.

એવં ઠિતસ્સ પનસ્સ વાતપાનછિદ્દાદીહિ પવિસિત્વા નાનાવિરાગરતનપ્પભાસમુજ્જલં અન્તોપાસાદં અલઙ્કુરુમાનં પભાસમૂહં દિસ્વા દસ્સનત્થાય સઞ્જાતાભિલાસો રાજા હોતિ. પરિજનોપિસ્સ પિયવચનપાભતેન આગન્ત્વા તમત્થં નિવેદેતિ. અથ રાજા બલવપીતિપામોજ્જફુટસરીરો પલ્લઙ્કં મોચેત્વા ઉટ્ઠાયાસના સીહપઞ્જરસમીપં ગન્ત્વા તં ચક્કરતનં દિસ્વા ‘‘સુતં ખો પન મેત’’ન્તિઆદિકં ચિન્તનં ચિન્તયતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ સબ્બં તં તથેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘દિસ્વા રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ…પે… અસ્સં નુ ખો અહં રાજા ચક્કવત્તી’’તિ. તત્થ સો હોતિ રાજા ચક્કવત્તીતિ કિત્તાવતા ચક્કવત્તી હોતીતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતને આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે ઇદાનિ તસ્સ પવત્તાપનત્થં યં કાતબ્બં, તં દસ્સેન્તો અથ ખો આનન્દાતિઆદિમાહ.

૨૪૪. તત્થ ઉટ્ઠાયાસનાતિ નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ચક્કરતનસમીપં આગન્ત્વા. સુવણ્ણભિઙ્કારં ગહેત્વાતિ હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્કારં ઉક્ખિપિત્વા. અન્વદેવ રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયાતિ સબ્બચક્કવત્તીનઞ્હિ ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા – ‘‘અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ વચનસમનન્તરમેવ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચક્કરતનં પવત્તતિ. યસ્સ પવત્તિ સમકાલમેવ સો રાજા ચક્કવત્તી નામ હોતિ. પવત્તે પન ચક્કરતને તં અનુબન્ધમાનોવ રાજા ચક્કવત્તિયાનવરં આરુય્હ વેહાસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. અથસ્સ છત્તચામરાદિહત્થો પરિજનો ચેવ અન્તેપુરજનો ચ તતો નાનાકારકઞ્ચુકકવચાદિસન્નાહવિભૂસિતેન વિવિધાભરણપ્પભાસમુજ્જલેન સમુસ્સિતદ્ધજપટાકપટિમણ્ડિતેન અત્તનો અત્તનો બલકાયેન સદ્ધિં ઉપરાજસેનાપતિપભુતયોપિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રાજાનમેવ પરિવારેન્તિ.

રાજયુત્તા પન જનસઙ્ગહત્થં નગરવીથીસુ ભેરિયો ચરાપેન્તિ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં રઞ્ઞો ચક્કરતનં નિબ્બત્તં, અત્તનો વિભવાનુરૂપેન મણ્ડિતપસાધિકા સન્નિપતથા’’તિ. મહાજનો પન પકતિયા ચક્કરતનસદ્દેનેવ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય સન્નિપતિતોવ સોપિ સબ્બો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રાજાનમેવ પરિવારેતિ. યસ્સ યસ્સ હિ રઞ્ઞા સદ્ધિં ગન્તુકામતાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, સો સો આકાસગતોવ હોતિ. એવં દ્વાદસયોજનાયામવિત્થારા પરિસા હોતિ. તત્થ એકપુરિસોપિ છિન્નભિન્નસરીરો વા કિલિટ્ઠવત્થો વા નત્થિ. સુચિપરિવારો હિ રાજા ચક્કવત્તી. ચક્કવત્તિપરિસા નામ વિજ્જાધરપુરિસા વિય આકાસે ગચ્છમાના ઇન્દનીલમણિતલે વિપ્પકિણ્ણરતનસદિસા હોતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ તથેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અન્વદેવ રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયા’’તિ.

તં પન ચક્કરતનં રુક્ખગ્ગાનં ઉપરૂપરિ નાતિઉચ્ચેન નાતિનીચેન ગગનપ્પદેસેન પવત્તતિ. યથા રુક્ખાનં પુપ્ફફલપલ્લવેહિ અત્થિકા, તાનિ સુખેન ગહેતું સક્કોન્તિ. યથા ચ ભૂમિયં ઠિતા ‘‘એસ રાજા, એસ ઉપરાજા, એસ સેનાપતી’’તિ સલ્લક્ખેતું સક્કોન્તિ. ઠાનાદીસુ ચ ઇરિયાપથેસુ યો યેન ઇચ્છતિ, સો તેનેવ ગચ્છતિ. ચિત્તકમ્માદિસિપ્પપસુતા ચેત્થ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તાયેવ ગચ્છન્તિ. યથેવ હિ ભૂમિયં, તથા તેસં સબ્બકિચ્ચાનિ આકાસેવ ઇજ્ઝન્તિ. એવં ચક્કવત્તિપરિસં ગહેત્વા તં ચક્કરતનં વામપસ્સેન સિનેરું પહાય મહાસમુદ્દસ્સ ઉપરિભાગેન સત્તસહસ્સયોજનપ્પમાણં પુબ્બવિદેહં ગચ્છતિ.

તત્થ યો વિનિબ્બેધેન દ્વાદસયોજનાય, પરિક્ખેપતો છત્તિંસયોજનાય પરિસાય સન્નિવેસક્ખમો સુલભાહારૂપકરણો છાયુદકસમ્પન્નો સુચિસમતલો રમણીયો ભૂમિભાગો, તસ્સ ઉપરિભાગે તં ચક્કરતનં અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ. અથ તેન સઞ્ઞાણેન સો મહાજનો ઓતરિત્વા યથારુચિ નહાનભોજનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોન્તો વાસં કપ્પેતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ સબ્બં તથેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘યસ્મિં ખો પનાનન્દ, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાતિ, તત્થ સો રાજા મહાસુદસ્સનો વાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયા’’તિ.

એવં વાસં ઉપગતે ચક્કવત્તિમ્હિ યે તત્થ રાજાનો, તે ‘‘પરચક્કં આગત’’ન્તિ સુત્વાપિ ન બલકાયં સન્નિપાતેત્વા યુદ્ધસજ્જા હોન્તિ. ચક્કરતનસ્સ હિ ઉપ્પત્તિસમનન્તરમેવ નત્થિ સો સત્તો નામ, યો પચ્ચત્થિકસઞ્ઞાય તં રાજાનં આરબ્ભ આવુધં ઉક્ખિપિતું વિસહેય્ય. અયમાનુભાવો ચક્કરતનસ્સ.

ચક્કાનુભાવેન હિ તસ્સ રઞ્ઞો,

અરી અસેસા દમથં ઉપેન્તિ;

અરિન્દમં નામ નરાધિપસ્સ,

તેનેવ તં વુચ્ચતિ તસ્સ ચક્કન્તિ.

તસ્મા સબ્બેપિ તે રાજાનો અત્તનો અત્તનો રજ્જસિરિવિભવાનુરૂપં પાભતં ગહેત્વા તં રાજાનં ઉપગમ્મ ઓનતસિરા અત્તનો મોળિમણિપ્પભાભિસેકેન તસ્સ પાદપૂજં કરોન્તા – ‘‘એહિ ખો, મહારાજા’’તિઆદીહિ વચનેહિ તસ્સ કિંકારપટિસાવિતં આપજ્જન્તિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ તથેવ અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘યે ખો, પનાનન્દ, પુરત્થિમાય દિસાય…પે… અનુસાસ, મહારાજા’’તિ.

તત્થ સ્વાગતન્તિ સુ આગતં. એકસ્મિઞ્હિ આગતે સોચન્તિ, ગતે નન્દન્તિ. એકસ્મિં આગતે નન્દન્તિ, ગતે સોચન્તિ, તાદિસો ત્વં આગમનનન્દનો, ગમનસોચનો. તસ્મા તવ આગમનં સુઆગમનન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં વુત્તે પન રાજા ચક્કવત્તી નાપિ – ‘‘એત્તકં નામ મે અનુવસ્સં બલિં ઉપકપ્પેથા’’તિ વદતિ, નાપિ અઞ્ઞસ્સ ભોગં અચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞસ્સ દેતિ. અત્તનો પન ધમ્મરાજભાવસ્સ અનુરૂપાય પઞ્ઞાય પાણાતિપાતાદીનિ ઉપપરિક્ખિત્વા પેમનીયેન મઞ્જુના સરેન – ‘‘પસ્સથ તાતા, પાણાતિપાતો નામેસ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકતો નિરયસંવત્તનિકો હોતી’’તિઆદિના નયેન ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિકં ઓવાદં દેતિ. મહાસુદસ્સનોપિ તથેવ અકાસિ, તેન વુત્તં – ‘‘રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ – ‘પાણો ન હન્તબ્બો…પે… યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ’’. કિં પન સબ્બેપિ રઞ્ઞો ઇમં ઓવાદં ગણ્હન્તીતિ? બુદ્ધસ્સાપિ તાવ સબ્બે ન ગણ્હન્તિ, રઞ્ઞો કિં ગણ્હિસ્સન્તીતિ. તસ્મા યે પણ્ડિતા વિભાવિનો, તે ગણ્હન્તિ. સબ્બે પન અનુયન્તા ભવન્તિ. તસ્મા યે ખો પનાનન્દાતિઆદિમાહ.

અથ તં ચક્કરતનં એવં પુબ્બવિદેહવાસીનં ઓવાદે દિન્ને કતપાતરાસે ચક્કવત્તિબલેન વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુરત્થિમસમુદ્દં અજ્ઝોગાહતિ. યથા યથા ચ તં અજ્ઝોગાહતિ, તથા તથા અગદગન્ધં ઘાયિત્વા સઙ્ખિત્તફણો નાગરાજા વિય, સઙ્ખિત્તઊમિવિપ્ફારં હુત્વા ઓગચ્છમાનં મહાસમુદ્દસલિલં યોજનમત્તં ઓગન્ત્વા અન્તોસમુદ્દે વેળુરિયભિત્તિ વિય તિટ્ઠતિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ચ તસ્સ રઞ્ઞો પુઞ્ઞસિરિં દટ્ઠુકામાનિ વિય મહાસમુદ્દતલે વિપ્પકિણ્ણાનિ નાનારતનાનિ તતો તતો આગન્ત્વા તં પદેસં પૂરયન્તિ. અથ સા રાજપરિસા તં નાનારતનપરિપૂરં મહાસમુદ્દતલં દિસ્વા યથારુચિ ઉચ્છઙ્ગાદીહિ આદિયતિ, યથારુચિ આદિન્નરતનાય પન પરિસાય તં ચક્કરતનં પટિનિવત્તતિ. પટિનિવત્તમાને ચ તસ્મિં પરિસા અગ્ગતો હોતિ, મજ્ઝે રાજા, અન્તે ચક્કરતનં. તમ્પિ જલનિધિજલં પલોભિયમાનમિવ ચક્કરતનસિરિયા, અસહમાનમિવ ચ તેન વિયોગં નેમિમણ્ડલપરિયન્તં અભિહનન્તં નિરન્તરમેવ ઉપગચ્છતિ. એવં રાજા ચક્કવત્તી પુરત્થિમમહાસમુદ્દપરિયન્તં પુબ્બવિદેહં અભિવિજિનિત્વા દક્ખિણસમુદ્દપરિયન્તં જમ્બુદીપં વિજેતુકામો ચક્કરતનદેસિતેન મગ્ગેન દક્ખિણસમુદ્દાભિમુખો ગચ્છતિ. મહાસુદસ્સનોપિ તથેવ અગમાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો, આનન્દ, ચક્કરતનં પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા દક્ખિણં દિસં પવત્તી’’તિ.

એવં પવત્તમાનસ્સ પન તસ્સ પવત્તનવિધાનં, સેનાસન્નિવેસો, પટિરાજાગમનં, તેસં અનુસાસનિપ્પદાનં દક્ખિણસમુદ્દઅજ્ઝોગાહનં સમુદ્દસલિલસ્સ ઓગચ્છમાનં રતનાનં આદાનન્તિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિજિનિત્વા પન તં દસસહસ્સયોજનપ્પમાણં જમ્બુદીપં દક્ખિણસમુદ્દતોપિ પચ્ચુત્તરિત્વા સત્તયોજનસહસ્સપ્પમાણં અપરગોયાનં વિજેતું પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા તમ્પિ સમુદ્દપરિયન્તં તથેવ અભિવિજિનિત્વા પચ્છિમસમુદ્દતોપિ ઉત્તરિત્વા અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણં ઉત્તરકુરું વિજેતું તથેવ ગન્ત્વા તમ્પિ સમુદ્દપરિયન્તં તથેવ અભિવિજિય ઉત્તરસમુદ્દતો પચ્ચુત્તરતિ.

એત્તાવતા રઞ્ઞા ચક્કવત્તિના ચાતુરન્તાય પથવિયા આધિપચ્ચં અધિગતં હોતિ. સો એવં વિજિતવિજયો અત્તનો રજ્જસિરિસમ્પત્તિદસ્સનત્થં સપરિસો ઉદ્ધં ગગનતલં અભિલઙ્ઘિત્વા સુવિકસિતપદુમકુમુદપુણ્ડરીકવનવિચિત્તે ચત્તારો જાતસ્સરે વિય પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારે ચત્તારો મહાદીપે ઓલોકેત્વા ચક્કરતનદેસિતેનેવ મગ્ગેન યથાનુક્કમં અત્તનો રાજધાનિં પચ્ચાગચ્છતિ. અથ તં ચક્કરતનં અન્તેપુરદ્વારં સોભયમાનં વિય હુત્વા તિટ્ઠતિ.

એવં પતિટ્ઠિતે પન તસ્મિં ચક્કરતને રાજન્તેપુરે ઉક્કાહિ વા દીપિકાહિ વા કિઞ્ચિ કરણીયં ન હોતિ, ચક્કરતનોભાસોયેવ રત્તિં અન્ધકારં વિધમતિયેવ. યે પન અન્ધકારત્થિકા હોન્તિ, તેસં અન્ધકારમેવ હોતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ સબ્બમેતં તથેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘દક્ખિણં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા…પે… એવરૂપં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ.

હત્થિરતનવણ્ણના

૨૪૬. એવં પાતુભૂતચક્કરતનસ્સેવ ચક્કવત્તિનો અમચ્ચા પકતિમઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનં સમં સુચિભૂમિભાગં કારેત્વા હરિચન્દનાદીહિ સુરભિગન્ધેહિ ઉપલિમ્પાપેત્વા હેટ્ઠા વિચિત્તવણ્ણસુરભિકુસુમસમોકિણ્ણં ઉપરિ સુવણ્ણતારકાનં અન્તરન્તરા સમોસરિતમનુઞ્ઞકુસુમદામપટિમણ્ડિતવિતાનં દેવવિમાનં વિય અભિસઙ્ખરિત્વા – ‘‘એવરૂપસ્સ નામ દેવ હત્થિરતનસ્સ આગમનં ચિન્તેથા’’તિ વદન્તિ. સો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ મહાદાનં દત્વા સીલાનિ ચ સમાદાય તં પુઞ્ઞસમ્પત્તિં આવજ્જન્તો નિસીદિ. અથસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો છદ્દન્તકુલા વા ઉપોસથકુલા વા તં સક્કારવિસેસં અનુભવિતુકામો તરુણરવિમણ્ડલાભિરત્તચરણગીવામુખપટિમણ્ડિતવિસુદ્ધસેતસરીરો સત્તપતિટ્ઠો સુસણ્ઠિતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગસન્નિવેસો વિકસિતરત્તપદુમચારુપોક્ખરો ઇદ્ધિમા યોગી વિય વેહાસગમનસમત્થો મનોસિલાચુણ્ણરઞ્જિતપરિયન્તો વિય રજતપબ્બતો હત્થિસેટ્ઠો આગન્ત્વા તસ્મિં પદેસે તિટ્ઠતિ. સો છદ્દન્તકુલા આગચ્છન્તો સબ્બકનિટ્ઠો આગચ્છતિ. ઉપોસથકુલા આગચ્છન્તો સબ્બજેટ્ઠો. પાળિયં પન ઉપોસથો નાગરાજા ઇચ્ચેવ આગતં. નાગરાજા નામ કસ્સચિ અપરિભોગો, સબ્બકનિટ્ઠો આગચ્છતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. સ્વાયં પૂરિતચક્કવત્તિવત્તાનં ચક્કવત્તીનં વુત્તનયેનેવ ચિન્તયન્તાનં આગચ્છતિ. મહાસુદસ્સનસ્સ પન સયમેવ પકતિમઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનં આગન્ત્વા તં હત્થિં અપનેત્વા તત્થ અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુન ચપરં આનન્દ…પે… નાગરાજા’’તિ.

એવં પાતુભૂતં પન તં હત્થિરતનં દિસ્વા હત્થિગોપકાદયો હટ્ઠતુટ્ઠા વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેન્તિ. રાજા તુરિતતુરિતો આગન્ત્વા તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો – ‘‘ભદ્દકં વત ભો હત્થિયાનં, સચે દમથં ઉપેય્યા’’તિ ચિન્તયન્તો હત્થં પસારેતિ. અથ સો ઘરધેનુવચ્છકો વિય કણ્ણે ઓલમ્બિત્વા સૂરતભાવં દસ્સેન્તો રાજાનં ઉપસઙ્કમતિ. રાજા તં આરોહિતુકામો હોતિ. અથસ્સ પરિજના અધિપ્પાયં ઞત્વા તં હત્થિરતનં સુવણ્ણદ્ધજં સુવણ્ણાલઙ્કારં હેમજાલપટિચ્છન્નં કત્વા ઉપનેન્તિ. રાજા તં અનિસીદાપેત્વાવ સત્તરતનમયાય નિસ્સેણિયા આરુય્હ આકાસગમનનિન્નચિત્તો હોતિ. તસ્સ સહ ચિત્તુપ્પાદેનેવ સો નાગરાજા રાજહંસો વિય ઇન્દનીલમણિપ્પભાજાલં નીલગગનતલં અભિલઙ્ઘતિ. તતો ચક્કચારિકાય વુત્તનયેનેવ સકલરાજપરિસા. ઇતિ સપરિસો રાજા અન્તોપાતરાસેયેવ સકલપથવિં અનુસંયાયિત્વા રાજધાનિં પચ્ચાગચ્છતિ. એવં મહિદ્ધિકં ચક્કવત્તિનો હત્થિરતનં હોતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ તાદિસમેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘દિસ્વા રઞ્ઞો…પે… પાતુરહોસી’’તિ.

અસ્સરતનવણ્ણના

૨૪૭. એવં પાતુભૂતહત્થિરતનસ્સ પન ચક્કવત્તિનો અમચ્ચા પકતિમઙ્ગલઅસ્સટ્ઠાનં સુચિસમતલં કારેત્વા અલઙ્કરિત્વા ચ પુરિમનયેનેવ રઞ્ઞો તસ્સ આગમનચિન્તનત્થં ઉસ્સાહં જનેન્તિ. સો પુરિમનયેનેવ કતદાનમાનનસક્કારો સમાદિન્નસીલબ્બતો પાસાદતલે સુખનિસિન્નો પુઞ્ઞસમ્પત્તિં સમનુસ્સરતિ. અથસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો સિન્ધવકુલતો વિજ્જુલતાવિનદ્ધસરદકાલસેતવલાહકરાસિસસ્સિરીકો રત્તપાદો રત્તતુણ્ડો ચન્દપ્પભાપુઞ્જસદિસસુદ્ધસિનિદ્ધઘનસંહતસરીરો કાકગીવા વિય ઇન્દનીલમણિ વિય ચ કાળવણ્ણેન સીસેન સમન્નાગતત્તા કાળસીસોતિ સુટ્ઠુ કપ્પેત્વા ઠપિતેહિ વિય મુઞ્જસદિસેહિ સણ્હવટ્ટઉજુગતેહિ કેસેહિ સમન્નાગતત્તા મુઞ્જકેસો વેહાસઙ્ગમો વલાહકો નામ અસ્સરાજા આગન્ત્વા તસ્મિં ઠાને પતિટ્ઠાતિ. મહાસુદસ્સનસ્સ પનેસ હત્થિરતનં વિય આગતો. સેસં સબ્બં હત્થિરતને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવરૂપં અસ્સરતનં સન્ધાય ભગવા – ‘‘પુન ચ પર’’ન્તિઆદિમાહ.

મણિરતનવણ્ણના

૨૪૮. એવં પાતુભૂતઅસ્સરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિનો ચતુહત્થાયામં સકટનાભિસમપરિણાહં ઉભોસુ અન્તેસુ કણ્ણિકપરિયન્તતો વિનિગ્ગતેહિ સુપરિસુદ્ધમુત્તાકલાપેહિ દ્વીહિ કઞ્ચનપદુમેહિ અલઙ્કતં ચતુરાસીતિમણિસહસ્સપરિવારં તારાગણપરિવુતસ્સ પુણ્ણચન્દસસ્સિરિં ફરમાનં વિય વેપુલ્લપબ્બતતો મણિરતનં આગચ્છતિ. તસ્સેવં આગતસ્સ મુત્તાજાલકે ઠપેત્વા વેળુપરમ્પરાય સટ્ઠિહત્થપ્પમાણં આકાસં આરોપિતસ્સ રત્તિભાગે સમન્તા યોજનપ્પમાણં ઓકાસં આભા ફરતિ, યાય સબ્બો સો ઓકાસો અરુણુગ્ગમનવેલા વિય સઞ્જાતાલોકો હોતિ. તતો કસ્સકા કસિકમ્મં વાણિજા આપણુગ્ઘાટનં તે તે સિપ્પિનો તં તં કમ્મન્તં પયોજેન્તિ ‘‘દિવા’’તિ મઞ્ઞમાના. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ સબ્બં તં તથેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુન ચ પરં આનન્દ,…પે… મણિરતનં પાતુરહોસી’’તિ.

ઇત્થિરતનવણ્ણના

૨૪૯. એવં પાતુભૂતમણિરતનસ્સ પન ચક્કવત્તિનો વિસયસુખવિસેસસ્સ વિસેસકારણં ઇત્થિરતનં પાતુભવતિ. મદ્દરાજકુલતો વા હિસ્સ અગ્ગમહેસિં આનેન્તિ, ઉત્તરકુરુતો વા પુઞ્ઞાનુભાવેન સયં આગચ્છતિ. અવસેસા પનસ્સા સમ્પત્તિ – ‘‘પુન ચ પરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ઇત્થિરતનં પાતુરહોસિ, અભિરૂપા દસ્સનીયા’’તિઆદિના નયેન પાળિયંયેવ આગતા.

તત્થ સણ્ઠાનપારિપૂરિયા અધિકં રૂપં અસ્સાતિ અભિરૂપા. દિસ્સમાનાવ ચક્ખૂનિ પિણયતિ, તસ્મા અઞ્ઞં કિચ્ચવિક્ખેપં હિત્વાપિ દટ્ઠબ્બાતિ દસ્સનીયા. દિસ્સમાનાવ સોમનસ્સવસેન ચિત્તં પસાદેતીતિ પાસાદિકા. પરમાયાતિ એવં પસાદાવહત્તા ઉત્તમાય. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણસુન્દરતાય. સમન્નાગતાતિ ઉપેતા. અભિરૂપા વા યસ્મા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા. દસ્સનીયા યસ્મા નાતિકિસા નાતિથૂલા. પાસાદિકા યસ્મા નાતિકાળિકા નાચ્ચોદાતા. પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા યસ્મા અભિક્કન્તા માનુસિવણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં. મનુસ્સાનઞ્હિ વણ્ણાભા બહિ ન નિચ્છરતિ. દેવાનં પન અતિદૂરમ્પિ નિચ્છરતિ.

તસ્સા પન દ્વાદસહત્થપ્પમાણં પદેસં સરીરાભા ઓભાસેતિ. નાતિદીઘાદીસુ ચસ્સા પઠમયુગળેન આરોહસમ્પત્તિ, દુતિયયુગળેન પરિણાહસમ્પત્તિ, તતિયયુગળેન વણ્ણસમ્પત્તિ વુત્તા. છહિ વાપિ એતેહિ કાયવિપત્તિયા અભાવો, અતિક્કન્તા માનુસિવણ્ણન્તિ ઇમિના કાયસમ્પત્તિ વુત્તા. તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વાતિ સપ્પિમણ્ડે પક્ખિપિત્વા ઠપિતસ્સ સતવારવિહતસ્સ તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વા. સીતેતિ રઞ્ઞો સીતકાલે. ઉણ્હેતિ રઞ્ઞો ઉણ્હકાલે. ચન્દનગન્ધોતિ નિચ્ચકાલમેવ સુપિસિતસ્સ અભિનવસ્સ ચતુજ્જાતિસમાયોજિતસ્સ હરિચન્દનસ્સ ગન્ધો કાયતો વાયતિ. ઉપ્પલગન્ધો વાયતીતિ હસિતકથિતકાલેસુ મુખતો તઙ્ખણં વિકસિતસ્સેવ નીલુપ્પલસ્સ અતિસુરભિગન્ધો વાયતિ.

એવં રૂપસમ્ફસ્સગન્ધસમ્પત્તિયુત્તાય પનસ્સા સરીરસમ્પત્તિયા અનુરૂપં આચારં દસ્સેતું તં ખો પનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાજાનં દિસ્વા નિસિન્નાસનતો અગ્ગિદડ્ઢા વિય પઠમમેવ ઉટ્ઠાતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયિની. તસ્મિં નિસિન્ને તસ્સ તાલવણ્ટેન બીજનાદિકિચ્ચં કત્વા પચ્છા નિપતતિ નિસીદતીતિ પચ્છાનિપાતિની. કિં કરોમિ, તે દેવાતિ વાચાય કિં-કારં પટિસાવેતીતિ કિં કારપટિસ્સાવિની. રઞ્ઞો મનાપમેવ ચરતિ કરોતીતિ મનાપચારિની. યં રઞ્ઞો પિયં તદેવ વદતીતિ પિયવાદિની.

ઇદાનિ – ‘‘સ્વાસ્સા આચારો ભાવવિસુદ્ધિયાવ, ન સાઠેય્યના’’તિ દસ્સેતું તં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ નો અતિચરીતિ ન અતિક્કમિત્વા ચરિ, ઠપેત્વા રાજાનં અઞ્ઞં પુરિસં ચિત્તેનપિ ન પત્થેસીતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ યે તસ્સા આદિમ્હિ ‘‘અભિરૂપા’’તિઆદયો, અન્તે ‘‘પુબ્બુટ્ઠાયિની’’તિઆદયો ગુણા વુત્તા, તે પકતિગુણા એવ. ‘‘અતિક્કન્તા માનુસિવણ્ણ’’ન્તિઆદયો પન ચક્કવત્તિનો પુઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય ચક્કરતનપાતુભાવતો પટ્ઠાય પુરિમકમ્માનુભાવેન નિબ્બત્તાતિ વેદિતબ્બા.

અભિરૂપતાદિકાપિ વા ચક્કરતનપાતુભાવતો પટ્ઠાય સબ્બાકારપરિપૂરા જાતા. તેનાહ – ‘‘એવરૂપં ઇત્થિરતનં પાતુરહોસી’’તિ.

ગહપતિરતનવણ્ણના

૨૫૦. એવં પાતુભૂતઇત્થિરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિનો ધનકરણીયાનં કિચ્ચાનં યથાસુખં પવત્તનત્થં ગહપતિરતનં પાતુભવતિ. સો પકતિયાવ મહાભોગો, મહાભોગકુલે જાતો. રઞ્ઞો ધનરાસિવડ્ઢકો સેટ્ઠિગહપતિ હોતિ. ચક્કરતનાનુભાવસહિતં પનસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખુ પાતુભવતિ, યેન અન્તોપથવિયમ્પિ યોજનબ્ભન્તરે નિધિં પસ્સતિ, સો તં સમ્પત્તિં દિસ્વા તુટ્ઠમાનસો ગન્ત્વા રાજાનં ધનેન પવારેત્વા સબ્બાનિ ધનકરણીયાનિ સમ્પાદેતિ. મહાસુદસ્સનસ્સાપિ તથેવ સમ્પાદેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુન ચપરં આનન્દ…પે… એવરૂપં ગહપતિરતનં પાતુરહોસી’’તિ.

પરિણાયકરતનવણ્ણના

૨૫૧. એવં પાતુભૂતગહપતિરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ સબ્બકિચ્ચસંવિધાનસમત્થં પરિણાયકરતનં પાતુભવતિ. સો રઞ્ઞો જેટ્ઠપુત્તોવ હોતિ. પકતિયા એવ સો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી વિભાવી. રઞ્ઞો પુઞ્ઞાનુભાવં નિસ્સાય પનસ્સ અત્તનો કમ્માનુભાવેન પરચિત્તઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. યેન દ્વાદસયોજનાય રાજપરિસાય ચિત્તાચારં ઞત્વા રઞ્ઞો હિતે ચ અહિતે ચ વવત્થપેતું સમત્થો હોતિ, સોપિ તં અત્તનો આનુભાવં દિસ્વા તુટ્ઠહદયો રાજાનં સબ્બકિચ્ચાનુસાસનેન પવારેતિ. મહાસુદસ્સનમ્પિ તથેવ પવારેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુન ચપરં…પે… પરિણાયકરતનં પાતુરહોસી’’તિ.

તત્થ ઠપેતબ્બં ઠપેતુન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાનન્તરે ઠપેતબ્બં ઠપેતું.

ચતુઇદ્ધિસમન્નાગતવણ્ણના

૨૫૨. સમવેપાકિનિયાતિ સમવિપાચનિયા. ગહણિયાતિ કમ્મજતેજોધાતુયા. તત્થ યસ્સ ભુત્તમત્તોવ આહારો જીરતિ, યસ્સ વા પન પુટભત્તં વિય તત્થેવ તિટ્ઠતિ, ઉભોપેતે ન સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતા. યસ્સ પન પુન ભત્તકાલે ભત્તછન્દો ઉપ્પજ્જતેવ, અયં સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતોતિ.

ધમ્મપાસાદપોક્ખરણિવણ્ણના

૨૫૩. માપેસિ ખોતિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા જનરાસિં કારેત્વા ન માપેસિ, રઞ્ઞો પન સહ ચિત્તુપ્પાદેનેવ ભૂમિં ભિન્દિત્વા ચતુરાસીતિ પોક્ખરણીસહસ્સાનિ નિબ્બત્તિંસુ. તાનિ સન્ધાયેતં વુત્તં. દ્વીહિ વેદિકાહીતિ એકાય ઇટ્ઠકાનં પરિયન્તેયેવ પરિક્ખિત્તા એકાય પરિવેણપરિચ્છેદપરિયન્તે. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? એકદિવસં કિર નહત્વા ચ પિવિત્વા ચ ગચ્છન્તં મહાજનં મહાપુરિસો ઓલોકેત્વા ઇમે ઉમ્મત્તકવેસેનેવ ગચ્છન્તિ. સચે એતેસં એત્થ પિળન્ધનપુપ્ફાનિ ભવેય્યું, ભદ્દકં સિયાતિ. અથસ્સ એતદહોસિ. તત્થ સબ્બોતુકન્તિ પુપ્ફં નામ એકસ્મિંયેવ ઉતુમ્હિ પુપ્ફતિ. અહં પન તથા કરિસ્સામિ – ‘‘યથા સબ્બેસુ ઉતૂસુ પુપ્ફિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિં. રોપાપેસીતિ નાનાવણ્ણઉપ્પલબીજાદીનિ તતો તતો આહરાપેત્વા ન રોપાપેસિ, સહ ચિત્તુપ્પાદેનેવ પનસ્સ સબ્બં ઇજ્ઝતિ. તં લોકો રઞ્ઞા રોપિતન્તિ મઞ્ઞિ. તેન વુત્તં – ‘‘રોપાપેસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય મહાજનો નાનપ્પકારં જલજથલજમાલં પિળન્ધિત્વા નક્ખત્તં કીળમાનો વિય ગચ્છતિ.

૨૫૪. અથ રાજા તતો ઉત્તરિપિ જનં સુખસમપ્પિતં કાતુકામો – ‘‘યંનૂનાહં ઇમાસં પોક્ખરણીનં તીરે’’તિઆદિના જનસ્સ સુખવિધાનં ચિન્તેત્વા સબ્બં અકાસિ. તત્થ ન્હાપેસુન્તિ અઞ્ઞો સરીરં ઉબ્બટ્ટેસિ, અઞ્ઞો ચુણ્ણાનિ યોજેસિ, અઞ્ઞો તીરે નહાયન્તસ્સ ઉદકં આહરિ, અઞ્ઞો વત્થાનિ પટિગ્ગહેસિ ચેવ અદાસિ ચ.

પટ્ઠપેસિ ખોતિ કથં પટ્ઠપેસિ? ઇત્થીનઞ્ચ પુરિસાનઞ્ચ અનુચ્છવિકે અલઙ્કારે કારેત્વા ઇત્થિમત્તમેવ તત્થ પરિચારવસેન સેસં સબ્બં પરિચ્ચાગવસેન ઠપેત્વા રાજા મહાસુદસ્સનો દાનં દેતિ, તં પરિભુઞ્જથાતિ ભેરિં ચરાપેસિ. મહાજનો પોક્ખરણીતીરં આગન્ત્વા નહત્વા વત્થાનિ પરિવત્તેત્વા નાનાગન્ધેહિ વિલિત્તો પિળન્ધનવિચિત્તમાલો દાનગ્ગં ગન્ત્વા અનેકપ્પકારેસુ યાગુભત્તખજ્જકેસુ અટ્ઠવિધપાનેસુ ચ યો યં ઇચ્છતિ, સો તં ખાદિત્વા ચ પિવિત્વા ચ નાનાવણ્ણાનિ ખોમસુખુમાનિ વત્થાનિ નિવાસેત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા યેસં તાદિસાનિ અત્થિ, તે ઓહાય ગચ્છન્તિ. યેસં પન નત્થિ, તે ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. હત્થિઅસ્સયાનાદીસુપિ નિસીદિત્વા થોકં વિચરિત્વા અનત્થિકા ઓહાય, અત્થિકા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. વરસયનેસુ નિપજ્જિત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અનત્થિકા ઓહાય, અત્થિકા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ઇત્થીહિપિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અનત્થિકા ઓહાય, અત્થિકા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. સત્તવિધરતનપસાધનાનિ ચ પસાધેત્વાપિ સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અનત્થિકા ઓહાય, અત્થિકા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. તમ્પિ દાનં ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય દીયતેવ. જમ્બુદીપવાસિકાનં અઞ્ઞં કમ્મં નત્થિ, રઞ્ઞો દાનં પરિભુઞ્જન્તાવ વિચરન્તિ.

૨૫૫. અથ બ્રાહ્મણગહપતિકા ચિન્તેસું – ‘‘અયં રાજા એવરૂપં દાનં દદન્તોપિ ‘મય્હં તણ્ડુલાદીનિ વા ખીરાદીનિ વા દેથા’તિ ન કિઞ્ચિ આહરાપેતિ, ન ખો પન અમ્હાકં – ‘રાજા આહરાપેતી’તિ તુણ્હીમાસિતું પતિરૂપ’’ન્તિ તે બહું સાપતેય્યં સંહરિત્વા રઞ્ઞો ઉપનામેસું. તસ્મા – ‘‘અથ ખો, આનન્દ, બ્રાહ્મણગહપતિકા’’તિઆદિમાહ. એવં સમચિન્તેસુન્તિ કસ્મા એવં ચિન્તેસું? કસ્સચિ ઘરતો અપ્પં આભતં, કસ્સચિ બહુ. તસ્મિં પટિસંહરિયમાને – ‘‘કિં તવેવ ઘરતો સુન્દરં આભતં, ન મય્હં ઘરતો, કિં તવેવ ઘરતો બહુ, ન મય્હ’’ન્તિ એવં કલહસદ્દોપિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સો મા ઉપ્પજ્જિત્થાતિ એવં સમચિન્તેસું.

૨૫૬. એહિ ત્વં સમ્માતિ એહિ ત્વં વયસ્સ. ધમ્મં નામ પાસાદન્તિ પાસાદસ્સ નામં આરોપેત્વાવ આણાપેસિ. વિસ્સકમ્મો પન કીવ મહન્તો દેવ પાસાદો હોતૂતિ પટિપુચ્છિત્વા દીઘતો યોજનં વિત્થારતો અડ્ઢયોજનં સબ્બરતનમયોવ હોતૂતિ વુત્તેપિ ‘એવં હોતુ, ભદ્દં તવ વચન’ન્તિ તસ્સ પટિસ્સુણિત્વા ધમ્મરાજાનં સમ્પટિચ્છાપેત્વા માપેસિ. તત્થ એવં ભદ્દં તવાતિ ખો આનન્દાતિ એવં ભદ્દં તવ ઇતિ ખો આનન્દ. પટિસ્સુત્વાતિ સમ્પટિચ્છિત્વા, વત્વાતિ અત્થો. તુણ્હીભાવેનાતિ સમણધમ્મપટિપત્તિકરણોકાસો મે ભવિસ્સતીતિ ઇચ્છન્તો તુણ્હીભાવેન અધિવાસેસિ. સારમયોતિ ચન્દનસારમયો.

૨૫૭. દ્વીહિ વેદિકાહીતિ એત્થ એકા વેદિકા પનસ્સ ઉણ્હીસમત્થકે અહોસિ, એકા હેટ્ઠા પરિચ્છેદમત્થકે.

૨૫૮. દુદ્દિક્ખો અહોસીતિ દુઉદ્દિક્ખો, પભાસમ્પત્તિયા દુદ્દસોતિ અત્થો. મુસતીતિ હરતિ ફન્દાપેતિ નિચ્ચલભાવેન પતિટ્ઠાતું ન દેતિ. વિદ્ધેતિ ઉબ્બિદ્ધે, મેઘવિગમેન દૂરીભૂતેતિ અત્થો. દેવેતિ આકાસે.

૨૫૯. માપેસિ ખોતિ અહં ઇમસ્મિં ઠાને પોક્ખરણિં માપેમિ, તુમ્હાકં ઘરાનિ ભિન્દથાતિ ન એવં કારેત્વા માપેસિ. ચિત્તુપ્પાદવસેનેવ પનસ્સ ભૂમિં ભિન્દિત્વા તથારૂપા પોક્ખરણી અહોસિ. તે સબ્બકામેહીતિ સબ્બેહિ ઇચ્છિતિચ્છિતવત્થૂહિ, સમણે સમણપરિક્ખારેહિ, બ્રાહ્મણે બ્રાહ્મણપરિક્ખારેહિ સન્તપ્પેસીતિ.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનસમ્પત્તિવણ્ણના

૨૬૦. મહિદ્ધિકોતિ ચિત્તુપ્પાદવસેનેવ ચતુરાસીતિપોક્ખરણીસહસ્સાનં નિબ્બત્તિસઙ્ખાતાય મહતિયા ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો. મહાનુભાવોતિ તેસંયેવ અનુભવિતબ્બાનં મહન્તતાય મહાનુભાવેન સમન્નાગતો. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ – ‘‘કતમેસં તિણ્ણ’’ન્તિ અત્થો. દાનસ્સાતિ સમ્પત્તિપરિચ્ચાગસ્સ. દમસ્સાતિ આળવકસુત્તે પઞ્ઞા દમોતિ આગતો. ઇધ અત્તાનં દમેન્તેન કતં ઉપોસથકમ્મં. સંયમસ્સાતિ સીલસ્સ.

બોધિસત્તપુબ્બયોગવણ્ણના

ઇધ ઠત્વા પનસ્સ પુબ્બયોગો વેદિતબ્બો – રાજા કિર પુબ્બે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ. તેન ચ સમયેન ધરમાનકસ્સેવ કસ્સપબુદ્ધસ્સ સાસને એકો થેરો અરઞ્ઞે વાસં વસતિ, બોધિસત્તો અત્તનો કમ્મેન અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો થેરં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા થેરસ્સ નિસજ્જનટ્ઠાનચઙ્કમનટ્ઠાનાનિ ઓલોકેત્વા પુચ્છિ – ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, અય્યો વસતી’’તિ? આમ, ઉપાસકાતિ સુત્વા – ‘‘ઇધેવ અય્યસ્સ પણ્ણસાલં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો કમ્મં પહાય દબ્બસમ્ભારં કોટ્ટેત્વા પણ્ણસાલં કત્વા છાદેત્વા ભિત્તિયો મત્તિકાય લિમ્પિત્વા દ્વારં યોજેત્વા કટ્ઠત્થરણં કત્વા – ‘‘કરિસ્સતિ નુ ખો પરિભોગં, ન કરિસ્સતી’’તિ એકમન્તં નિસીદિ. થેરો અન્તોગામતો આગન્ત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા કટ્ઠત્થરણે નિસીદિ. ઉપાસકોપિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા સમીપે નિસિન્નો ‘‘ફાસુકા, ભન્તે, પણ્ણસાલા’’તિ પુચ્છિ. ફાસુકા, ભદ્દમુખ, પબ્બજિતસારુપ્પાતિ. વસિસ્સથ, ભન્તે, ઇધાતિ? આમ, ઉપાસકાતિ, સો અધિવાસનાકારેન વસિસ્સતીતિ ઞત્વા નિબદ્ધં મય્હં ઘરદ્વારં આગન્તબ્બન્તિ પટિજાનાપેત્વા – ‘‘એકં મે, ભન્તે, વરં દેથા’’તિ આહ. અતિક્કન્તવરા, ઉપાસક, પબ્બજિતાતિ. ભન્તે, યઞ્ચ કપ્પતિ, યઞ્ચ અનવજ્જન્તિ. વદેહિ ઉપાસકાતિ. ભન્તે, નિબદ્ધવસનટ્ઠાને નામ મનુસ્સા મઙ્ગલે વા અમઙ્ગલે વા આગમનં ઇચ્છન્તિ, અનાગચ્છન્તસ્સ કુજ્ઝન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞં નિમન્તિતટ્ઠાનં ગન્ત્વાપિ મય્હં ઘરં પવિસિત્વાવ ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેતબ્બન્તિ. થેરો અધિવાસેસિ.

સો પણ્ણસાલાય કટસાટકં પત્થરિત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેસિ, અપસ્સેનં નિક્ખિપિ, પાદકથલિકં ઠપેસિ, પોક્ખરણિં ખણિ, ચઙ્કમં કત્વા વાલિકં ઓકિરિ, મિગે આગન્ત્વા ભિત્તિં ઘંસિત્વા મત્તિકં પાતેન્તે દિસ્વા કણ્ટકવતિં પરિક્ખિપિ. પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા ઉદકં આળુલિકં કરોન્તે દિસ્વા અન્તો પાસાણેહિ ચિનિત્વા બહિ કણ્ટકવતિં પરિક્ખિપિત્વા અન્તોવતિપરિયન્તે તાલપન્તિયો રોપેતિ, મહાચઙ્કમે સમ્મટ્ઠટ્ઠાનં આળુલેન્તે દિસ્વા ચઙ્કમમ્પિ વતિયા પરિક્ખિપિત્વા અન્તોવતિપરિયન્તે તાલપન્તિં રોપેસિ. એવં આવાસં નિટ્ઠપેત્વા થેરસ્સ તિચીવરં, પિણ્ડપાતં, ઓસધં, પરિભોગભાજનં, આરકણ્ટકં, પિપ્ફલિકં, નખચ્છેદનં, સૂચિં, કત્તરયટ્ઠિં, ઉપાહનં, ઉદકતુમ્બં, છત્તં, દીપકપલ્લકં, મલહરણિં. પરિસ્સાવનં, ધમકરણં, પત્તં, થાલકં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ પબ્બજિતાનં પરિભોગજાતં, સબ્બં અદાસિ. થેરસ્સ બોધિસત્તેન અદિન્નપરિક્ખારો નામ નાહોસિ. સો સીલાનિ રક્ખન્તો ઉપોસથં કરોન્તો યાવજીવં થેરં ઉપટ્ઠહિ. થેરો તત્થેવ વસન્તો અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિ.

બોધિસત્તોપિ યાવતાયુકં પુઞ્ઞં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તો કુસાવતિયા રાજધાનિયા નિબ્બત્તિત્વા મહાસુદસ્સનો રાજા અહોસિ.

‘‘એવં નાતિમહન્તમ્પિ, પુઞ્ઞં આયતને કતં;

મહાવિપાકં હોતીતિ, કત્તબ્બં તં વિભાવિના’’.

મહાવિયૂહન્તિ રજતમયં મહાકૂટાગારં. તત્થ વસિતુકામો હુત્વા અગમાસિ, એત્તાવતા કામવિતક્કાતિ કામવિતક્ક તયા એત્તાવતા નિવત્તિતબ્બં, ઇતો પરં તુય્હં અભૂમિ, ઇદં ઝાનાગારં નામ, નયિદં તયા સદ્ધિં વસનટ્ઠાનન્તિ એવં તયો વિતક્કે કૂટાગારદ્વારેયેવ નિવત્તેસિ.

૨૬૧. પઠમજ્ઝાનન્તિઆદીસુ વિસું કસિણપરિકમ્મકિચ્ચં નામ નત્થિ. નીલકસિણેન અત્થે સતિ નીલમણિં, પીતકસિણેન અત્થે સતિ સુવણ્ણં, લોહિતકસિણેન અત્થે સતિ રત્તમણિં, ઓદાતકસિણેન અત્થે સતિ રજતન્તિ ઓલોકિતઓલોકિતટ્ઠાને કસિણમેવ પઞ્ઞાયતિ.

૨૬૨. મેત્તાસહગતેનાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તમેવ. ઇતિ પાળિયં ચત્તારિ ઝાનાનિ, ચત્તારિ અપ્પમઞ્ઞાનેવ વુત્તાનિ. મહાપુરિસો પન સબ્બાપિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો, પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેત્વા અનુલોમપટિલોમાદિવસેન ચુદ્દસહાકારેહિ સમાપત્તિયો પવિસન્તો મધુપટલં પવિટ્ઠભમરો મધુરસેન વિય સમાપત્તિસુખેનેવ યાપેતિ.

ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાદિવણ્ણના

૨૬૩. કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનીતિ કુસાવતી રાજધાની તેસં નગરાનં પમુખા સબ્બસેટ્ઠાતિ અત્થો. ભત્તાભિહારોતિ અભિહરિતબ્બભત્તં.

૨૬૪. વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સાતિ કસ્મા એવં ચિન્તેસિ? તેસં સદ્દેન ઉક્કણ્ઠિત્વા, ‘‘સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૭૨) હિ વુત્તં. તસ્મા સદ્દેન ઉક્કણ્ઠિતો મહાપુરિસો. અથ કસ્મા મા આગચ્છન્તૂતિ ન વદતિ? ઇદાનિ રાજા ન પસ્સતીતિ નિબદ્ધવત્તં ન લભિસ્સન્તિ, તં તેસં મા ઉપ્પજ્જિત્થાતિ ન વદતિ.

સુભદ્દાદેવિઉપસઙ્કમનવણ્ણના

૨૬૫. એતદહોસીતિ કદા એતં અહોસિ. રઞ્ઞો કાલઙ્કિરિયદિવસે. તદા કિર દેવતા ચિન્તેસું – ‘‘રાજા અનાથકાલઙ્કિરિયં મા કરોતુ, ઓરોધેહિ બહૂહિ ધીતૂહિ પુત્તેહિ પરિવારિતોવ કરોતૂ’’તિ. અથ દેવિં આવટ્ટેત્વા તસ્સા એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેસું. પીતાનિ વત્થાનીતિ તાનિ કિર પકતિયા રઞ્ઞો મનાપાનિ, તસ્મા તાનિ પારુપથાતિ આહ. એત્થેવ દેવિ તિટ્ઠાતિ દેવિ ઇમં ઝાનાગારં નામ તુમ્હેહિ સદ્ધિં વસનટ્ઠાનં ન હોતિ, ઝાનરતિવિન્દનટ્ઠાનં મમ, મા ઇધ પાવિસીતિ.

૨૬૬. એતદહોસીતિ લોકે સત્તા નામ મરણાસન્નકાલે અતિવિય વિરોચન્તિ, તેનસ્સ રઞ્ઞો વિપ્પસન્નઇન્દ્રિયભાવં દિસ્વા એવં અહોસિ, તતો મા રઞ્ઞો કાલઙ્કિરિયા અહોસીતિ તસ્સ કાલઙ્કિરિયં અનિચ્છમાના સમ્પતિ ગુણમસ્સ કથયિત્વા તિટ્ઠમાનાકારં કરિસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા ઇમાનિ તે દેવાતિઆદિમાહ. તત્થ છન્દં જનેહીતિ પેમં ઉપ્પાદેહિ, રતિં કરોહિ. જીવિતે અપેક્ખન્તિ જીવિતે સાપેક્ખં, આલયં, તણ્હં કરોહીતિ અત્થો.

એવં ખો મં ત્વં દેવીતિ ‘‘મયં ખો, દેવ, ઇત્થિયો નામ પબ્બજિતાનં ઉપચારકથં ન જાનામ, કથં વદામ મહારાજા’’તિ રાજાનં ‘‘પબ્બજિતો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનાય દેવિયા વુત્તે – ‘‘એવં ખો મં, ત્વં દેવિ, સમુદાચરાહી’’તિઆદિમાહ. ગરહિતાતિ બુદ્ધેહિ પચ્ચેકબુદ્ધેહિ સાવકેહિ અઞ્ઞેહિ ચ પણ્ડિતેહિ બહુસ્સુતેહિ ગરહિતા. કિં કારણા? સાપેક્ખકાલકિરિયા હિ અત્તનોયેવ ગેહે યક્ખકુક્કુરઅજગોણમહિંસમૂસિકકુક્કુટઊકામઙ્ગુલાદિભાવેન નિબ્બત્તનકારણં હોતિ.

૨૬૮. અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી અસ્સૂનિ પુઞ્છિત્વાતિ દેવી એકમન્તં ગન્ત્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા અસ્સૂનિ પુઞ્છિત્વા એતદવોચ.

બ્રહ્મલોકૂપગમવણ્ણના

૨૬૯. ગહપતિસ્સ વાતિ કસ્મા આહ? તેસં કિર સોણસેટ્ઠિપુત્તાદીનં વિય મહતી સમ્પત્તિ હોતિ, સોણસ્સ કિર સેટ્ઠિપુત્તસ્સ એકા ભત્તપાતિ દ્વે સતસહસ્સાનિ અગ્ઘતિ. ઇતિ તેસં તાદિસં ભત્તં ભુત્તાનં મુહુત્તં ભત્તસમ્મદો ભત્તમુચ્છા ભત્તકિલમથો હોતિ.

૨૭૧. યં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામીતિ યત્થ વસામિ, તં એકંયેવ નગરં હોતિ, અવસેસેસુ પુત્તધીતાદયો ચેવ દાસમનુસ્સા ચ વસિંસુ. પાસાદકૂટાગારેસુપિ એસેવ નયો. પલ્લઙ્કાદીસુપિ એકંયેવ પલ્લઙ્કં પરિભુઞ્જતિ, સેસા પુત્તાદીનં પરિભોગા હોન્તિ. ઇત્થીસુપિ એકાવ પચ્ચુપટ્ઠાતિ, સેસા પરિવારમત્તા હોન્તિ, પરિદહામીતિ એકમેવ દુસ્સયુગં નિવાસેમિ, સેસાનિ પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં અસીતિસહસ્સાધિકાનં સોળસન્નં પુરિસસતસહસ્સાનં હોન્તિ. ભુઞ્જામીતિ પરમપ્પમાણેન નાળિકોદનમત્તં ભુઞ્જામિ, સેસં પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં ચત્તાલીસસહસ્સાધિકાનં અટ્ઠન્નં પુરિસસતસહસ્સાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. એકથાલિપાકો હિ દસન્નં જનાનં પહોતિ.

એતાનિ પન ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ ચેવ પાસાદસહસ્સાનિ ચ કૂટાગારસહસ્સાનિ ચ એકિસ્સાયેવ પણ્ણસાલાય નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ નિપજ્જનત્થાય દિન્નમઞ્ચકસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ હત્થિસહસ્સાનિ અસ્સસહસ્સાનિ રથસહસ્સાનિ નિસીદનત્થાય દિન્નપીઠસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ એકદીપસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ પોક્ખરણીસહસ્સાનિ એકપોક્ખરણિયા નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ પુત્તસહસ્સાનિ ગહપતિસહસ્સાનિ પરિભોગભાજનપત્તથાલક ધમકરણ પરિસ્સાવન આરકણ્ટક પિપ્ફલક નખચ્છેદન કુઞ્ચિકકણ્ણમલહરણી પાદકથલિક ઉપાહન છત્ત કત્તરયટ્ઠિદાનસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ ગોરસદાનસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ નિવાસનપારુપનદાનસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ ભોજનદાનસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૨૭૨. એવં ભગવા મહાસુદસ્સનસ્સ સમ્પત્તિં આદિતો પટ્ઠાય વિત્થારેન કથેત્વા સબ્બં તં દારકાનં પંસ્વાગારકીળનં વિય દસ્સેન્તો પરિનિબ્બાનમઞ્ચકે નિપન્નોવ પસ્સાનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ વિપરિણતાતિ પકતિવિજહનેન નિબ્બુતપદીપો વિય અપઞ્ઞત્તિકભાવં ગતા. એવં અનિચ્ચા ખો, આનન્દ, સઙ્ખારાતિ એવં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા.

એત્તાવતા ભગવા યથા નામ પુરિસો સતહત્થુબ્બેધે ચમ્પકરુક્ખે નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા અભિરુહિત્વા ચમ્પકપુપ્ફં આદાય નિસ્સેણિં મુઞ્ચન્તો ઓતરેય્ય, એવમેવ નિસ્સેણિં બન્ધન્તો વિય અનેકવસ્સકોટિસતસહસ્સુબ્બેધં મહાસુદસ્સનસમ્પત્તિં આરુય્હ સમ્પત્તિમત્થકે ઠિતં અનિચ્ચલક્ખણં આદાય નિસ્સેણિં મુઞ્ચન્તો વિય ઓતિણ્ણો. તેનેવ પુબ્બે વસભરાજા દીઘભાણકત્થેરાનં લોહપાસાદસ્સ પાચીનપસ્સે અમ્બલટ્ઠિકાયં ઇમં સુત્તં સજ્ઝાયન્તાનં સુત્વા – ‘‘કિં, ભો, મય્હં અય્યકેન એત્થ વુત્તં, અત્તનો ખાદિતપીતટ્ઠાને સમ્પત્તિમેવ કથેતી’’તિ ચિન્તેન્તો – ‘‘એવં અનિચ્ચા ખો, આનન્દ, સઙ્ખારા’’તિ વુત્તકાલે ‘‘ઇમં, ભો, દિસ્વા પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતા એવં વુત્ત’’ન્તિ વામહત્થં સમિઞ્જિત્વા દક્ખિણહત્થેન અપ્ફોટેત્વા – ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ તુટ્ઠહદયો સાધુકારં અદાસિ.

એવં અદ્ધુવાતિ એવં ઉદકપુપ્ફુળાદયો વિય ધુવભાવવિરહિતા. એવં અનસ્સાસિકાતિ એવં સુપિનકે પીતપાનીયં વિય અનુલિત્તચન્દનં વિય ચ અસ્સાસવિરહિતા.

સરીરં નિક્ખિપેય્યાતિ સરીરં છડ્ડેય્ય. ઇદાનિ અઞ્ઞસ્સ સરીરસ્સ નિક્ખેપો વા પટિજગ્ગનં વા નત્થિ કિલેસપહીનત્તા, આનન્દ, તથાગતસ્સાતિ વદતિ. ઇદં પન વત્વા પુન થેરં આમન્તેસિ, ચક્કવત્તિનો આનુભાવો નામ રઞ્ઞો પબ્બજિતસ્સ સત્તમે દિવસે અન્તરધાયતિ. મહાસુદસ્સનસ્સ પન કાલઙ્કિરિયતો સત્તમેવ દિવસે સત્તરતનપાકારા સત્તરતનતાલા ચતુરાસીતિ પોક્ખરણીસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદો ધમ્મપોક્ખરણી ચક્કરતનન્તિ સબ્બમેતં અન્તરધાયીતિ. હત્થિઆદીસુ પન અયં ધમ્મતા ખીણાયુકા સહેવ કાલઙ્કરોન્તિ. આયુસેસે સતિ હત્થિરતનં ઉપોસથકુલં ગચ્છતિ, અસ્સરતનં વલાહકકુલં, મણિરતનં વેપુલ્લપબ્બતમેવ ગચ્છતિ. ઇત્થિરતનસ્સ આનુભાવો અન્તરધાયતિ. ગહપતિરતનસ્સ ચક્ખુ પાકતિકમેવ હોતિ. પરિણાયકરતનસ્સ વેય્યત્તિયં નસ્સતિ.

ઇદમવોચ ભગવાતિ ઇદં પાળિયં આરુળ્હઞ્ચ અનારુળ્હઞ્ચ સબ્બં ભગવા અવોચ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

મહાસુદસ્સનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.