૩. મહાપરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. એવં મે સુતન્તિ મહાપરિનિબ્બાનસુત્તં. તત્રાયમનુપુબ્બપદવણ્ણના – ગિજ્ઝકૂટેતિ ગિજ્ઝા તસ્સ કૂટેસુ વસિંસુ, ગિજ્ઝસદિસં વા તસ્સ કૂટં અત્થીતિ ગિજ્ઝકૂટો, તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે. અભિયાતુકામોતિ અભિભવનત્થાય યાતુકામો. વજ્જીતિ વજ્જિરાજાનો. એવંમહિદ્ધિકેતિ એવં મહતિયા રાજિદ્ધિયા સમન્નાગતે, એતેન નેસં સમગ્ગભાવં કથેસિ. એવંમહાનુભાવેતિ એવં મહન્તેન આનુભાવેન સમન્નાગતે, એતેન નેસં હત્થિસિપ્પાદીસુ કતસિક્ખતં કથેસિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, સુસિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, યત્ર હિ નામ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગલેન અસનં અતિપાતયિસ્સન્તિ પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫). ઉચ્છેચ્છામીતિ ઉચ્છિન્દિસ્સામિ. વિનાસેસ્સામીતિ નાસેસ્સામિ, અદસ્સનં પાપેસ્સામિ. અનયબ્યસનન્તિ એત્થ ન અયોતિ અનયો, અવડ્ઢિયા એતં નામં. હિતઞ્ચ સુખઞ્ચ વિયસ્સતિ વિક્ખિપતીતિ બ્યસનં, ઞાતિપારિજુઞ્ઞાદીનં એતં નામં. આપાદેસ્સામીતિ પાપયિસ્સામિ.

ઇતિ કિર સો ઠાનનિસજ્જાદીસુ ઇમં યુદ્ધકથમેવ કથેતિ, ગમનસજ્જા હોથાતિ એવં બલકાયં આણાપેતિ. કસ્મા? ગઙ્ગાયં કિર એકં પટ્ટનગામં નિસ્સાય અડ્ઢયોજનં અજાતસત્તુનો આણા, અડ્ઢયોજનં લિચ્છવીનં. એત્થ પન આણાપવત્તિટ્ઠાનં હોતીતિ અત્થો. તત્રાપિ ચ પબ્બતપાદતો મહગ્ઘભણ્ડં ઓતરતિ. તં સુત્વા – ‘‘અજ્જ યામિ, સ્વે યામી’’તિ અજાતસત્તુનો સંવિદહન્તસ્સેવ લિચ્છવિરાજાનો સમગ્ગા સમ્મોદમાના પુરેતરં ગન્ત્વા સબ્બં ગણ્હન્તિ. અજાતસત્તુ પચ્છા આગન્ત્વા તં પવત્તિં ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ. તે પુનસંવચ્છરેપિ તથેવ કરોન્તિ. અથ સો બલવાઘાતજાતો તદા એવમકાસિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘ગણેન સદ્ધિં યુદ્ધં નામ ભારિયં, એકોપિ મોઘપ્પહારો નામ નત્થિ, એકેન ખો પન પણ્ડિતેન સદ્ધિં મન્તેત્વા કરોન્તો નિપ્પરાધો હોતિ, પણ્ડિતો ચ સત્થારા સદિસો નત્થિ, સત્થા ચ અવિદૂરે ધુરવિહારે વસતિ, હન્દાહં પેસેત્વા પુચ્છામિ. સચે મે ગતેન કોચિ અત્થો ભવિસ્સતિ, સત્થા તુણ્હી ભવિસ્સતિ, અનત્થે પન સતિ કિં રઞ્ઞો તત્થ ગમનેનાતિ વક્ખતી’’તિ. સો વસ્સકારબ્રાહ્મણં પેસેસિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રાજા…પે… આપાદેસ્સામી’’તિ.

રાજઅપરિહાનિયધમ્મવણ્ણના

૧૩૪. ભગવન્તં બીજયમાનોતિ થેરો વત્તસીસે ઠત્વા ભગવન્તં બીજતિ, ભગવતો પન સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થિ. ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ વચનં સુત્વા તેન સદ્ધિં અમન્તેત્વા થેરેન સદ્ધિં મન્તેતુકામો કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતન્તિઆદિમાહ. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું સન્નિપતન્તાપિ અન્તરન્તરા સન્નિપતન્તાપિ અભિણ્હં સન્નિપાતાવ. સન્નિપાતબહુલાતિ હિય્યોપિ સન્નિપતિમ્હા, પુરિમદિવસમ્પિ સન્નિપતિમ્હા, પુન અજ્જ કિમત્થં સન્નિપતિતા હોમાતિ વોસાનં અનાપજ્જન્તા સન્નિપાતબહુલા નામ હોન્તિ. યાવકીવઞ્ચાતિ યત્તકં કાલં. વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનીતિ – અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હિ દિસાવિદિસાસુ આગતં સાસનં ન સુણન્તિ, તતો – ‘‘અસુકગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, અસુકટ્ઠાને ચોરા વા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ ન જાનન્તિ, ચોરાપિ ‘‘પમત્તા રાજાનો’’તિ ઞત્વા ગામનિગમાદીનિ પહરન્તા જનપદં નાસેન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો બલં પેસેત્વા અમિત્તમદ્દનં કરોન્તિ, ચોરાપિ – ‘‘અપ્પમત્તા રાજાનો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધેહિ વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાની’’તિ. તત્થ પાટિકઙ્ખાતિ ઇચ્છિતબ્બા, અવસ્સં ભવિસ્સતીતિ એવં દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો.

સમગ્ગાતિઆદીસુ સન્નિપાતભેરિયા નિગ્ગતાય – ‘‘અજ્જ મે કિચ્ચં અત્થિ, મઙ્ગલં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. ભેરિસદ્દં પન સુત્વાવ ભુઞ્જન્તાપિ અલઙ્કરિયમાનાપિ વત્થાનિ નિવાસેન્તાપિ અડ્ઢભુત્તા વા અડ્ઢાલઙ્કતા વા વત્થં નિવાસયમાના વા સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ – ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકતો વુટ્ઠહન્તા પન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ – ‘‘અસુકટ્ઠાનેસુ ગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, ચોરા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા – ‘‘કો ગન્ત્વા ઇમં અમિત્તમદ્દનં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે – ‘‘અહં પઠમં, અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એકસ્સ પન કમ્મન્તે ઓસીદમાને સેસા રાજાનો પુત્તભાતરો પેસેત્વા તસ્સ કમ્મન્તં ઉપત્થમ્ભયમાનાપિ, આગન્તુકરાજાનં – ‘‘અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતુ, અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતૂ’’તિ અવત્વા સબ્બે એકતો સઙ્ગણ્હન્તાપિ, એકસ્સ મઙ્ગલે વા રોગે વા અઞ્ઞસ્મિં વા પન તાદિસે સુખદુક્ખે ઉપ્પન્ને સબ્બે તત્થ સહાયભાવં ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ પુબ્બે અકતં સુઙ્કં વા બલિં વા દણ્ડં વા આહરાપેન્તા અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેન્તિ નામ. પોરાણપવેણિયા આગતમેવ પન અનાહરાપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ. ચોરોતિ ગહેત્વા દસ્સિતે અવિચિનિત્વાવ છેજ્જભેજ્જં અનુસાસેન્તા પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ. તેસં અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેન્તાનં અભિનવસુઙ્કાદીહિ પીળિતા મનુસ્સા – ‘‘અતિઉપદ્દુતમ્હ, કો ઇમેસં વિજિતે વસિસ્સતી’’તિ પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં પહરન્તિ. પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણીઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ અગણ્હન્તાનં કોસો પરિહાયતિ. તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં અલભમાના થામેન બલેન પરિહાયન્તિ. તે નેવ યુદ્ધક્ખમા હોન્તિ, ન પારિચરિયક્ખમા. પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય અવત્તન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા – ‘‘અમ્હાકં પુત્તં પિતરં ભાતરં અચોરંયેવ ચોરોતિ કત્વા છિન્દિંસુ ભિન્દિંસૂ’’તિ કુજ્ઝિત્વા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં પહરન્તિ, એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ, પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેન્તાનં પન ‘‘પવેણીઆગતમેવ રાજાનો કરોન્તી’’તિ મનુસ્સા હટ્ઠતુટ્ઠા કસિવાણિજ્જાદિકે કમ્મન્તે સમ્પાદેન્તિ. પઞ્ઞત્તં અસમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણીઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ ગણ્હન્તાનં કોસો વડ્ઢતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં લભમાના થામબલસમ્પન્ના યુદ્ધક્ખમા ચેવ પારિચરિયક્ખમા ચ હોન્તિ.

પોરાણં વજ્જિધમ્મન્તિ એત્થ પુબ્બે કિર વજ્જિરાજાનો ‘‘અયં ચોરો’’તિ આનેત્વા દસ્સિતે ‘‘ગણ્હથ નં ચોર’’ન્તિ અવત્વા વિનિચ્છયમહામત્તાનં દેન્તિ. તે વિનિચ્છિનિત્વા સચે અચોરો હોતિ, વિસ્સજ્જેન્તિ. સચે ચોરો, અત્તના કિઞ્ચિ અવત્વા વોહારિકાનં દેન્તિ. તેપિ અચોરો ચે, વિસ્સજ્જેન્તિ. ચોરો ચે, સુત્તધરાનં દેન્તિ. તેપિ વિનિચ્છિનિત્વા અચોરો ચે, વિસ્સજ્જેન્તિ. ચોરો ચે, અટ્ઠકુલિકાનં દેન્તિ. તેપિ તથેવ કત્વા સેનાપતિસ્સ, સેનાપતિ ઉપરાજસ્સ, ઉપરાજા રઞ્ઞો, રાજા વિનિચ્છિનિત્વા અચોરો ચે, વિસ્સજ્જેતિ. સચે પન ચોરો હોતિ, પવેણીપોત્થકં વાચાપેતિ. તત્થ – ‘‘યેન ઇદં નામ કતં, તસ્સ અયં નામ દણ્ડો’’તિ લિખિતં. રાજા તસ્સ કિરિયં તેન સમાનેત્વા તદનુચ્છવિકં દણ્ડં કરોતિ. ઇતિ એતં પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય વત્તન્તાનં મનુસ્સા ન ઉજ્ઝાયન્તિ, ‘‘રાજાનો પોરાણપવેણિયા કમ્મં કરોન્તિ, એતેસં દોસો નત્થિ, અમ્હાકંયેવ દોસો’’તિ અપ્પમત્તા કમ્મન્તે કરોન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

સક્કરોન્તીતિ યંકિઞ્ચિ તેસં સક્કારં કરોન્તા સુન્દરમેવ કરોન્તિ. ગરું કરોન્તીતિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વાવ કરોન્તિ. માનેન્તીતિ મનેન પિયાયન્તિ. પૂજેન્તીતિ નિપચ્ચકારં દસ્સેન્તિ. સોતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા તેસં કથં સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. તત્થ યે એવં મહલ્લકાનં રાજૂનં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય ચ નેસં ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા અનોવદિયમાના કીળાપસુતા રજ્જતો પરિહાયન્તિ. યે પન તથા પટિપજ્જન્તિ, તેસં મહલ્લકરાજાનો – ‘‘ઇદં કાતબ્બં, ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ પોરાણં પવેણિં આચિક્ખન્તિ. સઙ્ગામં પત્વાપિ – ‘‘એવં પવિસિતબ્બં, એવં નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ ઉપાયં દસ્સેન્તિ. તે તેહિ ઓવદિયમાના યથાઓવાદં પટિપજ્જન્તા સક્કોન્તિ રાજપ્પવેણિં સન્ધારેતું. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

કુલિત્થિયોતિ કુલઘરણિયો. કુલકુમારિયોતિ અનિવિદ્ધા તાસં ધીતરો. ઓક્કસ્સ પસય્હાતિ એત્થ ‘‘ઓક્કસ્સા’’તિ વા ‘‘પસય્હા’’તિ વા પસય્હાકારસ્સેવેતં નામં. ‘‘ઉક્કસ્સા’’તિપિ પઠન્તિ. તત્થ ઓક્કસ્સાતિ અવકસ્સિત્વા આકડ્ઢિત્વા. પસય્હાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ અયં વચનત્થો. એવઞ્હિ કરોન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા – ‘‘અમ્હાકં ગેહે પુત્તમાતરોપિ, ખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ મુખેન અપનેત્વા સંવડ્ઢિતધીતરોપિ ઇમે રાજાનો બલક્કારેન ગહેત્વા અત્તનો ઘરે વાસેન્તી’’તિ કુપિતા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં પહરન્તિ. એવં અકરોન્તાનં પન વિજિતે મનુસ્સા અપ્પોસ્સુક્કા સકાનિ કમ્માનિ કરોન્તા રાજકોસં વડ્ઢેન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનીતિ વજ્જિરાજૂનં વજ્જિરટ્ઠે ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેતિયાનીતિ લદ્ધનામાનિ યક્ખટ્ઠાનાનિ. અબ્ભન્તરાનીતિ અન્તોનગરે ઠિતાનિ. બાહિરાનીતિ બહિનગરે ઠિતાનિ. દિન્નપુબ્બન્તિ પુબ્બે દિન્નં. કતપુબ્બન્તિ પુબ્બે કતં. નો પરિહાપેસ્સન્તીતિ અપરિહાપેત્વા યથાપવત્તમેવ કરિસ્સન્તિ ધમ્મિકં બલિં પરિહાપેન્તાનઞ્હિ દેવતા આરક્ખં સુસંવિહિતં ન કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં દુક્ખં જનેતું અસક્કોન્તાપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં વડ્ઢેન્તિ, સઙ્ગામે પત્તે સહાયા ન હોન્તિ. અપરિહાપેન્તાનં પન આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં સુખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તાપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં હનન્તિ, સઙ્ગામસીસે સહાયા હોન્તીતિ એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તીતિ એત્થ રક્ખા એવ યથા અનિચ્છિતં ન ગચ્છતિ, એવં આવરણતો આવરણં. યથા ઇચ્છિતં ન વિનસ્સતિ, એવં ગોપાયનતો ગુત્તિ. તત્થ બલકાયેન પરિવારેત્વા રક્ખણં પબ્બજિતાનં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ ન હોતિ. યથા પન વિહારસ્સ ઉપવને રુક્ખે ન છિન્દન્તિ, વાજિકા વજ્ઝં ન કરોન્તિ, પોક્ખરણીસુ મચ્છે ન ગણ્હન્તિ, એવં કરણં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ. કિન્તિ અનાગતા ચાતિ ઇમિના પન નેસં એવં પચ્ચુપટ્ઠિતચિત્તસન્તાનોતિ ચિત્તપ્પવત્તિં પુચ્છતિ.

તત્થ યે અનાગતાનં અરહન્તાનં આગમનં ન ઇચ્છન્તિ, તે અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના. પબ્બજિતે ચ સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોન્તિ, ગન્ત્વા ન પસ્સન્તિ, પટિસન્થારં ન કરોન્તિ, પઞ્હં ન પુચ્છન્તિ, ધમ્મં ન સુણન્તિ, દાનં ન દેન્તિ, અનુમોદનં ન સુણન્તિ, નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘‘અસુકો નામ રાજા અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતિ…પે… નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહતી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા તસ્સ નગરદ્વારેન ન ગચ્છન્તિ, ગચ્છન્તાપિ નગરં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અરહન્તાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનમ્પિ ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે – ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવ ચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન રાજૂનં ઇમિના નીહારેન કો વસિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં અનાગતેસુ અનાગચ્છન્તેસુ, આગતેસુ દુક્ખં વિહરન્તેસુ સો દેસો પબ્બજિતાનં અનાવાસો હોતિ. તતો દેવતારક્ખા ન હોતિ, દેવતારક્ખાય અસતિ અમનુસ્સા ઓકાસં લભન્તિ. અમનુસ્સા ઉસ્સન્ના અનુપ્પન્નં બ્યાધિં ઉપ્પાદેન્તિ, સીલવન્તાનં દસ્સનપઞ્હાપુચ્છનાદિવત્થુકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનાગમો હોતિ. વિપરિયાયેન પન યથાવુત્તકણ્હપક્ખવિપરીતસ્સ સુક્કપક્ખસ્સ સમ્ભવો હોતીતિ એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

૧૩૫. એકમિદાહન્તિ ઇદં ભગવા પુબ્બે વજ્જીનં ઇમસ્સ વજ્જિસત્તકસ્સ દેસિતભાવપ્પકાસનત્થમાહ. તત્થ સારન્દદે ચેતિયેતિ એવંનામકે વિહારે. અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે તત્થ સારન્દદસ્સ યક્ખસ્સ નિવાસનટ્ઠાનં ચેતિયં અહોસિ. અથેત્થ ભગવતો વિહારં કારાપેસું, સો સારન્દદે ચેતિયે કતત્તા સારન્દદચેતિયન્ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો.

અકરણીયાતિ અકાતબ્બા, અગ્ગહેતબ્બાતિ અત્થો. યદિદન્તિ નિપાતમત્તં. યુદ્ધસ્સાતિ કરણત્થે સામિવચનં, અભિમુખયુદ્ધેન ગહેતું ન સક્કાતિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાયાતિ ઠપેત્વા ઉપલાપનં. ઉપલાપના નામ – ‘‘અલં વિવાદેન, ઇદાનિ સમગ્ગા હોમા’’તિ હત્થિઅસ્સરથહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ પેસેત્વા સઙ્ગહકરણં. એવઞ્હિ સઙ્ગહં કત્વા કેવલં વિસ્સાસેન સક્કા ગણ્હિતુન્તિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર મિથુભેદાયાતિ ઠપેત્વા મિથુભેદં. ઇમિના અઞ્ઞમઞ્ઞભેદં કત્વાપિ સક્કા એતે ગહેતુન્તિ દસ્સેતિ. ઇદં બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય નયં લભિત્વા આહ.

કિં પન ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ ઇમાય કથાય નયલાભં ન જાનાતીતિ? આમ, જાનાતિ. જાનન્તો કસ્મા કથેસીતિ? અનુકમ્પાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયા અકથિતેપિ કતિપાહેન ગન્ત્વા સબ્બે ગણ્હિસ્સતિ, કથિતે પન સમગ્ગે ભિન્દન્તો તીહિ સંવચ્છરેહિ ગણ્હિસ્સતિ, એત્તકમ્પિ જીવિતમેવ વરં, એત્તકઞ્હિ જીવન્તા અત્તનો પતિટ્ઠાનભૂતં પુઞ્ઞં કરિસ્સન્તી’’તિ.

અભિનન્દિત્વાતિ ચિત્તેન અભિનન્દિત્વા. અનુમોદિત્વાતિ ‘‘યાવ સુભાસિતઞ્ચિદં ભોતા ગોતમેના’’તિ વાચાય અનુમોદિત્વા. પક્કામીતિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગતો. તતો નં રાજા – ‘‘કિં આચરિય, ભગવા અવચા’’તિ પુચ્છિ. સો – ‘‘યથા ભો સમણસ્સ ગોતમસ્સ વચનં ન સક્કા વજ્જી કેનચિ ગહેતું, અપિ ચ ઉપલાપનાય વા મિથુભેદેન વા સક્કા’’તિ આહ. તતો નં રાજા – ‘‘ઉપલાપનાય અમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદયો નસ્સિસ્સન્તિ, ભેદેનેવ તે ગહેસ્સામિ, કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિ. તેન હિ, મહારાજ, તુમ્હે વજ્જિં આરબ્ભ પરિસતિ કથં સમુટ્ઠાપેથ. તતો અહં – ‘‘કિં તે મહારાજ તેહિ, અત્તનો સન્તકેહિ કસિવાણિજ્જાદીનિ કત્વા જીવન્તુ એતે રાજાનો’’તિ વત્વા પક્કમિસ્સામિ. તતો તુમ્હે – ‘‘કિન્નુ ખો ભો એસ બ્રાહ્મણો વજ્જિં આરબ્ભ પવત્તં કથં પટિબાહતી’’તિ વદેય્યાથ, દિવસભાગે ચાહં તેસં પણ્ણાકારં પેસેસ્સામિ, તમ્પિ ગાહાપેત્વા તુમ્હેપિ મમ દોસં આરોપેત્વા બન્ધનતાલનાદીનિ અકત્વાવ કેવલં ખુરમુણ્ડં મં કત્વા નગરા નીહરાપેથ. અથાહં – ‘‘મયા તે નગરે પાકારો પરિખા ચ કારિતા, અહં કિર દુબ્બલટ્ઠાનઞ્ચ ઉત્તાનગમ્ભીરટ્ઠાનઞ્ચ જાનામિ, ન ચિરસ્સેવ દાનિ ઉજું કરિસ્સામી’’તિ વક્ખામિ. તં સુત્વા તુમ્હે – ‘‘ગચ્છતૂ’’તિ વદેય્યાથાતિ. રાજા સબ્બં અકાસિ.

લિચ્છવી તસ્સ નિક્ખમનં સુત્વા – ‘‘સઠો બ્રાહ્મણો, મા તસ્સ ગઙ્ગં ઉત્તરિતું અદત્થા’’તિ આહંસુ. તત્ર એકચ્ચેહિ – ‘‘અમ્હે આરબ્ભ કથિતત્તા કિર સો એવં કતો’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ, ભણે, એતૂ’’તિ ભણિંસુ. સો ગન્ત્વા લિચ્છવી દિસ્વા ‘‘કિં આગતત્થા’’તિ પુચ્છિતો તં પવત્તિં આરોચેસિ, લિચ્છવિનો – ‘‘અપ્પમત્તકેન નામ એવં ગરું દણ્ડં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ વત્વા – ‘‘કિં તે તત્ર ઠાનન્તર’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘વિનિચ્છયામચ્ચોહમસ્મી’’તિ. તદેવ તે ઠાનન્તરં હોતૂતિ. સો સુટ્ઠુતરં વિનિચ્છયં કરોતિ, રાજકુમારા તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ.

સો પતિટ્ઠિતગુણો હુત્વા એકદિવસં એકં લિચ્છવિં ગહેત્વા એકમન્તં ગન્ત્વા – દારકા કસન્તીતિ પુચ્છિ. આમ, કસન્તિ. દ્વે ગોણે યોજેત્વાતિ? આમ, દ્વે ગોણે યોજેત્વાતિ. એત્તકં વત્વા નિવત્તો. તતો તં અઞ્ઞો – ‘‘કિં આચરિયો આહા’’તિ પુચ્છિત્વા તેન વુત્તં અસદ્દહન્તો ‘‘ન મે એસ યથાભૂતં કથેતી’’તિ તેન સદ્ધિં ભિજ્જિ. બ્રાહ્મણો અઞ્ઞસ્મિં દિવસે એકં લિચ્છવિં એકમન્તં નેત્વા – ‘‘કેન બ્યઞ્જનેન ભુત્તોસી’’તિ પુચ્છિત્વા નિવત્તો. તમ્પિ અઞ્ઞો પુચ્છિત્વા અસદ્દહન્તો તથેવ ભિજ્જિ. બ્રાહ્મણો અપરમ્પિ દિવસં એકં લિચ્છવિં એકમન્તં નેત્વા – ‘‘અતિદુગ્ગતોસિ કિરા’’તિ પુચ્છિ. કો એવમાહાતિ પુચ્છિતો અસુકો નામ લિચ્છવીતિ. અપરમ્પિ એકમન્તં નેત્વા – ‘‘ત્વં કિર ભીરુકજાતિકો’’તિ પુચ્છિ. કો એવમાહાતિ? અસુકો નામ લિચ્છવીતિ. એવં અઞ્ઞેન અકથિતમેવ અઞ્ઞસ્સ કથેન્તો તીહિ સંવચ્છરેહિ તે રાજાનો અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિત્વા યથા દ્વે એકમગ્ગેન ન ગચ્છન્તિ, તથા કત્વા સન્નિપાતભેરિં ચરાપેસિ. લિચ્છવિનો – ‘‘ઇસ્સરા સન્નિપતન્તુ, સૂરા સન્નિપતન્તૂ’’તિ વત્વા ન સન્નિપતિંસુ.

બ્રાહ્મણો – ‘‘અયં દાનિ કાલો, સીઘં આગચ્છતૂ’’તિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ. રાજા સુત્વાવ બલભેરિં ચરાપેત્વા નિક્ખમિ. વેસાલિકા સુત્વા – ‘‘રઞ્ઞો ગઙ્ગં ઉત્તરિતું ન દસ્સામા’’તિ ભેરિં ચરાપેસું. તમ્પિ સુત્વા – ‘‘ગચ્છન્તુ સૂરરાજાનો’’તિઆદીનિ વત્વા ન સન્નિપતિંસુ. ‘‘નગરપ્પવેસનં ન દસ્સામ, દ્વારાનિ પિદહિત્વા ઠસ્સામા’’તિ ભેરિં ચરાપેસું. એકોપિ ન સન્નિપતિ. યથાવિવટેહેવ દ્વારેહિ પવિસિત્વા સબ્બે અનયબ્યસનં પાપેત્વા ગતો.

ભિક્ખુઅપરિહાનિયધમ્મવણ્ણના

૧૩૬. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તેતિઆદિમ્હિ સન્નિપાતેત્વાતિ દૂરવિહારેસુ ઇદ્ધિમન્તે પેસેત્વા સન્તિકવિહારેસુ સયં ગન્ત્વા – ‘‘સન્નિપતથ, આયસ્મન્તો; ભગવા વો સન્નિપાતં ઇચ્છતી’’તિ સન્નિપાતેત્વા. અપરિહાનિયેતિ અપરિહાનિકરે, વુદ્ધિહેતુભૂતેતિ અત્થો. ધમ્મે દેસેસ્સામીતિ ચન્દસહસ્સં સૂરિયસહસ્સં ઉટ્ઠપેન્તો વિય ચતુકુટ્ટકે ગેહે અન્તો તેલદીપસહસ્સં ઉજ્જાલેન્તો વિય પાકટે કત્વા કથયિસ્સામીતિ.

તત્થ અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ ઇદં વજ્જિસત્તકે વુત્તસદિસમેવ. ઇધાપિ ચ અભિણ્હં અસન્નિપતિતા દિસાસુ આગતસાસનં ન સુણન્તિ. તતો – ‘‘અસુકવિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપવારણા ઠિતા, અસુકસ્મિં ઠાને ભિક્ખૂ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્માદીનિ કરોન્તિ, વિઞ્ઞત્તિબહુલા પુપ્ફદાનાદીહિ જીવિકં કપ્પેન્તી’’તિઆદીનિ ન જાનન્તિ, પાપભિક્ખૂપિ ‘‘પમત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ ઞત્વા રાસિભૂતા સાસનં ઓસક્કાપેન્તિ. અભિણ્હં સન્નિપતિતા પન તં તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો ભિક્ખુસઙ્ઘં પેસેત્વા સીમં ઉજું કરોન્તિ, ઉપોસથપવારણાદયો પવત્તાપેન્તિ, મિચ્છાજીવાનં ઉસ્સન્નટ્ઠાને અરિયવંસકે પેસેત્વા અરિયવંસં કથાપેન્તિ, પાપભિક્ખૂનં વિનયધરેહિ નિગ્ગહં કારાપેન્તિ, પાપભિક્ખૂપિ ‘‘અપ્પમત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો વેદિતબ્બા.

સમગ્ગાતિઆદીસુ ચેતિયપટિજગ્ગનત્થં વા બોધિગેહઉપોસથાગારચ્છાદનત્થં વા કતિકવત્તં વા ઠપેતુકામતાય ઓવાદં વા દાતુકામતાય – ‘‘સઙ્ઘો સન્નિપતતૂ’’તિ ભેરિયા વા ઘણ્ટિયા વા આકોટિતાય – ‘‘મય્હં ચીવરકમ્મં અત્થિ, મય્હં પત્તો પચિતબ્બો, મય્હં નવકમ્મં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સબ્બં પન તં કમ્મં ઠપેત્વા – ‘‘અહં પુરિમતરં, અહં પુરિમતર’’ન્તિ એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતો અવુટ્ઠહન્તા સમગ્ગા ન વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ – ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકપ્પહારેનેવ વુટ્ઠહન્તા પન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને વિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપવારણા ઠિતા, અસુકટ્ઠાને વેજ્જકમ્માદિકારકા પાપભિક્ખૂ ઉસ્સન્ના’’તિ સુત્વા – ‘‘કો ગન્ત્વા તેસં નિગ્ગહં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે – ‘‘અહં પઠમં, અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ.

આગન્તુકં પન દિસ્વા – ‘‘ઇમં પરિવેણં યાહિ, એતં પરિવેણં યાહિ, અયં કો’’તિ અવત્વા સબ્બે વત્તં કરોન્તાપિ, જિણ્ણપત્તચીવરકં દિસ્વા તસ્સ ભિક્ખાચારવત્તેન પત્તચીવરં પરિયેસમાનાપિ, ગિલાનસ્સ ગિલાનભેસજ્જં પરિયેસમાનાપિ, ગિલાનમેવ અનાથં – ‘‘અસુકપરિવેણં યાહિ, અસુકપરિવેણં યાહી’’તિ અવત્વા અત્તનો અત્તનો પરિવેણે પટિજગ્ગન્તાપિ, એકો ઓલિયમાનકો ગન્થો હોતિ, પઞ્ઞવન્તં ભિક્ખું સઙ્ગણ્હિત્વા તેન તં ગન્થં ઉક્ખિપાપેન્તાપિ સમગ્ગા સઙ્ઘં કરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ નવં અધમ્મિકં કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા બન્ધન્તા અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેન્તિ નામ, પુરાણસન્થતવત્થુસ્મિં સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય. ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સાસનં દીપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ, વસ્સસતપરિનિબ્બુતે ભગવતિ વેસાલિકા વજ્જિપુત્તકા વિય. ખુદ્દાનુખુદ્દકા પન આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તા યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ, અસ્સજિપુનબ્બસુકા વિય. નવં પન કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા અબન્ધન્તા, ધમ્મવિનયતો સાસનં દીપેન્તા, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ અસમૂહનન્તા અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તન્તિ નામ, આયસ્મા ઉપસેનો વિય, આયસ્મા યસો કાકણ્ડકપુત્તો વિય ચ.

‘‘સુણાતુ, મે આવુસો સઙ્ઘો, સન્તમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ ગિહિગતાનિ, ગિહિનોપિ જાનન્તિ, ‘ઇદં વો સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ. સચે હિ મયં ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનિસ્સામ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘ધૂમકાલિકં સમણેન ગોતમેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, યાવિમેસં સત્થા અટ્ઠાસિ, તાવિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિંસુ. યતો ઇમેસં સત્થા પરિનિબ્બુતો, ન દાનિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખન્તી’તિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેય્ય, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દેય્ય, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તેય્યા’’તિ (ચુળવ. ૪૪૨) –

ઇમં તન્તિં ઠપયન્તો આયસ્મા મહાકસ્સપો વિય ચ. વુદ્ધિયેવાતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ વુડ્ઢિયેવ, નો પરિહાનિ.

થેરાતિ થિરભાવપ્પત્તા થેરકારકેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા. બહૂ રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ. ચિરં પબ્બજિતાનં એતેસન્તિ ચિરપબ્બજિતા. સઙ્ઘસ્સ પિતુટ્ઠાને ઠિતાતિ સઙ્ઘપિતરો. પિતુટ્ઠાને ઠિતત્તા સઙ્ઘં પરિનેન્તિ પુબ્બઙ્ગમા હુત્વા તીસુ સિક્ખાસુ પવત્તેન્તીતિ સઙ્ઘપરિણાયકા.

યે તેસં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તેપિ તેસં ઓવાદં ન દેન્તિ, પવેણીકથં ન કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં ન સિક્ખાપેન્તિ. તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા સીલાદીહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ સત્તહિ ચ અરિયધનેહીતિ એવમાદીહિ ગુણેહિ પરિહાયન્તિ. યે પન તેસં સક્કારાદીનિ કરોન્તિ, ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, તેપિ તેસં ઓવાદં દેન્તિ. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બં, એવં તે આલોકિતબ્બં, એવં તે વિલોકિતબ્બં, એવં તે સમિઞ્જિતબ્બં, એવં તે પસારિતબ્બં, એવં તે સઙ્ઘાટિપત્તચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ પવેણીકથં કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં સિક્ખાપેન્તિ, તેરસહિ ધુતઙ્ગેહિ દસહિ કથાવત્થૂહિ અનુસાસન્તિ. તે તેસં ઓવાદે ઠત્વા સીલાદીહિ ગુણેહિ વડ્ઢમાના સામઞ્ઞત્થં અનુપાપુણન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો વેદિતબ્બા.

પુનબ્ભવદાનં પુનબ્ભવો, પુનબ્ભવો સીલમસ્સાતિ પોનોબ્ભવિકા, પુનબ્ભવદાયિકાતિ અત્થો, તસ્મા પોનોબ્ભવિકાય. ન વસં ગચ્છન્તીતિ એત્થ યે ચતુન્નં પચ્ચયાનં કારણા ઉપટ્ઠાકાનં પદાનુપદિકા હુત્વા ગામતો ગામં વિચરન્તિ, તે તસ્સા તણ્હાય વસં ગચ્છન્તિ નામ, ઇતરે ન ગચ્છન્તિ નામ. તત્થ હાનિવુદ્ધિયો પાકટાયેવ.

આરઞ્ઞકેસૂતિ પઞ્ચધનુસતિકપચ્છિમેસુ. સાપેક્ખાતિ સતણ્હા સાલયા. ગામન્તસેનાસનેસુ હિ ઝાનં અપ્પેત્વાપિ તતો વુટ્ઠિતમત્તોવ ઇત્થિપુરિસદારિકાદિસદ્દં સુણાતિ, યેનસ્સ અધિગતવિસેસોપિ હાયતિયેવ. અરઞ્ઞે પન નિદ્દાયિત્વા પટિબુદ્ધમત્તો સીહબ્યગ્ઘમોરાદીનં સદ્દં સુણાતિ, યેન આરઞ્ઞકં પીતિં લભિત્વા તમેવ સમ્મસન્તો અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ. ઇતિ ભગવા ગામન્તસેનાસને ઝાનં અપ્પેત્વા નિસિન્નભિક્ખુનો અરઞ્ઞે નિદ્દાયન્તમેવ પસંસતિ. તસ્મા તમેવ અત્થવસં પટિચ્ચ – ‘‘આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ સાપેક્ખા ભવિસ્સન્તી’’તિ આહ.

પચ્ચત્તઞ્ઞેવ સતિં ઉપટ્ઠપેસ્સન્તીતિ અત્તનાવ અત્તનો અબ્ભન્તરે સતિં ઉપટ્ઠપેસ્સન્તિ. પેસલાતિ પિયસીલા. ઇધાપિ સબ્રહ્મચારીનં આગમનં અનિચ્છન્તા નેવાસિકા અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના. સમ્પત્તભિક્ખૂનં પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપ્પટિગ્ગહણઆસનપઞ્ઞાપનતાલવણ્ટગ્ગહણાદીનિ ન કરોન્તિ, અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ – ‘‘અસુકવિહારવાસિનો ભિક્ખૂ અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના વિહારં પવિટ્ઠાનં વત્તપટિવત્તં ન કરોન્તી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા વિહારદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ વિહારં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે – ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવ ચિન્તેત્વા આગતામ્હ, ઇમેસં પન નેવાસિકાનં ઇમિના નીહારેન કો વસિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં સો વિહારો અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં અનાવાસોવ હોતિ. તતો નેવાસિકા સીલવન્તાનં દસ્સનં અલભન્તા કઙ્ખાવિનોદનં વા આચારસિક્ખાપકં વા મધુરધમ્મસ્સવનં વા ન લભન્તિ, તેસં નેવ અગ્ગહિતધમ્મગ્ગહણં, ન ગહિતસજ્ઝાયકરણં હોતિ. ઇતિ નેસં હાનિયેવ હોતિ, ન વુદ્ધિ.

યે પન સબ્રહ્મચારીનં આગમનં ઇચ્છન્તિ, તે સદ્ધા હોન્તિ પસન્ના, આગતાનં સબ્રહ્મચારીનં પચ્ચુગ્ગમનાદીનિ કત્વા સેનાસનં પઞ્ઞપેત્વા દેન્તિ, તે ગહેત્વા ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ, કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, મધુરધમ્મસ્સવનં લભન્તિ. અથ નેસં કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગચ્છતિ – ‘‘અસુકવિહારભિક્ખૂ એવં સદ્ધા પસન્ના વત્તસમ્પન્ના સઙ્ગાહકા’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ દૂરતોપિ એન્તિ, તેસં નેવાસિકા વત્તં કરોન્તિ, સમીપં આગન્ત્વા વુડ્ઢતરં આગન્તુકં વન્દિત્વા નિસીદન્તિ, નવકતરસ્સ સન્તિકે આસનં ગહેત્વા નિસીદન્તિ. નિસીદિત્વા – ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે વસિસ્સથ ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છન્તિ. ‘ગમિસ્સામી’તિ વુત્તે – ‘‘સપ્પાયં સેનાસનં, સુલભા ભિક્ખા’’તિઆદીનિ વત્વા ગન્તું ન દેન્તિ. વિનયધરો ચે હોતિ, તસ્સ સન્તિકે વિનયં સજ્ઝાયન્તિ. સુત્તન્તાદિધરો ચે, તસ્સ સન્તિકે તં તં ધમ્મં સજ્ઝાયન્તિ. આગન્તુકાનં થેરાનં ઓવાદે ઠત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણન્તિ. આગન્તુકા ‘‘એકં દ્વે દિવસાનિ વસિસ્સામાતિ આગતામ્હ, ઇમેસં પન સુખસંવાસતાય દસદ્વાદસવસ્સાનિ વસિસ્સામા’’તિ વત્તારો હોન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો વેદિતબ્બા.

૧૩૭. દુતિયસત્તકે કમ્મં આરામો એતેસન્તિ કમ્મારામાતિ. કમ્મે રતાતિ કમ્મરતા. કમ્મારામતમનુયુત્તાતિ યુત્તા પયુત્તા અનુયુત્તા. તત્થ કમ્મન્તિ ઇતિકાતબ્બકમ્મં વુચ્ચતિ. સેય્યથિદં – ચીવરવિચારણં, ચીવરકરણં, ઉપત્થમ્ભનં, સૂચિઘરં, પત્તત્થવિકં, અસંબદ્ધકં, કાયબન્ધનં, ધમકરણં, આધારકં, પાદકથલિકં, સમ્મજ્જનીઆદીનં કરણન્તિ. એકચ્ચો હિ એતાનિ કરોન્તો સકલદિવસં એતાનેવ કરોતિ. તં સન્ધાયેસ પટિક્ખેપો. યો પન એતેસં કરણવેલાયમેવ એતાનિ કરોતિ, ઉદ્દેસવેલાયં ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, સજ્ઝાયવેલાયં સજ્ઝાયતિ, ચેતિયઙ્ગણવત્તવેલાયં ચેતિયઙ્ગણવત્તં કરોતિ, મનસિકારવેલાયં મનસિકારં કરોતિ, ન સો કમ્મારામો નામ.

ન ભસ્સારામાતિ એત્થ યો ઇત્થિવણ્ણપુરિસવણ્ણાદિવસેન આલાપસલ્લાપં કરોન્તોયેવ દિવસઞ્ચ રત્તિઞ્ચ વીતિનામેતિ, એવરૂપે ભસ્સે પરિયન્તકારી ન હોતિ, અયં ભસ્સારામો નામ. યો પન રત્તિન્દિવં ધમ્મં કથેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં અપ્પભસ્સોવ ભસ્સે પરિયન્તકારીયેવ. કસ્મા? ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં – ધમ્મી વા કથા, અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) વુત્તત્તા.

ન નિદ્દારામાતિ એત્થ યો ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ નિપન્નોપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો નિદ્દાયતિયેવ, અયં નિદ્દારામો નામ. યસ્સ પન કરજકાયગેલઞ્ઞેન ચિત્તં ભવઙ્ગે ઓતરતિ, નાયં નિદ્દારામો. તેનેવાહ – ‘‘અભિજાનામહં અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭).

ન સઙ્ગણિકારામાતિ એત્થ યો એકસ્સ દુતિયો દ્વિન્નં તતિયો તિણ્ણં ચતુત્થોતિ એવં સંસટ્ઠોવ વિહરતિ, એકકો અસ્સાદં ન લભતિ, અયં સઙ્ગણિકારામો. યો પન ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકો અસ્સાદં લભતિ, નાયં સઙ્ગણિકારામોતિ વેદિતબ્બો.

ન પાપિચ્છાતિ એત્થ અસન્તસમ્ભાવનાય ઇચ્છાય સમન્નાગતા દુસ્સીલા પાપિચ્છા નામ.

ન પાપમિત્તાદીસુ પાપા મિત્તા એતેસન્તિ પાપમિત્તા. ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સહ અયનતો પાપા સહાયા એતેસન્તિ પાપસહાયા. તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારતાય પાપેસુ સમ્પવઙ્કાતિ પાપસમ્પવઙ્કા.

ઓરમત્તકેનાતિ અવરમત્તકેન અપ્પમત્તકેન. અન્તરાતિ અરહત્તં અપત્વાવ એત્થન્તરે. વોસાનન્તિ પરિનિટ્ઠિતભાવં – ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ ઓસક્કનં ઠિતકિચ્ચતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યાવ સીલપારિસુદ્ધિમત્તેન વા વિપસ્સનામત્તેન વા ઝાનમત્તેન વા સોતાપન્નભાવમત્તેન વા સકદાગામિભાવમત્તેન વા અનાગામિભાવમત્તેન વા વોસાનં ન આપજ્જિસ્સન્તિ, તાવ વુદ્ધિયેવ ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

૧૩૮. તતિયસત્તકે સદ્ધાતિ સદ્ધાસમ્પન્ના. તત્થ આગમનીયસદ્ધા, અધિગમસદ્ધા, પસાદસદ્ધા, ઓકપ્પનસદ્ધાતિ ચતુબ્બિધા સદ્ધા. તત્થ આગમનીયસદ્ધા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં હોતિ. અધિગમસદ્ધા અરિયપુગ્ગલાનં. બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘોતિ વુત્તે પન પસાદો પસાદસદ્ધા. ઓકપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા પન સદ્દહનં ઓકપ્પનસદ્ધા. સા દુવિધાપિ ઇધાધિપ્પેતા. તાય હિ સદ્ધાય સમન્નાગતો સદ્ધાવિમુત્તો, વક્કલિત્થેરસદિસો હોતિ. તસ્સ હિ ચેતિયઙ્ગણવત્તં વા, બોધિયઙ્ગણવત્તં વા કતમેવ હોતિ. ઉપજ્ઝાયવત્તઆચરિયવત્તાદીનિ સબ્બવત્તાનિ પૂરેતિ. હિરિમનાતિ પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય હિરિયા યુત્તચિત્તા. ઓત્તપ્પીતિ પાપતો ભાયનલક્ખણેન ઓત્તપ્પેન સમન્નાગતા.

બહુસ્સુતાતિ એત્થ પન પરિયત્તિબહુસ્સુતો, પટિવેધબહુસ્સુતોતિ દ્વે બહુસ્સુતા. પરિયત્તીતિ તીણિ પિટકાનિ. પટિવેધોતિ સચ્ચપ્પટિવેધો. ઇમસ્મિં પન ઠાને પરિયત્તિ અધિપ્પેતા. સા યેન બહુ સુતા, સો બહુસ્સુતો. સો પનેસ નિસ્સયમુચ્ચનકો, પરિસુપટ્ઠાકો, ભિક્ખુનોવાદકો, સબ્બત્થકબહુસ્સુતોતિ ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ તયો બહુસ્સુતા સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય ઓવાદવગ્ગે વુત્તનયેન ગહેતબ્બા. સબ્બત્થકબહુસ્સુતા પન આનન્દત્થેરસદિસા હોન્તિ. તે ઇધ અધિપ્પેતા.

આરદ્ધવીરિયાતિ યેસં કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ વીરિયં આરદ્ધં હોતિ. તત્થ યે કાયસઙ્ગણિકં વિનોદેત્વા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ અટ્ઠઆરબ્ભવત્થુવસેન એકકા હોન્તિ, તેસં કાયિકવીરિયં આરદ્ધં નામ હોતિ. યે ચિત્તસઙ્ગાણિકં વિનોદેત્વા અટ્ઠસમાપત્તિવસેન એકકા હોન્તિ, ગમને ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ ઠાનં પાપુણિતું ન દેન્તિ, ઠાને ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ સયનં પાપુણિતું ન દેન્તિ, ઉપ્પન્નુપ્પન્નટ્ઠાનેયેવ કિલેસે નિગ્ગણ્હન્તિ, તેસં ચેતસિકવીરિયં આરદ્ધં નામ હોતિ.

ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ ચિરકતાદીનં સરિતા અનુસ્સરિતા મહાગતિમ્બયઅભયત્થેરદીઘભાણઅભયત્થેરતિપિટકચૂળાભયત્થેરા વિય. મહાગતિમ્બયઅભયત્થેરો કિર જાતપઞ્ચમદિવસે મઙ્ગલપાયાસે તુણ્ડં પસારેન્તં વાયસં દિસ્વા હું હુન્તિ સદ્દમકાસિ. અથ સો થેરકાલે – ‘‘કદા પટ્ઠાય, ભન્તે, સરથા’’તિ ભિક્ખૂહિ પુચ્છિતો ‘‘જાતપઞ્ચમદિવસે કતસદ્દતો પટ્ઠાય આવુસો’’તિ આહ.

દીઘભાણકઅભયત્થેરસ્સ જાતનવમદિવસે માતા ચુમ્બિસ્સામીતિ ઓનતા તસ્સા મોળિ મુચ્ચિત્થ. તતો તુમ્બમત્તાનિ સુમનપુપ્ફાનિ દારકસ્સ ઉરે પતિત્વા દુક્ખં જનયિંસુ. સો થેરકાલે – ‘‘કદા પટ્ઠાય, ભન્તે, સરથા’’તિ પુચ્છિતો – ‘‘જાતનવમદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિ આહ.

તિપિટકચૂળાભયત્થેરો – ‘‘અનુરાધપુરે તીણિ દ્વારાનિ પિદહાપેત્વા મનુસ્સાનં એકેન દ્વારેન નિક્ખમનં કત્વા – ‘ત્વં કિન્નામો, ત્વં કિન્નામો’તિ પુચ્છિત્વા સાયં પુન અપુચ્છિત્વાવ તેસં નામાનિ સમ્પટિચ્છાપેતું – ‘‘સક્કા આવુસો’’તિ આહ. એવરૂપે ભિક્ખૂ સન્ધાય – ‘‘ઉપટ્ઠિતસ્સતી’’તિ વુત્તં.

પઞ્ઞવન્તોતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયપરિગ્ગાહિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા. અપિ ચ દ્વીહિપિ એતેહિ પદેહિ વિપસ્સકાનં ભિક્ખૂનં વિપસ્સનાસમ્ભારભૂતા સમ્માસતિ ચેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ કથિતા.

૧૩૯. ચતુત્થસત્તકે સતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. તત્થ ઉપટ્ઠાનલક્ખણો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પવિચયલક્ખણો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પગ્ગહલક્ખણો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ફરણલક્ખણો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપસમલક્ખણો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, અવિક્ખેપલક્ખણો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પટિસઙ્ખાનલક્ખણો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ભાવેસ્સન્તીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેન્તા, છહિ કારણેહિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા, નવહિ કારણેહિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા, દસહિ કારણેહિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા, સત્તહિ કારણેહિ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા, દસહિ કારણેહિ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા, પઞ્ચહિ કારણેહિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેન્તા વડ્ઢેસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇમિના વિપસ્સનામગ્ગફલસમ્પયુત્તે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે સમ્બોજ્ઝઙ્ગે કથેસિ.

૧૪૦. પઞ્ચમસત્તકે અનિચ્ચસઞ્ઞાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સદ્ધિં ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. અનત્તસઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમા સત્ત લોકિયવિપસ્સનાપિ હોન્તિ. ‘‘એતં સન્તં, એતં પણીતં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો વિરાગો નિરોધો’’તિ (અ. નિ. ૯.૩૬) આગતવસેનેત્થ દ્વે લોકુત્તરાપિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૧૪૧. છક્કે મેત્તં કાયકમ્મન્તિ મેત્તચિત્તેન કત્તબ્બં કાયકમ્મં. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. ઇમાનિ પન ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિ. ભિક્ખૂનઞ્હિ મેત્તચિત્તેન આભિસમાચારિકધમ્મપૂરણં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ગિહીનં ચેતિયવન્દનત્થાય બોધિવન્દનત્થાય સઙ્ઘનિમન્તનત્થાય ગમનં, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં, પત્તપ્પટિગ્ગહણં, આસનપઞ્ઞાપનં, અનુગમનન્તિ એવમાદિકં મેત્તં કાયકમ્મં નામ.

ભિક્ખૂનં મેત્તચિત્તેન આચારપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં, કમ્મટ્ઠાનકથનં, ધમ્મદેસના, તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ગિહીનં ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છામ, બોધિવન્દનત્થાય ગચ્છામ, ધમ્મસ્સવનં કરિસ્સામ, દીપમાલપુપ્ફપૂજં કરિસ્સામ, તીણિ સુચરિતાનિ સમાદાય વત્તિસ્સામ, સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામ, વસ્સવાસિકં દસ્સામ, અજ્જ સઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે દસ્સામ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ખાદનીયાદીનિ સંવિદહથ, આસનાનિ પઞ્ઞાપેથ, પાનીયં ઉપટ્ઠપેથ, સઙ્ઘં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા આનેથ, પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેથ, છન્દજાતા ઉસ્સાહજાતા વેય્યાવચ્ચં કરોથાતિઆદિકથનકાલે મેત્તં વચીકમ્મં નામ.

ભિક્ખૂનં પાતોવ ઉટ્ઠાય સરીરપ્પટિજગ્ગનં, ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ ચ કત્વા વિવિત્તાસને નિસીદિત્વા ઇમસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જાતિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘અય્યા સુખી હોન્તુ, અવેરા અબ્યાપજ્જા’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચ પરમ્મુખા ચ. તત્થ નવકાનં ચીવરકમ્માદીસુ સહાયભાવગમનં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. થેરાનં પન પાદધોવનવન્દનબીજનદાનાદિભેદં સબ્બં સામીચિકમ્મં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ઉભયેહિપિ દુન્નિક્ખિત્તાનં દારુભણ્ડાદીનં તેસુ અવમઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તાનં વિય પટિસામનં પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ.

દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરોતિ એવં પગ્ગય્હ વચનં સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. વિહારે અસન્તં પન પટિપુચ્છન્તસ્સ કુહિં અમ્હાકં દેવત્થેરો, કુહિં અમ્હાકં તિસ્સત્થેરો, કદા નુ ખો આગમિસ્સતીતિ એવં મમાયનવચનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ.

મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનિ પન નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા પસન્નેન મુખેન ઓલોકનં સમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ. દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરો અરોગો હોતુ, અપ્પાબાધોતિ સમન્નાહરણં પરમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

લાભાતિ ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા. ધમ્મિકાતિ કુહનાદિભેદં મિચ્છાજીવં વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ભિક્ખાચારવત્તેન ઉપ્પન્ના. અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પીતિ પચ્છિમકોટિયા પત્તે પરિયાપન્નં પત્તસ્સ અન્તોગતં દ્વિતિકટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ. અપ્પટિવિભત્તભોગીતિ એત્થ દ્વે પટિવિભત્તા નામ – આમિસપ્પટિવિભત્તઞ્ચ, પુગ્ગલપ્પટિવિભત્તઞ્ચ. તત્થ – ‘‘એત્તકં દસ્સામિ, એત્તકં ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં આમિસપ્પટિવિભત્તં નામ. ‘‘અસુકસ્સ દસ્સામિ, અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં પન પુગ્ગલપ્પટિવિભત્તં નામ. તદુભયમ્પિ અકત્વા યો અપ્પટિવિભત્તં ભુઞ્જતિ, અયં અપ્પટિવિભત્તભોગી નામ.

સીલવન્તેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સાધારણભોગીતિ એત્થ સાધારણભોગિનો ઇદં લક્ખણં, યં યં પણીતં લબ્ભતિ, તં તં નેવ લાભેન લાભં નિજિગીસનતામુખેન ગિહીનં દેતિ, ન અત્તના ભુઞ્જતિ, પટિગ્ગણ્હન્તો ચ – ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ગહેત્વા ઘણ્ટિં પહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં સઙ્ઘસન્તકં વિય પસ્સતિ.

ઇમં પન સારણીયધમ્મં કો પૂરેતિ, કો ન પૂરેતીતિ? દુસ્સીલો તાવ ન પૂરેતિ. ન હિ તસ્સ સન્તકં સીલવન્તા ગણ્હન્તિ. પરિસુદ્ધસીલો પન વત્તં અખણ્ડેન્તો પૂરેતિ. તત્રિદં વત્તં – યો હિ ઓદિસ્સકં કત્વા માતુ વા પિતુ વા આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા દેતિ, સો દાતબ્બં દેતિ, સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતિ, પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતિ. સારણીયધમ્મો હિ મુત્તપલિબોધસ્સેવ વટ્ટતિ. તેન પન ઓદિસ્સકં દેન્તેન ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાકઆગન્તુકગમિકાનઞ્ચેવ નવપબ્બજિતસ્સ ચ સઙ્ઘાટિપત્તગ્ગહણં અજાનન્તસ્સ દાતબ્બં. એતેસં દત્વા અવસેસં થેરાસનતો પટ્ઠાય થોકં અદત્વા યો યત્તકં ગણ્હાતિ, તસ્સ તત્તકં દાતબ્બં. અવસિટ્ઠે અસતિ પુન પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરાસનતો પટ્ઠાય યં યં પણીતં, તં દત્વા સેસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વચનતો દુસ્સીલસ્સ અદાતુમ્પિ વટ્ટતિ.

અયં પન સારણીયધમ્મો સુસિક્ખિતાય પરિસાય સુપૂરો હોતિ, નો અસિક્ખિતાય પરિસાય. સુસિક્ખિતાય હિ પરિસાય યો અઞ્ઞતો લભતિ, સો ન ગણ્હાતિ. અઞ્ઞતો અલભન્તોપિ પમાણયુત્તમેવ ગણ્હાતિ, નાતિરેકં. અયં પન સારણીયધમ્મો એવં પુનપ્પુનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં લદ્ધં દેન્તસ્સાપિ દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરતિ, ન તતો ઓરં. સચે હિ દ્વાદસમે વસ્સે સારણીયધમ્મપૂરકો પિણ્ડપાતપૂરં પત્તં આસનસાલાયં ઠપેત્વા નહાયિતું ગચ્છતિ સઙ્ઘત્થેરો ચ કસ્સેસો પત્તોતિ, ‘‘સારણીયધમ્મપૂરકસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘આહરથ ન’’ન્તિ સબ્બં પિણ્ડપાતં વિચારેત્વા ભુઞ્જિત્વા ચ રિત્તં પત્તં ઠપેતિ, અથ સો ભિક્ખુ રિત્તં પત્તં દિસ્વા ‘‘મય્હં અનવસેસેત્વાવ પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેતિ, સારણીયધમ્મો ભિજ્જતિ, પુન દ્વાદસવસ્સાનિ પૂરેતબ્બો હોતિ. તિત્થિયપરિવાસસદિસો હેસ, સકિં ખણ્ડે જાતે પુન પૂરેતબ્બોવ. યો પન – ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે પત્તગતં અનાપુચ્છાવ સબ્રહ્મચારી પરિભુઞ્જન્તી’’તિ સોમનસ્સં જનેતિ, તસ્સ પુણ્ણો નામ હોતિ.

એવં પૂરિતસારણીયધમ્મસ્સ પન નેવ ઇસ્સા, ન મચ્છરિયં હોતિ. સો મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, સુલભપચ્ચયો ચ, પત્તગતમસ્સ દિય્યમાનમ્પિ ન ખીયતિ, ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં લભતિ, ભયે વા છાતકે વા સમ્પત્તે દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – સેનગિરિવાસી તિસ્સત્થેરો કિર મહાગિરિગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. પઞ્ઞાસ મહાથેરા નાગદીપં ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છન્તા ગિરિગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા નિક્ખમિંસુ. થેરો પન પવિસન્તો તે દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘લદ્ધં, ભન્તે’’તિ? વિચરિમ્હ આવુસોતિ. સો તેસં અલદ્ધભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘ભન્તે યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ. મયં, આવુસો, પઞ્ઞાસ જના પત્તતેમનમત્તમ્પિ ન લભિમ્હાતિ. ભન્તે, નેવાસિકા નામ પટિબલા હોન્તિ, અલભન્તાપિ ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગં જાનન્તીતિ. થેરા આગમેસું. થેરો ગામં પાવિસિ. ધુરગેહેયેવ મહાઉપાસિકા ખીરભત્તં સજ્જેત્વા થેરં ઓલોકયમાના ઠિતા. અથ થેરસ્સ દ્વારં સમ્પત્તસ્સેવ પત્તં પૂરેત્વા અદાસિ, સો તં આદાય થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ગણ્હથ, ભન્તેતિ, સઙ્ઘત્થેરં આહ. થેરો – ‘‘અમ્હેહિ એત્તકેહિ કિઞ્ચિ ન લદ્ધં, અયં સીઘમેવ ગહેત્વા આગતો, કિં નુ ખો’’તિ સેસાનં મુખં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકનાકારેનેવ ઞત્વા ‘‘ભન્તે, ધમ્મેન સમેન લદ્ધપિણ્ડપાતો, નિક્કુક્કુચ્ચા ગણ્હથા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય સબ્બેસં યાવદત્થં દત્વા અત્તનાપિ યાવદત્થં ભુઞ્જિ.

અથ નં ભત્તકિચ્ચાવસાને થેરા પુચ્છિંસુ – ‘‘કદા, આવુસો, લોકુત્તરધમ્મં પટિવિજ્ઝી’’તિ? નત્થિ મે, ભન્તે, લોકુત્તરધમ્મોતિ. ઝાનલાભીસિ, આવુસોતિ? એતમ્પિ મે, ભન્તે, નત્થીતિ. નનુ, આવુસો, પાટિહારિયન્તિ? સારણીયધમ્મો મે, ભન્તે, પૂરિતો, તસ્સ મે ધમ્મસ્સ પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ ભિક્ખુસતસહસ્સં હોતિ, પત્તગતં ન ખીયતીતિ. તે સુત્વા – ‘‘સાધુ સાધુ સપ્પુરિસ, અનુચ્છવિકમિદં તુય્હ’’ન્તિ આહંસુ. ઇદં તાવ – ‘‘પત્તગતં ન ખીયતી’’તિ એત્થ વત્થુ.

અયમેવ પન થેરો ચેતિયપબ્બતે ગિરિભણ્ડમહાપૂજાય દાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઇમસ્મિં ઠાને કિં વરભણ્ડન્તિ પુચ્છિ. દ્વે સાટકા, ભન્તેતિ. એતે મય્હં પાપુણિસ્સન્તીતિ. તં સુત્વા અમચ્ચો રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘એકો દહરો એવં વદતી’’તિ. દહરસ્સ એવં ચિત્તં, મહાથેરાનં પન સુખુમસાટકા વટ્ટન્તીતિ વત્વા મહાથેરાનં દસ્સામીતિ ઠપેતિ. તસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘે પટિપાટિયા ઠિતે દેન્તસ્સ મત્થકે ઠપિતાપિ તે સાટકા હત્થં નારોહન્તિ. અઞ્ઞે આરોહન્તિ. દહરસ્સ દાનકાલે પન હત્થં આરુળ્હા. સો તસ્સ હત્થે પાતેત્વા અમચ્ચસ્સ મુખં ઓલોકેત્વા દહરં નિસીદાપેત્વા દાનં દત્વા સઙ્ઘં વિસ્સજ્જેત્વા દહરસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા – ‘‘ભન્તે, ઇમં ધમ્મં કદા પટિવિજ્ઝિત્થા’’તિ આહ. સો પરિયાયેનાપિ અસન્તં અવદન્તો – ‘‘નત્થિ મય્હં મહારાજ લોકુત્તરધમ્મો’’તિ આહ. નનુ, ભન્તે, પુબ્બે અવચુત્થાતિ. આમ, મહારાજ, સારણીયધમ્મપૂરકો અહં, તસ્સ મે ધમ્મસ્સ પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભન્તે, અનુચ્છવિકમિદં તુય્હ’’ન્તિ વન્દિત્વા પક્કામિ. ઇદં – ‘‘ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતી’’તિ એત્થ વત્થુ.

બ્રાહ્મણતિસ્સભયે પન ભાતરગામવાસિનો નાગત્થેરિયા અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ. થેરી પચ્ચૂસસમયે – ‘‘અતિવિય અપ્પનિગ્ઘોસો ગામો, ઉપધારેથ તાવા’’તિ દહરભિક્ખુનિયો આહ. તા ગન્ત્વા સબ્બેસં ગતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરિયા આરોચેસું. સા સુત્વા ‘‘મા તુમ્હે તેસં ગતભાવં ચિન્તયિત્થ, અત્તનો ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારેસુયેવ યોગં કરોથા’’તિ વત્વા ભિક્ખાચારવેલાયં પારુપિત્વા અત્તદ્વાદસમા ગામદ્વારે નિગ્રોધમૂલે અટ્ઠાસિ. રુક્ખે અધિવત્થાદેવતા દ્વાદસન્નમ્પિ ભિક્ખુનીનં પિણ્ડપાતં દત્વા ‘‘અય્યે, મા અઞ્ઞત્થ ગચ્છથ, નિચ્ચં ઇધેવ એથા’’તિ આહ. થેરિયા પન કનિટ્ઠભાતા નાગત્થેરો નામ અત્થિ, સો – ‘‘મહન્તં ભયં, ન સક્કા ઇધ યાપેતું, પરતીરં ગમિસ્સામી’’તિ અત્તદ્વાદસમોવ અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખન્તો થેરિં દિસ્વા ગમિસ્સામીતિ ભાતરગામં આગતો. થેરી – ‘‘થેરા આગતા’’તિ સુત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા કિં અય્યાતિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સા – ‘‘અજ્જ એકદિવસં વિહારેયેવ વસિત્વા સ્વે ગમિસ્સથા’’તિ આહ. થેરા વિહારં અગમંસુ.

થેરી પુનદિવસે રુક્ખમૂલે પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો – ‘‘વટ્ટિસ્સતિ થેરી’’તિ વત્વા તુણ્હી અટ્ઠાસિ. ધમ્મિકો તાત પિણ્ડપાતો, કુક્કુચ્ચં અકત્વા પરિભુઞ્જથાતિ. ‘‘વટ્ટિસ્સતિ થેરી’’તિ. સા પત્તં ગહેત્વા આકાસે ખિપિ. પત્તો આકાસે અટ્ઠાસિ. થેરો – ‘‘સત્તતાલમત્તે ઠિતમ્પિ ભિક્ખુનિભત્તમેવ થેરી’’તિ વત્વા – ‘‘ભયં નામ સબ્બકાલં ન હોતિ, ભયે વૂપસન્તે અરિયવંસં કથયમાનો, ‘ભો પિણ્ડપાતિક, ભિક્ખુનિભત્તં ભુઞ્જિત્વા વીતિનામયિત્થા’તિ ચિત્તેન અનુવદિયમાનો સન્થમ્ભેતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપ્પમત્તા હોથ થેરિયો’’તિ મગ્ગં આરુહિ.

રુક્ખદેવતાપિ – ‘‘સચે થેરો થેરિયા હત્થતો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિસ્સતિ, ન નં નિવત્તેસ્સામિ. સચે ન પરિભુઞ્જિસ્સતિ, નિવત્તેસ્સામી’’તિ ચિન્તયમાના ઠત્વા થેરસ્સ ગમનં દિસ્વા રુક્ખા ઓરુય્હ પત્તં, ભન્તે, દેથાતિ પત્તં ગહેત્વા થેરં રુક્ખમૂલંયેવ આનેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા પિણ્ડપાતં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં પટિઞ્ઞં કારેત્વા દ્વાદસ ભિક્ખુનિયો દ્વાદસ ભિક્ખૂ ચ સત્તવસ્સાનિ ઉપટ્ઠહિ. ઇદં – ‘‘દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તી’’તિ એત્થ વત્થુ. તત્ર હિ થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ યસ્સ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ આદિમ્હિ વા અન્તે વા સિક્ખાપદં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ સીલં પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડં નામ. યસ્સ પન વેમજ્ઝે ભિન્નં, તસ્સ મજ્ઝે છિદ્દસાટકો વિય છિદ્દં નામ હોતિ. યસ્સ પન પટિપાટિયા દ્વે તીણિ ભિન્નાનિ, તસ્સ પિટ્ઠિયં વા કુચ્છિયં વા ઉટ્ઠિતેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરવણ્ણા ગાવી વિય સબલં નામ હોતિ. યસ્સ પન અન્તરન્તરા વિસભાગબિન્દુચિત્રા ગાવી વિય કમ્માસં નામ હોતિ. યસ્સ પન સબ્બેનસબ્બં અભિન્નાનિ, તસ્સ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પનેતાનિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સભાવકરણતો ભુજિસ્સાનિ. બુદ્ધાદીહિ વિઞ્ઞૂહિ પસત્થત્તા વિઞ્ઞુપસત્થાનિ, તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તા – ‘‘ઇદં નામ ત્વં આપન્નપુબ્બો’’તિ કેનચિ પરામટ્ઠું અસક્કુણેય્યત્તા ચ અપરામટ્ઠાનિ, ઉપચારસમાધિં વા અપ્પનાસમાધિં વા સંવત્તયન્તીતિ સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

સીલસામઞ્ઞગતા વિહરિસ્સન્તીતિ તેસુ તેસુ દિસાભાગેસુ વિહરન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમાનભાવૂપગતસીલા વિહરિસ્સન્તિ. સોતાપન્નાદીનઞ્હિ સીલં સમુદ્દન્તરેપિ દેવલોકેપિ વસન્તાનં અઞ્ઞેસં સોતાપન્નાદીનં સીલેન સમાનમેવ હોતિ, નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્તં. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

યાયં દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. અરિયાતિ નિદ્દોસા. નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકા. તક્કરસ્સાતિ યો તથાકારી હોતિ. સબ્બદુક્ખક્ખયાયાતિ સબ્બદુક્ખક્ખયત્થં. દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતાતિ સમાનદિટ્ઠિભાવં ઉપગતા હુત્વા વિહરિસ્સન્તિ. વુદ્ધિયેવાતિ એવં વિહરન્તાનં વુદ્ધિયેવ ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનીતિ.

૧૪૨. એતદેવ બહુલન્તિ આસન્નપરિનિબ્બાનત્તા ભિક્ખુ ઓવદન્તો પુનપ્પુનં એતંયેવ ધમ્મિં કથં કરોતિ. ઇતિ સીલન્તિ એવં સીલં, એત્તકં સીલં. એત્થ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સીલં ચિત્તેકગ્ગતા સમાધિ, વિપસ્સનાપઞ્ઞા પઞ્ઞાતિ વેદિતબ્બા. સીલપરિભાવિતોતિ આદીસુ યસ્મિં સીલે ઠત્વાવ મગ્ગસમાધિં ફલસમાધિં નિબ્બત્તેન્તિ. એસો તેન સીલેન પરિભાવિતો મહપ્ફલો હોતિ, મહાનિસંસો. યમ્હિ સમાધિમ્હિ ઠત્વા મગ્ગપઞ્ઞં ફલપઞ્ઞં નિબ્બત્તેન્તિ, સા તેન સમાધિના પરિભાવિતા મહપ્ફલા હોતિ, મહાનિસંસા. યાય પઞ્ઞાય ઠત્વા મગ્ગચિત્તં ફલચિત્તં નિબ્બત્તેન્તિ, તં તાય પરિભાવિતં સમ્મદેવ આસવેહિ વિમુચ્ચતિ.

યથાભિરન્તન્તિ બુદ્ધાનં અનભિરતિપરિતસ્સિતં નામ નત્થિ, યથારુચિ યથાઅજ્ઝાસયન્તિ પન વુત્તં હોતિ. આયામાતિ એહિ યામ. ‘‘અયામા’’તિપિ પાઠો, ગચ્છામાતિ અત્થો. આનન્દાતિ ભગવા સન્તિકાવચરત્તા થેરં આલપતિ. થેરો પન – ‘‘ગણ્હથાવુસો પત્તચીવરાનિ, ભગવા અસુકટ્ઠાનં ગન્તુકામો’’તિ ભિક્ખૂનં આરોચેતિ.

૧૪૪. અમ્બલટ્ઠિકાગમનં ઉત્તાનમેવ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તોતિઆદિ (દી. નિ. ૩.૧૪૧) સમ્પસાદનીયે વિત્થારિતં.

દુસ્સીલઆદીનવવણ્ણના

૧૪૮. પાટલિગમને આવસથાગારન્તિ આગન્તુકાનં આવસથગેહં. પાટલિગામે કિર નિચ્ચકાલં દ્વિન્નં રાજૂનં સહાયકા આગન્ત્વા કુલાનિ ગેહતો નીહરિત્વા માસમ્પિ અડ્ઢમાસમ્પિ વસન્તિ. તે મનુસ્સા નિચ્ચુપદ્દુતા – ‘‘એતેસં આગતકાલે વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ નગરમજ્ઝે મહતિં સાલં કરિત્વા તસ્સા એકસ્મિં પદેસે ભણ્ડપટિસામનટ્ઠાનં, એકસ્મિં પદેસે નિવાસટ્ઠાનં અકંસુ. તે – ‘‘ભગવા આગતો’’તિ સુત્વાવ – ‘‘અમ્હેહિ ગન્ત્વાપિ ભગવા આનેતબ્બો સિયા, સો સયમેવ અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો, અજ્જ ભગવન્તં આવસથે મઙ્ગલં વદાપેસ્સામા’’તિ એતદત્થમેવ ઉપસઙ્કમન્તા. તસ્મા એવમાહંસુ. યેન આવસથાગારન્તિ તે કિર – ‘‘બુદ્ધા નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા અન્તોગામે વસિતું ઇચ્છેય્યું વા નો વા’’તિ ભગવતો મનં અજાનન્તા આવસથાગારં અપ્પટિજગ્ગિત્વાવ આગમંસુ. ઇદાનિ ભગવતો મનં ઞત્વા પુરેતરં ગન્ત્વા પટિજગ્ગિસ્સામાતિ યેનાવસથાગારં, તેનુપસઙ્કમિંસુ. સબ્બસન્થરિન્તિ યથા સબ્બં સન્થતં હોતિ, એવં સન્થરિં.

૧૪૯. દુસ્સીલોતિ અસીલો નિસ્સીલો. સીલવિપન્નોતિ વિપન્નસીલો ભિન્નસંવરો. પમાદાધિકરણન્તિ પમાદકારણા.

ઇદઞ્ચ સુત્તં ગહટ્ઠાનં વસેન આગતં પબ્બજિતાનમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ગહટ્ઠો હિ યેન યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિતં કપ્પેતિ – યદિ કસિયા, યદિ વણિજ્જાય, પાણાતિપાતાદિવસેન પમત્તો તં તં યથાકાલં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અથસ્સ મૂલમ્પિ વિનસ્સતિ. માઘાતકાલે પાણાતિપાતં પન અદિન્નાદાનાદીનિ ચ કરોન્તો દણ્ડવસેન મહતિં ભોગજાનિં નિગચ્છતિ. પબ્બજિતો દુસ્સીલો ચ પમાદકારણા સીલતો બુદ્ધવચનતો ઝાનતો સત્તઅરિયધનતો ચ જાનિં નિગચ્છતિ.

ગહટ્ઠસ્સ – ‘‘અસુકો નામ અસુકકુલે જાતો દુસ્સીલો પાપધમ્મો પરિચ્ચત્તઇધલોકપરલોકો સલાકભત્તમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ ચતુપરિસમજ્ઝે પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. પબ્બજિતસ્સ વા – ‘‘અસુકો નામ નાસક્ખિ સીલં રક્ખિતું, ન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેતું, વેજ્જકમ્માદીહિ જીવતિ, છહિ અગારવેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ.

અવિસારદોતિ ગહટ્ઠો તાવ – ‘‘અવસ્સં બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને કેચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સન્તિ, અથ મં નિગ્ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ વા, ‘‘રાજકુલસ્સ વા દસ્સન્તી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો અઙ્ગુલિકેન ભૂમિં કસન્તો નિસીદતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. પબ્બજિતોપિ – ‘‘બહૂ ભિક્ખૂ સન્નિપતિતા, અવસ્સં કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મે ઉપોસથમ્પિ પવારણમ્પિ ઠપેત્વા સામઞ્ઞતો ચાવેત્વા નિક્કડ્ઢિસ્સન્તી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. એકચ્ચો પન દુસ્સીલોપિ દપ્પિતો વિય વિચરતિ, સોપિ અજ્ઝાસયેન મઙ્કુ હોતિયેવ.

સમ્મૂળ્હો કાલઙ્કરોતીતિ તસ્સ હિ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ દુસ્સીલકમ્મે સમાદાય પવત્તિતટ્ઠાનં આપાથમાગચ્છતિ, સો ઉમ્મીલેત્વા ઇધલોકં પસ્સતિ, નિમીલેત્વા પરલોકં પસ્સતિ, તસ્સ ચત્તારો અપાયા ઉપટ્ઠહન્તિ, સત્તિસતેન સીસે પહરિયમાનો વિય હોતિ. સો – ‘‘વારેથ, વારેથા’’તિ વિરવન્તો મરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતી’’તિ. પઞ્ચમપદં ઉત્તાનમેવ.

૧૫૦. આનિસંસકથા વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બા.

૧૫૧. બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાયાતિ અઞ્ઞાય પાળિમુત્તકાય ધમ્મિકથાય ચેવ આવસથાનુમોદનાય ચ આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય યોજનપ્પમાણં મહામધું પીળેત્વા મધુપાનં પાયેન્તો વિય બહુદેવ રત્તિં સન્દસ્સેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉય્યોજેસિ. અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા ખીણા ખયવયં ઉપેતા. સુઞ્ઞાગારન્તિ પાટિયેક્કં સુઞ્ઞાગારં નામ નત્થિ, તત્થેવ પન એકપસ્સે સાણિપાકારેન પરિક્ખિપિત્વા – ‘‘ઇધ સત્થા વિસ્સમિસ્સતી’’તિ મઞ્ચકં પઞ્ઞપેસું. ભગવા – ‘‘ચતૂહિપિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં એતેસં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ તત્થ સીહસેય્યં કપ્પેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સુઞ્ઞાગારં પાવિસી’’તિ.

પાટલિપુત્તનગરમાપનવણ્ણના

૧૫૨. સુનિધવસ્સકારાતિ સુનિધો ચ વસ્સકારો ચ દ્વે બ્રાહ્મણા. મગધમહામત્તાતિ મગધરઞ્ઞો મહામત્તા મહાઅમચ્ચા, મગધરટ્ઠે વા મહામત્તા મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતાતિ મગધમહામત્તા. પાટલિગામે નગરન્તિ પાટલિગામં નગરં કત્વા માપેન્તિ. વજ્જીનં પટિબાહાયાતિ વજ્જિરાજકુલાનં આયમુખપચ્છિન્દનત્થં. સહસ્સેવાતિ એકેકવગ્ગવસેન સહસ્સં સહસ્સં હુત્વા. વત્થૂનીતિ ઘરવત્થૂનિ. ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતુન્તિ રઞ્ઞઞ્ચ રાજમહામત્તાનઞ્ચ નિવેસનાનિ માપેતું વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ. તે કિર અત્તનો સિપ્પાનુભાવેન હેટ્ઠા પથવિયં તિંસહત્થમત્તે ઠાને – ‘‘ઇધ નાગગ્ગાહો, ઇધ યક્ખગ્ગાહો, ઇધ ભૂતગ્ગાહો, પાસાણો વા ખાણુકો વા અત્થી’’તિ પસ્સન્તિ. તે તદા સિપ્પં જપ્પિત્વા દેવતાહિ સદ્ધિં મન્તયમાના વિય માપેન્તિ. અથવા નેસં સરીરે દેવતા અધિમુચ્ચિત્વા તત્થ તત્થ નિવેસનાનિ માપેતું ચિત્તં નામેન્તિ. તા ચતૂસુ કોણેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા વત્થુમ્હિ ગહિતમત્તે પટિવિગચ્છન્તિ. સદ્ધાનં કુલાનં સદ્ધા દેવતા તથા કરોન્તિ, અસ્સદ્ધાનં કુલાનં અસ્સદ્ધા દેવતાવ. કિં કારણા? સદ્ધાનઞ્હિ એવં હોતિ – ‘‘ઇધ મનુસ્સા નિવેસનં માપેત્વા પઠમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા મઙ્ગલં વડ્ઢાપેસ્સન્તિ. અથ મયં સીલવન્તાનં દસ્સનં, ધમ્મકથં, પઞ્હાવિસ્સજ્જનં, અનુમોદનઞ્ચ સોતું લભિસ્સામ, મનુસ્સા દાનં દત્વા અમ્હાકં પત્તિં દસ્સન્તી’’તિ.

તાવતિંસેહીતિ યથા હિ એકસ્મિં કુલે એકં પણ્ડિતમનુસ્સં, એકસ્મિં વા વિહારે એકં બહુસ્સુતભિક્ખું ઉપાદાય – ‘‘અસુકકુલે મનુસ્સા પણ્ડિતા, અસુકવિહારે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, એવમેવ સક્કં દેવરાજાનં વિસ્સકમ્મઞ્ચ દેવપુત્તં ઉપાદાય – ‘‘તાવતિંસા પણ્ડિતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો. તેનાહ – ‘‘તાવતિંસેહી’’તિ. તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વાપિ વિય માપેન્તીતિ અત્થો.

યાવતા અરિયં આયતનન્તિ યત્તકં અરિયકમનુસ્સાનં ઓસરણટ્ઠાનં નામ અત્થિ. યાવતા વણિપ્પથોતિ યત્તકં વાણિજાનં આભતભણ્ડસ્સ રાસિવસેનેવ કયવિક્કયટ્ઠાનં નામ, વાણિજાનં વસનટ્ઠાનં વા અત્થિ. ઇદં અગ્ગનગરન્તિ તેસં અરિયાયતનવણિપ્પથાનં ઇદં અગ્ગનગરં જેટ્ઠકં પામોક્ખં ભવિસ્સતીતિ. પુટભેદનન્તિ ભણ્ડપુટભેદનટ્ઠાનં, ભણ્ડભણ્ડિકાનં મોચનટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે અલદ્ધભણ્ડમ્પિ હિ ઇધેવ લભિસ્સન્તિ, અઞ્ઞત્થ વિક્કયેન અગચ્છન્તમ્પિ ચ ઇધેવ ગમિસ્સતિ. તસ્મા ઇધેવ પુટં ભિન્દિસ્સન્તીતિ અત્થો. ચતૂસુ હિ દ્વારેસુ ચત્તારિ સભાયં એકન્તિ એવં દિવસે દિવસે પઞ્ચસતસહસ્સાનિ ઉટ્ઠહિસ્સન્તીતિ દસ્સેતિ.

અગ્ગિતો વાતિઆદીસુ ચકારત્થો વા-સદ્દો. અગ્ગિના ચ ઉદકેન ચ મિથુભેદેન ચ નસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. એકકોટ્ઠાસો અગ્ગિના નસ્સિસ્સતિ, નિબ્બાપેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. એકં ગઙ્ગા ગહેત્વા ગમિસ્સતિ. એકો – ‘‘ઇમિના અકથિતં અમુસ્સ, અમુના અકથિતં ઇમસ્સા’’તિ વદન્તાનં પિસુણવાચાનં વસેન ભિન્નાનં મનુસ્સાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદેનેવ નસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. ઇતિ વત્વા ભગવા પચ્ચૂસકાલે ગઙ્ગાય તીરં ગન્ત્વા કતમુખધોવનો ભિક્ખાચારવેલં આગમયમાનો નિસીદિ.

૧૫૩. સુનિધવસ્સકારાપિ – ‘‘અમ્હાકં રાજા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, સો અમ્હે પુચ્છિસ્સતિ, ‘સત્થા કિર પાટલિગામં અગમાસિ, તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્થ, ન ઉપસઙ્કમિત્થા’તિ. ઉપસઙ્કમિમ્હાતિ ચ વુત્તે – ‘નિમન્તયિત્થ, ન નિમન્તયિત્થા’તિ ચ પુચ્છિસ્સતિ. ન નિમન્તયિમ્હાતિ ચ વુત્તે અમ્હાકં દોસં આરોપેત્વા નિગ્ગણ્હિસ્સતિ. ઇદં ચાપિ મયં આગતટ્ઠાને નગરં માપેમ, સમણસ્સ ખો પન ગોતમસ્સ ગતગતટ્ઠાને કાળકણ્ણિસત્તા પટિક્કમન્તિ, તં મયં નગરમઙ્ગલં વદાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તયિંસુ. તસ્મા – ‘‘અથ ખો સુનિધવસ્સકારા’’તિઆદિ વુત્તં.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હકાલે. નિવાસેત્વાતિ ગામપ્પવેસનનીહારેન નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ પત્તઞ્ચ ચીવરઞ્ચ આદિયિત્વા કાયપ્પટિબદ્ધં કત્વા.

સીલવન્તેત્થાતિ સીલવન્તે એત્થ. સઞ્ઞતેતિ કાયવાચામનેહિ સઞ્ઞતે.

તાસં દક્ખિણમાદિયેતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને ચત્તારો પચ્ચયે તાસં ઘરદેવતાનં આદિસેય્ય, પત્તિં દદેય્ય. પૂજિતા પૂજયન્તીતિ – ‘‘ઇમે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, એવમ્પિ નો પત્તિં દેન્તી’’તિ આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોથાતિ સુટ્ઠુ આરક્ખં કરોન્તિ. માનિતા માનયન્તીતિ કાલાનુકાલં બલિકમ્મકરણેન માનિતા ‘‘એતે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, ચતુમાસછમાસન્તરે નો બલિકમ્મં કરોન્તી’’તિ માનેન્તિ, માનેન્તિયો ઉપ્પન્નં પરિસ્સયં હરન્તિ.

તતો નન્તિ તતો નં પણ્ડિતજાતિકં મનુસ્સં. ઓરસન્તિ ઉરે ઠપેત્વા સંવડ્ઢિતં, યથા માતા ઓરસં પુત્તં અનુકમ્પતિ, ઉપ્પન્નપરિસ્સયહરણત્થમેવ તસ્સ વાયમતિ, એવં અનુકમ્પન્તીતિ અત્થો. ભદ્રાનિ પસ્સતીતિ સુન્દરાનિ પસ્સતિ.

૧૫૪. ઉળુમ્પન્તિ પારગમનત્થાય આણિયો કોટ્ટેત્વા કતં. કુલ્લન્તિ વલ્લિઆદીહિ બન્ધિત્વા કતં.

‘‘યે તરન્તિ અણ્ણવ’’ન્તિ ગાથાય અણ્ણવન્તિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યોજનમત્તં ગમ્ભીરસ્સ ચ પુથુલસ્સ ચ ઉદકટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. સરન્તિ ઇધ નદી અધિપ્પેતા. ઇદં વુત્તં હોતિ, યે ગમ્ભીરવિત્થતં તણ્હાસરં તરન્તિ, તે અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં સેતું કત્વાન. વિસજ્જ પલ્લલાનિ અનામસિત્વા ઉદકભરિતાનિ નિન્નટ્ઠાનાનિ. અયં પન ઇદં અપ્પમત્તકં તરિતુકામોપિ કુલ્લઞ્હિ જનો પબન્ધતિ. બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વિનાયેવ કુલ્લેન તિણ્ણા મેધાવિનો જનાતિ.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરિયસચ્ચકથાવણ્ણના

૧૫૫. કોટિગામોતિ મહાપનાદસ્સ પાસાદકોટિયં કતગામો. અરિયસચ્ચાનન્તિ અરિયભાવકરાનં સચ્ચાનં. અનનુબોધાતિ અબુજ્ઝનેન અજાનનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન. સન્ધાવિતન્તિ ભવતો ભવં ગમનવસેન સન્ધાવિતં. સંસરિતન્તિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનવસેન સંસરિતં. મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચાતિ મયા ચ તુમ્હેહિ ચ. અથ વા સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ સન્ધાવનં સંસરણં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ અહોસીતિ એમમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ભવનેત્તિ સમૂહતાતિ ભવતો ભવં નયનસમત્થા તણ્હારજ્જુ સુટ્ઠુ હતા છિન્ના અપ્પવત્તિકતા.

અનાવત્તિધમ્મસમ્બોધિપરાયણવણ્ણના

૧૫૬. નાતિકાતિ એકં તળાકં નિસ્સાય દ્વિન્નં ચૂળપિતુમહાપિતુપુત્તાનં દ્વે ગામા. નાતિકેતિ એકસ્મિં ઞાતિગામકે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકામયે આવસથે.

૧૫૭. ઓરમ્ભાગિયાનન્તિ હેટ્ઠાભાગિયાનં, કામભવેયેવ પટિસન્ધિગ્ગાહાપકાનન્તિ અત્થો. ઓરન્તિ લદ્ધનામેહિ વા તીહિ મગ્ગેહિ પહાતબ્બાનીતિપિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તત્થ કામચ્છન્દો, બ્યાપાદોતિ ઇમાનિ દ્વે સમાપત્તિયા વા અવિક્ખમ્ભિતાનિ, મગ્ગેન વા અસમુચ્છિન્નાનિ નિબ્બત્તવસેન ઉદ્ધં ભાગં રૂપભવઞ્ચ અરૂપભવઞ્ચ ગન્તું ન દેન્તિ. સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ તીણિ તત્થ નિબ્બત્તમ્પિ આનેત્વા પુન ઇધેવ નિબ્બત્તાપેન્તીતિ સબ્બાનિપિ ઓરમ્ભાગિયાનેવ. અનાવત્તિધમ્માતિ પટિસન્ધિવસેન અનાગમનસભાવા.

રાગદોસમોહાનં તનુત્તાતિ એત્થ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પત્તિયા ચ, પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચાતિ દ્વેધાપિ તનુભાવો વેદિતબ્બો. સકદાગામિસ્સ હિ પુથુજ્જનાનં વિય અભિણ્હં રાગાદયો નુપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પજ્જમાના ચ પુથુજ્જનાનં વિય બહલબહલા નુપ્પજ્જન્તિ, મક્ખિકાપત્તં વિય તનુકતનુકા ઉપ્પજ્જન્તિ. દીઘભાણકતિપિટકમહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘યસ્મા સકદાગામિસ્સ પુત્તધીતરો હોન્તિ, ઓરોધા ચ હોન્તિ, તસ્મા બહલા કિલેસા. ઇદં પન ભવતનુકવસેન કથિત’’ન્તિ. તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘સોતાપન્નસ્સ સત્તભવે ઠપેત્વા અટ્ઠમે ભવે ભવતનુકં નત્થિ. સકદાગામિસ્સ દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ ભવતનુકં નત્થિ. અનાગામિસ્સ રૂપારૂપભવે ઠપેત્વા કામભવે ભવતનુકં નત્થિ. ખીણાસવસ્સ કિસ્મિઞ્ચિ ભવે ભવતનુકં નત્થી’’તિ વુત્તત્તા પટિક્ખિત્તં હોતિ.

ઇમં લોકન્તિ ઇમં કામાવચરલોકં સન્ધાય વુત્તં. અયઞ્ચેત્થ અધિપ્પાયો, સચે હિ મનુસ્સેસુ સકદાગામિફલં પત્તો દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. અસક્કોન્તો પન અવસ્સં મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા સચ્છિકરોતિ. દેવેસુ સકદાગામિફલં પત્તોપિ સચે મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. અસક્કોન્તો પન અવસ્સં દેવલોકં ગન્ત્વા સચ્છિકરોતીતિ.

અવિનિપાતધમ્મોતિ એત્થ વિનિપતનં વિનિપાતો, નાસ્સ વિનિપાતો ધમ્મોતિ અવિનિપાતધમ્મો. ચતૂસુ અપાયેસુ અવિનિપાતધમ્મો ચતૂસુ અપાયેસુ અવિનિપાતસભાવોતિ અત્થો. નિયતોતિ ધમ્મનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયણોતિ ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતા સમ્બોધિ પરં અયનં અસ્સ ગતિ પટિસરણં અવસ્સં પત્તબ્બાતિ સમ્બોધિપરાયણો.

ધમ્માદાસધમ્મપરિયાયવણ્ણના

૧૫૮. વિહેસાતિ તેસં તેસં ઞાણગતિં ઞાણૂપપત્તિં ઞાણાભિસમ્પરાયં ઓલોકેન્તસ્સ કાયકિલમથોવ એસ, આનન્દ, તથાગતસ્સાતિ દીપેતિ, ચિત્તવિહેસા પન બુદ્ધાનં નત્થિ. ધમ્માદાસન્તિ ધમ્મમયં આદાસં. યેનાતિ યેન ધમ્માદાસેન સમન્નાગતો. ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતોતિ ઇદં નિરયાદીનંયેવ વેવચનવસેન વુત્તં. નિરયાદયો હિ વડ્ઢિસઙ્ખાતતો અયતો અપેતત્તા અપાયા. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ. યે દુક્કટકારિનો, તે એત્થ વિવસા નિપતન્તીતિ વિનિપાતા.

અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ બુદ્ધગુણાનં યથાભૂતતો ઞાતત્તા અચલેન અચ્ચુતેન પસાદેન. ઉપરિ પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીનં પન વિત્થારો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો.

અરિયકન્તેહીતિ અરિયાનં કન્તેહિ પિયેહિ મનાપેહિ. પઞ્ચ સીલાનિ હિ અરિયસાવકાનં કન્તાનિ હોન્તિ, ભવન્તરેપિ અવિજહિતબ્બતો. તાનિ સન્ધાયેતં વુત્તં. સબ્બોપિ પનેત્થ સંવરો લબ્ભતિયેવ.

સોતાપન્નોહમસ્મીતિ ઇદં દેસનાસીસમેવ. સકદાગામિઆદયોપિ પન સકદાગામીહમસ્મીતિઆદિના નયેન બ્યાકરોન્તિ યેવાતિ. સબ્બેસમ્પિ હિ સિક્ખાપદાવિરોધેન યુત્તટ્ઠાને બ્યાકરણં અનુઞ્ઞાતમેવ હોતિ.

અમ્બપાલીગણિકાવત્થુવણ્ણના

૧૬૧. વેસાલિયં વિહરતીતિ એત્થ તેન ખો પન સમયેન વેસાલી ઇદ્ધા ચેવ હોતિ ફીતાચાતિઆદિના ખન્ધકે વુત્તનયેન વેસાલિયા સમ્પન્નભાવો વેદિતબ્બો. અમ્બપાલિવનેતિ અમ્બપાલિયા ગણિકાય ઉય્યાનભૂતે અમ્બવને. સતો ભિક્ખવેતિ ભગવા અમ્બપાલિદસ્સને સતિપચ્ચુપટ્ઠાનત્થં વિસેસતો ઇધ સતિપટ્ઠાનદેસનં આરભિ. તત્થ સરતીતિ સતો. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજાનો. સતિયા ચ સમ્પજઞ્ઞેન ચ સમન્નાગતો હુત્વા વિહરેય્યાતિ અત્થો. કાયે કાયાનુપસ્સીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં મહાસતિપટ્ઠાને વક્ખામ.

નીલાતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહકં. નીલવણ્ણાતિઆદિ તસ્સેવ વિભાગદસ્સનં. તત્થ ન તેસં પકતિવણ્ણો નીલો, નીલવિલેપનવિલિત્તત્તા પનેતં વુત્તં. નીલવત્થાતિ પટદુકૂલકોસેય્યાદીનિપિ તેસં નીલાનેવ હોન્તિ. નીલાલઙ્કારાતિ નીલમણીહિ નીલપુપ્ફેહિ અલઙ્કતા, રથાપિ તેસં નીલમણિખચિતા નીલવત્થપરિક્ખિત્તા નીલદ્ધજા નીલવમ્મિકેહિ નીલાભરણેહિ નીલઅસ્સેહિ યુત્તા, પતોદલટ્ઠિયોપિ નીલા યેવાતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પરિવટ્ટેસીતિ પહરિ. કિં જે અમ્બપાલીતિ જેતિ આલપનવચનં, ભોતિ અમ્બપાલિ, કિં કારણાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘કિઞ્ચા’’તિપિ પાઠો, અયમેવેત્થ અત્થો. સાહારન્તિ સજનપદં. અઙ્ગુલિં ફોટેસુન્તિ અઙ્ગુલિં ચાલેસું. અમ્બકાયાતિ ઇત્થિકાય.

યેસન્તિ કરણત્થે સામિવચનં, યેહિ અદિટ્ઠાતિ વુત્તં હોતિ. ઓલોકેથાતિ પસ્સથ. અવલોકેથાતિ પુનપ્પુનં પસ્સથ. ઉપસંહરથાતિ ઉપનેથ. ઇમં લિચ્છવિપરિસં તુમ્હાકં ચિત્તેન તાવતિંસસદિસં ઉપસંહરથ ઉપનેથ અલ્લીયાપેથ. યથેવ તાવતિંસા અભિરૂપા પાસાદિકા નીલાદિનાનાવણ્ણા, એવમિમે લિચ્છવિરાજાનોપીતિ તાવતિંસેહિ સમકે કત્વા પસ્સથાતિ અત્થો.

કસ્મા પન ભગવા અનેકસતેહિ સુત્તેહિ ચક્ખાદીનં રૂપાદીસુ નિમિત્તગ્ગાહં પટિસેધેત્વા ઇધ મહન્તેન ઉસ્સાહેન નિમિત્તગ્ગાહે ઉય્યોજેતીતિ? હિતકામતાય. તત્ર કિર એકચ્ચે ભિક્ખૂ ઓસન્નવીરિયા, તેસં સમ્પત્તિયા પલોભેન્તો – ‘‘અપ્પમાદેન સમણધમ્મં કરોન્તાનં એવરૂપા ઇસ્સરિયસમ્પત્તિ સુલભા’’તિ સમણધમ્મે ઉસ્સાહજનનત્થં આહ. અનિચ્ચલક્ખણવિભાવનત્થઞ્ચાપિ એવમાહ. નચિરસ્સેવ હિ સબ્બેપિમે અજાતસત્તુસ્સ વસેન વિનાસં પાપુણિસ્સન્તિ. અથ નેસં રજ્જસિરિસમ્પત્તિં દિસ્વા ઠિતભિક્ખૂ – ‘‘તથારૂપાયપિ નામ સિરિસમ્પત્તિયા વિનાસો પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં ભાવેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તીતિ અનિચ્ચલક્ખણવિભાવનત્થં આહ.

અધિવાસેતૂતિ અમ્બપાલિયા નિમન્તિતભાવં ઞત્વાપિ કસ્મા નિમન્તેન્તીતિ? અસદ્દહનતાય ચેવ વત્તસીસેન ચ. સા હિ ધુત્તા ઇત્થી અનિમન્તેત્વાપિ નિમન્તેમીતિ વદેય્યાતિ તેસં ચિત્તં અહોસિ, ધમ્મં સુત્વા ગમનકાલે ચ નિમન્તેત્વા ગમનં નામ મનુસ્સાનં વત્તમેવ.

વેળુવગામવસ્સૂપગમનવણ્ણના

૧૬૩. વેળુવગામકોતિ વેસાલિયા સમીપે વેળુવગામો. યથામિત્તન્તિઆદીસુ મિત્તા મિત્તાવ. સન્દિટ્ઠાતિ તત્થ તત્થ સઙ્ગમ્મ દિટ્ઠમત્તા નાતિદળ્હમિત્તા. સમ્ભત્તાતિ સુટ્ઠુ ભત્તા સિનેહવન્તો દળ્હમિત્તા. યેસં યેસં યત્થ યત્થ એવરૂપા ભિક્ખૂ અત્થિ, તે તે તત્થ તત્થ વસ્સં ઉપેથાતિ અત્થો. કસ્મા એવમાહ? તેસં ફાસુવિહારત્થાય. તેસઞ્હિ વેળુવગામકે સેનાસનં નપ્પહોતિ, ભિક્ખાપિ મન્દા. સમન્તા વેસાલિયા પન બહૂનિ સેનાસનાનિ, ભિક્ખાપિ સુલભા, તસ્મા એવમાહ. અથ કસ્મા – ‘‘યથાસુખં ગચ્છથા’’તિ ન વિસ્સજ્જેસિ? તેસં અનુકમ્પાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં દસમાસમત્તં ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, સચે ઇમે દૂરં ગચ્છિસ્સન્તિ, મમ પરિનિબ્બાનકાલે દટ્ઠું ન સક્ખિસ્સન્તિ. અથ નેસં – ‘‘સત્થા પરિનિબ્બાયન્તો અમ્હાકં સતિમત્તમ્પિ ન અદાસિ, સચે જાનેય્યામ, એવં ન દૂરે વસેય્યામા’’તિ વિપ્પટિસારો ભવેય્ય. વેસાલિયા સમન્તા પન વસન્તા માસસ્સ અટ્ઠ વારે આગન્ત્વા ધમ્મં સુણિસ્સન્તિ, સુગતોવાદં લભિસ્સન્તી’’તિ ન વિસ્સજ્જેસિ.

૧૬૪. ખરોતિ ફરુસો. આબાધોતિ વિસભાગરોગો. બાળ્હાતિ બલવતિયો. મારણન્તિકાતિ મરણન્તં મરણસન્તિકં પાપનસમત્થા. સતો સમ્પજાનો અધિવાસેસીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા અધિવાસેસિ. અવિહઞ્ઞમાનોતિ વેદનાનુવત્તનવસેન અપરાપરં પરિવત્તનં અકરોન્તો અપીળિયમાનો અદુક્ખિયમાનોવ અધિવાસેસિ. અનામન્તેત્વાતિ અજાનાપેત્વા. અનપલોકેત્વાતિ ન અપલોકેત્વા ઓવાદાનુસાસનિં અદત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વીરિયેનાતિ પુબ્બભાગવીરિયેન ચેવ ફલસમાપત્તિવીરિયેન ચ. પટિપણામેત્વાતિ વિક્ખમ્ભેત્વા. જીવિતસઙ્ખારન્તિ એત્થ જીવિતમ્પિ જીવિતસઙ્ખારો. યેન જીવિતં સઙ્ખરિયતિ છિજ્જમાનં ઘટેત્વા ઠપિયતિ, સો ફલસમાપત્તિધમ્મોપિ જીવિતસઙ્ખારો. સો ઇધ અધિપ્પેતો. અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા પવત્તેત્વા, જીવિતટ્ઠપનસમત્થં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જેય્યન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો.

કિં પન ભગવા ઇતો પુબ્બે ફલસમાપત્તિં ન સમાપજ્જતીતિ? સમાપજ્જતિ. સા પન ખણિકસમાપત્તિ. ખણિકસમાપત્તિ ચ અન્તોસમાપત્તિયંયેવ વેદનં વિક્ખમ્ભેતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતમત્તસ્સ કટ્ઠપાતેન વા કઠલપાતેન વા છિન્નસેવાલો વિય ઉદકં પુન સરીરં વેદના અજ્ઝોત્થરતિ. યા પન રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકઞ્ચ નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા મહાવિપસ્સનાવસેન સમાપન્ના સમાપત્તિ, સા સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેતિ. યથા નામ પુરિસેન પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ સુટ્ઠુ અપબ્યૂળ્હો સેવાલો ચિરેન ઉદકં ઓત્થરતિ; એવમેવ તતો વુટ્ઠિતસ્સ ચિરેન વેદના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ભગવા તં દિવસં મહાબોધિપલ્લઙ્કે અભિનવવિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તો વિય રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકં નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા ચુદ્દસહાકારેહિ સન્નેત્વા મહાવિપસ્સનાય વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા – ‘‘દસમાસે મા ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિ. સમાપત્તિવિક્ખમ્ભિતા વેદના દસમાસે ન ઉપ્પજ્જિ યેવ.

ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનો હુત્વા પુન વુટ્ઠિતો. મધુરકજાતો વિયાતિ સઞ્જાતગરુભાવો સઞ્જાતથદ્ધભાવો સૂલે ઉત્તાસિતપુરિસો વિય. ન પક્ખાયન્તીતિ નપ્પકાસન્તિ, નાનાકારતો ન ઉપટ્ઠહન્તિ. ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તીતિ સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મા મય્હં પાકટા ન હોન્તીતિ દીપેતિ. તન્તિધમ્મા પન થેરસ્સ સુપગુણા. ન ઉદાહરતીતિ પચ્છિમં ઓવાદં ન દેતિ. તં સન્ધાય વદતિ.

૧૬૫. અનન્તરં અબાહિરન્તિ ધમ્મવસેન વા પુગ્ગલવસેન વા ઉભયં અકત્વા. ‘‘એત્તકં ધમ્મં પરસ્સ ન દેસેસ્સામી’’તિ હિ ચિન્તેન્તો ધમ્મં અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ. ‘‘એત્તકં પરસ્સ દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો ધમ્મં બાહિરં કરોતિ નામ. ‘‘ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પન પુગ્ગલં અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ. ‘‘ઇમસ્સ ન દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પુગ્ગલં બાહિરં કરોતિ નામ. એવં અકત્વા દેસિતોતિ અત્થો. આચરિયમુટ્ઠીતિ યથા બાહિરકાનં આચરિયમુટ્ઠિ નામ હોતિ. દહરકાલે કસ્સચિ અકથેત્વા પચ્છિમકાલે મરણમઞ્ચે નિપન્ના પિયમનાપસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ કથેન્તિ, એવં તથાગતસ્સ – ‘‘ઇદં મહલ્લકકાલે પચ્છિમટ્ઠાને કથેસ્સામી’’તિ મુટ્ઠિં કત્વા ‘‘પરિહરિસ્સામી’’તિ ઠપિતં કિઞ્ચિ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

અહં ભિક્ખુસઙ્ઘન્તિ અહમેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામીતિ વા મમુદ્દેસિકોતિ અહં ઉદ્દિસિતબ્બટ્ઠેન ઉદ્દેસો અસ્સાતિ મમુદ્દેસિકો. મંયેવ ઉદ્દિસિત્વા મમ પચ્ચાસીસમાનો ભિક્ખુસઙ્ઘો હોતુ, મમ અચ્ચયેન વા મા અહેસું, યં વા તં વા હોતૂતિ ઇતિ વા યસ્સ અસ્સાતિ અત્થો. ન એવં હોતીતિ બોધિપલ્લઙ્કેયેવ ઇસ્સામચ્છરિયાનં વિહતત્તા એવં ન હોતિ. સ કિન્તિ સો કિં. આસીતિકોતિ અસીતિસંવચ્છરિકો. ઇદં પચ્છિમવયઅનુપ્પત્તભાવદીપનત્થં વુત્તં. વેઠમિસ્સકેનાતિ બાહબન્ધચક્કબન્ધાદિના પટિસઙ્ખરણેન વેઠમિસ્સકેન. મઞ્ઞેતિ જિણ્ણસકટં વિય વેઠમિસ્સકેન મઞ્ઞે યાપેતિ. અરહત્તફલવેઠનેન ચતુઇરિયાપથકપ્પનં તથાગતસ્સ હોતીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ તમત્થં પકાસેન્તો યસ્મિં, આનન્દ, સમયેતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપનિમિત્તાદીનં. એકચ્ચાનં વેદનાનન્તિ લોકિયાનં વેદનાનં. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા ઇમિના ફલસમાપત્તિવિહારેન ફાસુ હોતિ, તસ્મા તુમ્હેપિ તદત્થાય એવં વિહરથાતિ દસ્સેતિ. અત્તદીપાતિ મહાસમુદ્દગતદીપં વિય અત્તાનં દીપં પતિટ્ઠં કત્વા વિહરથ. અત્તસરણાતિ અત્તગતિકાવ હોથ, મા અઞ્ઞગતિકા. ધમ્મદીપધમ્મસરણપદેસુપિ એસેવ નયો. તમતગ્ગેતિ તમઅગ્ગે. મજ્ઝે તકારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ઇમે અગ્ગતમાતિ તમતગ્ગા’’તિ. એવં સબ્બં તમયોગં છિન્દિત્વા અતિવિય અગ્ગે ઉત્તમભાવે એતે, આનન્દ, મમ ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ. તેસં અતિઅગ્ગે ભવિસ્સન્તિ, યે કેચિ સિક્ખાકામા, સબ્બેપિ તે ચતુસતિપટ્ઠાનગોચરાવ ભિક્ખૂ અગ્ગે ભવિસ્સન્તીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં સઙ્ગણ્હાતિ.

દુતિયભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિમિત્તોભાસકથાવણ્ણના

૧૬૬. વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસીતિ કદા પાવિસિ? ઉક્કચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં ગતકાલે. ભગવા કિર વુટ્ઠવસ્સો વેળુવગામકા નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં ગમિસ્સામીતિ આગતમગ્ગેનેવ પટિનિવત્તન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનં પાવિસિ. ધમ્મસેનાપતિ ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાનં ગતો. સો તત્થ અન્તેવાસિકેસુ વત્તં દસ્સેત્વા પટિક્કન્તેસુ દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પઞ્ઞપેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ફલસમાપત્તિં પાવિસિ. અથસ્સ યથાપરિચ્છેદેન તતો વુટ્ઠિતસ્સ અયં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘બુદ્ધા નુ ખો પઠમં પરિનિબ્બાયન્તિ, અગસાવકા નુ ખો’’તિ? તતો – ‘‘અગ્ગસાવકા પઠમ’’ન્તિ ઞત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેસિ. સો – ‘‘સત્તાહમેવ મે આયુસઙ્ખારો પવત્તતી’’તિ ઞત્વા – ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો – ‘‘રાહુલો તાવતિંસેસુ પરિનિબ્બુતો, અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો છદ્દન્તદહે, અહં કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ પુન ચિન્તેન્તો માતરં આરબ્ભ સતિં ઉપ્પાદેસિ – ‘‘મય્હં માતા સત્તન્નં અરહન્તાનં માતા હુત્વાપિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ અપ્પસન્ના, અત્થિ નુ ખો તસ્સા ઉપનિસ્સયો, નત્થિ નુ ખો’’તિ આવજ્જેત્વા સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા – ‘‘કસ્સ દેસનાય અભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ઓલોકેન્તો – ‘‘મમેવ ધમ્મદેસનાય ભવિસ્સતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. સચે ખો પનાહં અપ્પોસ્સુક્કો ભવેય્યં, ભવિસ્સન્તિ મે વત્તારો – ‘સારિપુત્તત્થેરો અવસેસજનાનમ્પિ અવસ્સયો હોતિ. તથા હિસ્સ સમચિત્તસુત્તદેસનાદિવસે (અ. નિ. ૧.૩૭) કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પત્તા. તયો મગ્ગે પટિવિદ્ધદેવતાનં ગણના નત્થિ. અઞ્ઞેસુ ચ ઠાનેસુ અનેકા અભિસમયા દિસ્સન્તિ. થેરેવ ચિત્તં પસાદેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાનેવ અસીતિકુલસહસ્સાનિ. સો દાનિ સકમાતુમિચ્છાદસ્સનમત્તમ્પિ હરિતું નાસક્ખી’તિ. તસ્મા માતરં મિચ્છાદસ્સના મોચેત્વા જાતોવરકેયેવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા – ‘‘અજ્જેવ ભગવન્તં અનુજાનાપેત્વા નિક્ખમિસ્સામી’’તિ ચુન્દત્થેરં આમન્તેસિ. ‘‘આવુસો, ચુન્દ, અમ્હાકં પઞ્ચસતાય ભિક્ખુપરિસાય સઞ્ઞં દેહિ – ‘ગણ્હથાવુસો પત્તચીવરાનિ, ધમ્મસેનાપતિ નાળકગામં ગન્તુકામો’તિ’’. થેરો તથા અકાસિ. ભિક્ખૂ સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય થેરસ્સ સન્તિકં આગમંસુ. થેરો સેનાસનં સંસામેત્વા દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા દિવાટ્ઠાનદ્વારે ઠત્વા દિવાટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો – ‘‘ઇદં દાનિ પચ્છિમદસ્સનં, પુન આગમનં નત્થી’’તિ પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવુતો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એતદવોચ –

‘‘છિન્નો દાનિ ભવિસ્સામિ, લોકનાથ મહામુનિ;

ગમનાગમનં નત્થિ, પચ્છિમા વન્દના અયં.

જીવિતં અપ્પકં મય્હં, ઇતો સત્તાહમચ્ચયે;

નિક્ખિપેય્યામહં દેહં, ભારવોરોપનં યથા.

અનુજાનાતુ મે ભન્તે, ભગવા, અનુજાનાતુ સુગતો;

પરિનિબ્બાનકાલો મે, ઓસ્સટ્ઠો આયુસઙ્ખારો’’તિ.

બુદ્ધા પન યસ્મા ‘‘પરિનિબ્બાહી’’તિ વુત્તે મરણસંવણ્ણનં સંવણ્ણેન્તિ નામ, ‘‘મા પરિનિબ્બાહી’’તિ વુત્તે વટ્ટસ્સ ગુણં કથેન્તીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા દોસં આરોપેસ્સન્તિ, તસ્મા તદુભયમ્પિ ન વદન્તિ. તેન નં ભગવા આહ – ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સસિ સારિપુત્તા’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, મગધેસુ નાળકગામે જાતોવરકો, તત્થાહં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘યસ્સ દાનિ ત્વં, સારિપુત્ત, કાલં મઞ્ઞસિ, ઇદાનિ પન તે જેટ્ઠકનિટ્ઠભાતિકાનં તાદિસસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનં દુલ્લભં ભવિસ્સતીતિ દેસેહિ તેસં ધમ્મ’’ન્તિ આહ.

થેરો – ‘‘સત્થા મય્હં ઇદ્ધિવિકુબ્બનપુબ્બઙ્ગમં ધમ્મદેસનં પચ્ચાસીસતી’’તિ ઞત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા તાલપ્પમાણં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુન ઓરુય્હ ભગવન્તં વન્દિત્વા સત્તતાલપ્પમાણે અન્તલિક્ખે ઠિતો ઇદ્ધિવિકુબ્બનં દસ્સેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. સકલનગરં સન્નિપતિ. થેરો ઓરુય્હ ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ગમનકાલો મે, ભન્તે’’તિ આહ. ભગવા ‘‘ધમ્મસેનાપતિં પટિપાદેસ્સામી’’તિ ધમ્માસના ઉટ્ઠાય ગન્ધકુટિઅભિમુખો ગન્ત્વા મણિફલકે અટ્ઠાસિ. થેરો તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા – ‘‘ભગવા ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ ઉપરિ અનોમદસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે નિપતિત્વા તુમ્હાકં દસ્સનં પત્થેસિં. સા મે પત્થના સમિદ્ધા, દિટ્ઠા તુમ્હે, તં પઠમદસ્સનં, ઇદં પચ્છિમદસ્સનં. પુન તુમ્હાકં દસ્સનં નત્થી’’તિ – વત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ યાવ દસ્સનવિસયો, તાવ અભિમુખોવ પટિક્કમિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ચુતિપટિસન્ધિવસેન કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને ગમનાગમનં નામ નત્થી’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ. ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાભૂમિચાલો અહોસિ. ભગવા પરિવારેત્વા ઠિતે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘અનુગચ્છથ, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિક’’ન્તિ. ભિક્ખૂ યાવ દ્વારકોટ્ઠકા અગમંસુ. થેરો – ‘‘તિટ્ઠથ, તુમ્હે આવુસો, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ નિવત્તાપેત્વા અત્તનો પરિસાયેવ સદ્ધિં પક્કામિ. મનુસ્સા – ‘‘પુબ્બે અય્યો પચ્ચાગમનચારિકં ચરતિ, ઇદં દાનિ ગમનં ન પુન પચ્ચાગમનાયા’’તિ પરિદેવન્તા અનુબન્ધિંસુ. તેપિ ‘‘અપ્પમત્તા હોથ આવુસો, એવંભાવિનો નામ સઙ્ખારા’’તિ નિવત્તાપેસિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અન્તરામગ્ગે સત્તાહં મનુસ્સાનં અનુગ્ગહં કરોન્તો સાયં નાળકગામં પત્વા ગામદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. અથ ઉપરેવતો નામ થેરસ્સ ભાગિનેય્યો બહિગામં ગચ્છન્તો થેરં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. થેરો તં આહ – ‘‘અત્થિ ગેહે તે અય્યિકા’’તિ? આમ, ભન્તેતિ. ગચ્છ અમ્હાકં ઇધાગતભાવં આરોચેહિ. ‘‘કસ્મા આગતો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અજ્જ કિર એકદિવસં અન્તોગામે ભવિસ્સતિ, જાતોવરકં પટિજગ્ગથ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં નિવાસનટ્ઠાનં જાનાથા’’તિ. સો ગન્ત્વા ‘‘અય્યિકે, મય્હં માતુલો આગતો’’તિ આહ. ઇદાનિ કુહિન્તિ? ગામદ્વારેતિ. એકકોવ, અઞ્ઞોપિ કોચિ અત્થીતિ? અત્થિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂતિ. કિં કારણા આગતોતિ? સો તં પવત્તિં આરોચેસિ. બ્રાહ્મણી – ‘‘કિં નુ ખો એત્તકાનં વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગાપેતિ, દહરકાલે પબ્બજિત્વા મહલ્લકકાલે ગિહી હોતુકામો’’તિ ચિન્તેન્તી જાતોવરકં પટિજગ્ગાપેત્વા પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં વસનટ્ઠાનં કારેત્વા દણ્ડદીપિકાયો જાલેત્વા થેરસ્સ પાહેસિ.

થેરો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પાસાદં અભિરુહિ. અભિરુહિત્વા ચ જાતોવરકં પવિસિત્વા નિસીદિ. નિસજ્જેવ – ‘‘તુમ્હાકં વસનટ્ઠાનં ગચ્છથા’’તિ ભિક્ખૂ ઉય્યોજેસિ. તેસુ ગતમત્તેસુયેવ થેરસ્સ ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ, લોહિતપક્ખન્દિકા મારણન્તિકા વેદના વત્તન્તિ, એકં ભાજનં પવિસતિ, એકં નિક્ખમતિ. બ્રાહ્મણી – ‘‘મમ પુત્તસ્સ પવત્તિ મય્હં ન રુચ્ચતી’’તિ અત્તનો વસનગબ્ભદ્વારં નિસ્સાય અટ્ઠાસિ. ચત્તારો મહારાજાનો ‘‘ધમ્મસેનાપતિ કુહિં વિહરતી’’તિ ઓલોકેન્તા ‘‘નાળકગામે જાતોવરકે પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો, પચ્છિમદસ્સનં ગમિસ્સામા’’તિ આગમ્મ વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. થેરો – કે તુમ્હેતિ? મહારાજાનો, ભન્તેતિ. કસ્મા આગતત્થાતિ? ગિલાનુપટ્ઠાકા ભવિસ્સામાતિ. હોતુ, અત્થિ ગિલાનુપટ્ઠાકો, ગચ્છથ તુમ્હેતિ ઉય્યોજેસિ. તેસં ગતાવસાને તેનેવ નયેન સક્કો દેવાનમિન્દો, તસ્મિં ગતે સુયામાદયો મહાબ્રહ્મા ચ આગમિંસુ. તેપિ તથેવ થેરો ઉય્યોજેસિ.

બ્રાહ્મણી દેવતાનં આગમનઞ્ચ ગમનઞ્ચ દિસ્વા – ‘‘કે નુ ખો એતે મમ પુત્તં વન્દિત્વા ગચ્છન્તી’’તિ થેરસ્સ ગબ્ભદ્વારં ગન્ત્વા – ‘‘તાત, ચુન્દ, કા પવત્તી’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા – ‘‘મહાઉપાસિકા, ભન્તે આગતા’’તિ આહ. થેરો કસ્મા અવેલાય આગતત્થાતિ પુચ્છિ. સા તુય્હં તાત દસ્સનત્થાયાતિ વત્વા ‘‘તાત કે પઠમં આગતા’’તિ પુચ્છિ. ચત્તારો મહારાજાનો, ઉપાસિકેતિ. તાત, ત્વં ચતૂહિ મહારાજેહિ મહન્તતરોતિ? આરામિકસદિસા એતે ઉપાસિકે, અમ્હાકં સત્થુ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય ખગ્ગહત્થા હુત્વા આરક્ખં અકંસૂતિ. તેસં તાત, ગતાવસાને કો આગતોતિ? સક્કો દેવાનમિન્દોતિ. દેવરાજતોપિ ત્વં તાત, મહન્તતરોતિ? ભણ્ડગાહકસામણેરસદિસો એસ ઉપાસિકે, અમ્હાકં સત્થુ તાવતિંસતો ઓતરણકાલે પત્તચીવરં ગહેત્વા ઓતિણ્ણોતિ. તસ્સ તાત ગતાવસાને જોતમાનો વિય કો આગતોતિ? ઉપાસિકે તુય્હં ભગવા ચ સત્થા ચ મહાબ્રહ્મા નામ એસોતિ. મય્હં ભગવતો મહાબ્રહ્મતોપિ ત્વં તાત મહન્તતરોતિ? આમ ઉપાસિકે, એતે નામ કિર અમ્હાકં સત્થુ જાતદિવસે ચત્તારો મહાબ્રહ્માનો મહાપુરિસં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસૂતિ.

અથ બ્રાહ્મણિયા – ‘‘પુત્તસ્સ તાવ મે અયં આનુભાવો, કીદિસો વત મય્હં પુત્તસ્સ ભગવતો સત્થુ આનુભાવો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તયન્તિયા સહસા પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરે ફરિ. થેરો – ‘‘ઉપ્પન્નં મે માતુ પીતિસોમનસ્સં, અયં દાનિ કાલો ધમ્મદેસનાયા’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘કિં ચિન્તેસિ મહાઉપાસિકે’’તિ આહ. સા – ‘‘પુત્તસ્સ તાવ મે અયં ગુણો, સત્થુ પનસ્સ કીદિસો ગુણો ભવિસ્સતીતિ ઇદં, તાત, ચિન્તેમી’’તિ આહ. મહાઉપાસિકે, મય્હં સત્થુ જાતક્ખણે, મહાભિનિક્ખમને, સમ્બોધિયં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને ચ દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ, સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન સમો નામ નત્થિ, ઇતિપિ સો ભગવાતિ વિત્થારેત્વા બુદ્ધગુણપ્પટિસંયુત્તં ધમ્મદેસનં કથેસિ.

બ્રાહ્મણી પિયપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય પુત્તં આહ – ‘‘તાત, ઉપતિસ્સ, કસ્મા એવમકાસિ, એવરૂપં નામ અમતં મય્હં એત્તકં કાલં ન અદાસી’’તિ. થેરો – ‘‘દિન્નં દાનિ મે માતુ રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા પોસાવનિકમૂલં, એત્તકેન વટ્ટિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ મહાઉપાસિકે’’તિ બ્રાહ્મણિં ઉય્યોજેત્વા ‘‘ચુન્દ કા વેલા’’તિ આહ. બલવપચ્ચૂસકાલો, ભન્તેતિ. તેન હિ ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેહીતિ. સન્નિપતિતો, ભન્તે, સઙ્ઘોતિ. મં ઉક્ખિપિત્વા નિસીદાપેહિ ચુન્દાતિ ઉક્ખિપિત્વા નિસીદાપેસિ. થેરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ચતુચત્તાલીસં વો વસ્સાનિ મયા સદ્ધિં વિચરન્તાનં યં મે કાયિકં વા વાચસિકં વા ન રોચેથ, ખમથ તં આવુસોતિ. એત્તકં, ભન્તે, અમ્હાકં છાયા વિય તુમ્હે અમુઞ્ચિત્વા વિચરન્તાનં અરુચ્ચનકં નામ નત્થિ, તુમ્હે પન અમ્હાકં ખમથાતિ. અથ થેરો અરુણસિખાય પઞ્ઞાયમાનાય મહાપથવિં ઉન્નાદયન્તો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. બહૂ દેવમનુસ્સા થેરસ્સ પરિનિબ્બાને સક્કારં કરિંસુ.

આયસ્મા ચુન્દો થેરસ્સ પત્તચીવરઞ્ચ ધાતુપરિસ્સાવનઞ્ચ ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા આનન્દત્થેરં ગહેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. ભગવા ધાતુપરિસ્સાવનં ગહેત્વા પઞ્ચહિ ગાથાસતેહિ થેરસ્સ ગુણં કથેત્વા ધાતુચેતિયં કારાપેત્વા રાજગહગમનત્થાય આનન્દત્થેરસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. થેરો ભિક્ખૂનં આરોચેસિ. ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ગતકાલે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પરિનિબ્બાયિ. ભગવા તસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કારાપેત્વા રાજગહતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન ગઙ્ગાભિમુખો ગન્ત્વા ઉક્કચેલં અગમાસિ. તત્થ ગઙ્ગાતીરે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસીદિત્વા તત્થ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં પરિનિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં સુત્તં દેસેત્વા ઉક્કચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં અગમાસિ. એવં ગતે અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસીતિ અયમેત્થ અનુપુબ્બી કથા.

નિસીદનન્તિ એત્થ ચમ્મક્ખણ્ડં અધિપ્પેતં. ઉદેનચેતિયન્તિ ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપિ એસેવ નયો. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા.

ઇતિ અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેન્તો તથાગતસ્સ ખોતિઆદિમાહ. એત્થ ચ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં હોતિ, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો તિટ્ઠેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ – ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૭; અ. નિ. ૬.૭૪) વુત્તવસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ. યથેવ હિ વેળુવગામકે ઉપ્પન્નં મારણન્તિકં વેદનં દસ માસે વિક્ખમ્ભેતિ, એવં પુનપ્પુનં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા દસ દસ માસે વિક્ખમ્ભેન્તો ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્ય, કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિન્નકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા ચ ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપત્વા પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ ચ મહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ એકકેનેવ ખાણુકેન વિય ઠાતબ્બં હોતિ, દહરસામણેરપરિવારિતેન વા. તતો – ‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય. તસ્મા ન ઠિતો’’તિ. એવં વુત્તેપિ સો ન રુચ્ચતિ, ‘‘આયુકપ્પો’’તિ ઇદમેવ અટ્ઠકથાયં નિયમિતં.

૧૬૭. યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. કિં કારણા? મારો હિ યસ્સ સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. થેરસ્સ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ મારો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ, તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ. તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ. તતો વિસઞ્ઞાવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખેન હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ? ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેતિ. તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં ન પટિવિજ્ઝિ. ભગવા જાનન્તોયેવ – ‘‘કિમત્થં યાવતતિયં આમન્તેસી’’તિ? પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થં.

મારયાચનકથાવણ્ણના

૧૬૮. મારો પાપિમાતિ એત્થ મારોતિ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મસમન્નાગતત્તા ‘‘પાપિમા’’તિ વુચ્ચતિ. કણ્હો, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિપિ તસ્સેવ નામાનિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતો સમ્બોધિપત્તિયા અટ્ઠમે સત્તાહે બોધિમણ્ડેયેવ આગન્ત્વા – ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં તે લોકવિચારણેના’’તિ વત્વા, યથા અજ્જ, એવમેવ ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ – ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ મગ્ગવસેન વિયત્તા. તથેવ વિનીતા તથા વિસારદા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતમેતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથવા પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ. પરિયત્તિપટિવેધધમ્માનંયેવ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ અનુચ્છવિકપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ અનુધમ્મચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વેવચનાનિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવ ન નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તિ.

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનસ્સાદવસેન. ફીતન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તં સબ્બફાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાય સમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠિતવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહુજનેહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં મહાજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારવસેન પુથુલભાવપ્પત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા ચેવ મનુસ્સા ચ અત્થિ સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો.

અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરાલયો. ત્વઞ્હિ પાપિમ, અટ્ઠમસત્તાહતો પટ્ઠાય – ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા પરિનિબ્બાતુ, સુગતો’’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ. અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ; મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થં વાયામં કરોહીતિ વદતિ.

આયુસઙ્ખારઓસ્સજ્જનવણ્ણના

૧૬૯. સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જિ, પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઓસ્સજી’’તિ. ‘‘ઉસ્સજ્જી’’તિ પિ પાઠો. મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સી લોકધાતુ કમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો ફલિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.