૨. મહાનિદાનસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૯૫. એવં મે સુતં…પે… કુરૂસૂતિ મહાનિદાનસુત્તં. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના. કુરૂસુ વિહરતીતિ કુરૂ નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘કુરૂ’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં કુરૂસુ જનપદે. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ – મન્ધાતુકાલે તીસુ દીપેસુ મનુસ્સા ‘‘જમ્બુદીપો નામ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધમહાસાવકચક્કવત્તિપ્પભુતીનં ઉત્તમમનુસ્સાનં ઉપ્પત્તિભૂમિ ઉત્તમદીપો અતિરમણીયો’’તિ સુત્વા રઞ્ઞા મન્ધાતુચક્કવત્તિના ચક્કરતનં પુરક્ખત્વા ચત્તારો દીપે અનુસંયાયન્તેન સદ્ધિં આગમંસુ. તતો રાજા પરિણાયકરતનં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો મનુસ્સલોકતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ. કસ્મા દેવ એવં ભણસિ? કિં ન પસ્સસિ ચન્દિમસૂરિયાનં આનુભાવં, નનુ એતેસં ઠાનં ઇતો રમણીયતરન્તિ? રાજા ચક્કરતનં પુરક્ખત્વા તત્થ અગમાસિ. ચત્તારો મહારાજાનો – ‘‘મન્ધાતુમહારાજા આગતો’’તિ સુત્વાવ ‘‘મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો રાજા, ન સક્કા યુદ્ધેન પટિબાહિતુ’’ન્તિ સકં રજ્જં નિય્યાતેસું. સો તં ગહેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ?

અથસ્સ તાવતિંસભવનં કથયિંસુ. ‘‘તાવતિંસભવનં, દેવ, ઇતો રમણીયતરં. તત્થ સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઇમે ચત્તારો મહારાજાનો પરિચારકા દોવારિકભૂમિયં તિટ્ઠન્તિ, સક્કો દેવરાજા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, તસ્સિમાનિ ઉપભોગટ્ઠાનાનિ – યોજનસહસ્સુબ્બેધો વેજયન્તો પાસાદો, પઞ્ચયોજનસતુબ્બેધા સુધમ્મા દેવસભા, દિયડ્ઢયોજનસતિકો વેજયન્તરથો તથા એરાવણો હત્થી, દિબ્બરુક્ખસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતં નન્દનવનં, ચિત્તલતાવનં, ફારુસકવનં, મિસ્સકવનં, યોજનસતુબ્બેધો પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, તસ્સ હેટ્ઠા સટ્ઠિયોજનાયામા પઞ્ઞાસયોજનવિત્થતા પઞ્ચદસયોજનુબ્બેધા જયકુસુમપુપ્ફવણ્ણા પણ્ડુકમ્બલસિલા, યસ્સા મુદુતાય સક્કસ્સ નિસીદતો ઉપડ્ઢકાયો અનુપવિસતી’’તિ.

તં સુત્વા રાજા તત્થ ગન્તુકામો ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરિ. તં આકાસે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. અથ દ્વિન્નં દેવલોકાનં વેમજ્ઝતો ચક્કરતનં ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં પરિણાયકરતનપમુખાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. રાજા એકકોવ તાવતિંસભવનં અગમાસિ. સક્કો – ‘‘મન્ધાતા આગતો’’તિ સુત્વાવ તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા – ‘‘સ્વાગતં, તે મહારાજ, સકં તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’’તિ વત્વા સદ્ધિં નાટકેહિ રજ્જં દ્વે ભાગે કત્વા એકં ભાગમદાસિ. રઞ્ઞો તાવતિંસભવને પતિટ્ઠિતમત્તસ્સેવ મનુસ્સભાવો વિગચ્છિ, દેવભાવો પાતુરહોસિ. તસ્સ કિર સક્કેન સદ્ધિં પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસિન્નસ્સ અક્ખિનિમિસમત્તેન નાનત્તં પઞ્ઞાયતિ. તં અસલ્લક્ખેન્તા દેવા સક્કસ્સ ચ તસ્સ ચ નાનત્તે મુય્હન્તિ. સો તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો યાવ છત્તિંસ સક્કા ઉપ્પજ્જિત્વા ચુતા, તાવ રજ્જં કારેત્વા અતિત્તોવ કામેહિ તતો ચવિત્વા અત્તનો ઉય્યાને પતિટ્ઠિતો વાતાતપેન ફુટ્ઠગત્તો કાલમકાસિ.

ચક્કરતને પન પુન પથવિયં પતિટ્ઠિતે પરિણાયકરતનં સુવણ્ણપટ્ટે મન્ધાતુ ઉપાહનં લિખાપેત્વા ઇદં મન્ધાતુ રજ્જન્તિ રજ્જમનુસાસિ. તેપિ તીહિ દીપેહિ આગતમનુસ્સા પુન ગન્તું અસક્કોન્તા પરિણાયકરતનં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘દેવ, મયં રઞ્ઞો આનુભાવેન આગતા, ઇદાનિ ગન્તું ન સક્કોમ, વસનટ્ઠાનં નો દેહી’’તિ યાચિંસુ. સો તેસં એકમેકં જનપદમદાસિ. તત્થ પુબ્બવિદેહતો આગતમનુસ્સેહિ આવસિતપદેસો તાયેવ પુરિમસઞ્ઞાય – ‘‘વિદેહરટ્ઠ’’ન્તિ નામં લભિ, અપરગોયાનતો આગતમનુસ્સેહિ આવસિતપદેસો ‘‘અપરન્તજનપદો’’તિ નામં લભિ, ઉત્તરકુરુતો આગતમનુસ્સેહિ આવસિતપદેસો ‘‘કુરુરટ્ઠ’’ન્તિ નામં લભિ, બહુકે પન ગામનિગમાદયો ઉપાદાય બહુવચનેન વોહરિયતિ. તેન વુત્તં – ‘‘કુરૂસુ વિહરતી’’તિ.

કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમોતિ કમ્માસધમ્મન્તિ એત્થ કેચિ ધ-કારસ્સ દ-કારેન અત્થં વણ્ણયન્તિ. કમ્માસો એત્થ દમિતોતિ કમ્માસદમ્મો.કમ્માસોતિ કમ્માસપાદો પોરિસાદો વુચ્ચતિ. તસ્સ કિર પાદે ખાણુકેન વિદ્ધટ્ઠાને વણો રુહન્તો ચિત્તદારુસદિસો હુત્વા રુહિ. તસ્મા કમ્માસપાદોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો ચ તસ્મિં ઓકાસે દમિતો પોરિસાદભાવતો પટિસેધિતો. કેન? મહાસત્તેન. કતરસ્મિં જાતકેતિ? મહાસુતસોમજાતકેતિ એકે. ઇમે પન થેરા જયદ્દિસજાતકેતિ વદન્તિ. તદા હિ મહાસત્તેન કમ્માસપાદો દમિતો. યથાહ –

‘‘પુત્તો યદા હોમિ જયદ્દિસસ્સ;

પઞ્ચાલરટ્ઠધિપતિસ્સ અત્રજો.

ચજિત્વાન પાણં પિતરં પમોચયિં;

કમ્માસપાદમ્પિ ચહં પસાદયિ’’ન્તિ.

કેચિ પન ધ-કારેનેવ અત્થં વણ્ણયન્તિ. કુરૂરટ્ઠવાસીનં કિર કુરુવત્તધમ્મો, તસ્મિં કમ્માસો જાતો, તસ્મા તં ઠાનં કમ્માસો એત્થ ધમ્મો જાતોતિ કમ્માસધમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ નિવિટ્ઠનિગમસ્સાપિ એતદેવ નામં. ભુમ્મવચનેન કસ્મા ન વુત્તન્તિ. અવસનોકાસતો. ભગવતો કિર તસ્મિં નિગમે વસનોકાસો કોચિ વિહારો નામ નાહોસિ. નિગમતો પન અપક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં ઉદકસમ્પન્ને રમણીયે ભૂમિભાગે મહાવનસણ્ડો અહોસિ તત્થ ભગવા વિહાસિ, તં નિગમં ગોચરગામં કત્વા. તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો – ‘‘કુરૂસુ વિહરતિ કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમો, તં ગોચરગામં કત્વા’’તિ.

આયસ્માતિ પિયવચનમેતં, ગારવવચનમેતં. આનન્દોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો – ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. તસ્મા યથા નિસિન્નો એકમન્તં નિસિન્નો હોતિ, તથા નિસીદીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં નિસીદીતિ ઉપાવિસિ. પણ્ડિતા હિ ગરુટ્ઠાનિયં ઉપસઙ્કમિત્વા આસનકુસલતાય એકમન્તં નિસીદન્તિ. અયઞ્ચ તેસં અઞ્ઞતરો, તસ્મા એકમન્તં નિસીદિ.

કથં નિસિન્નો ખો પન એકમન્તં નિસિન્નો હોતીતિ? છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા. સેય્યથિદં – અતિદૂરં, અચ્ચાસન્નં, ઉપરિવાતં, ઉન્નતપ્પદેસં, અતિસમ્મુખં, અતિપચ્છાતિ. અતિદૂરે નિસિન્નો હિ સચે કથેતુકામો હોતિ, ઉચ્ચાસદ્દેન કથેતબ્બં હોતિ. અચ્ચાસન્ને નિસિન્નો સઙ્ઘટ્ટનં કરોતિ. ઉપરિવાતે નિસિન્નો સરીરગન્ધેન બાધતિ. ઉન્નતપ્પદેસે નિસિન્નો અગારવં પકાસેતિ. અતિસમ્મુખા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ. અતિપચ્છા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ગીવં પરિવત્તેત્વા દટ્ઠબ્બં હોતિ. તસ્મા અયમ્પિ તિક્ખત્તું ભગવન્તં પદક્ખિણં કત્વા સક્કચ્ચં વન્દિત્વા એતે છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા દક્ખિણજાણુમણ્ડલસ્સ અભિમુખટ્ઠાને છબ્બણ્ણાનં બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિસિત્વા પસન્નલાખારસં વિગાહન્તો વિય સુવણ્ણપટં પારુપન્તો વિય રત્તુપ્પલમાલાવિતાનમજ્ઝં પવિસન્તો વિય ચ ધમ્મભણ્ડાગારિકો આયસ્મા આનન્દો નિસીદિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિ.

કાય પન વેલાય, કેન કારણેન અયમાયસ્મા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તોતિ? સાયન્હવેલાયં પચ્ચયાકારપઞ્હપુચ્છનકારણેન. તં દિવસં કિરાયમાયસ્મા કુલસઙ્ગહત્થાય ઘરદ્વારે ઘરદ્વારે સહસ્સભણ્ડિકં નિક્ખિપન્તો વિય કમ્માસધમ્મગામં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સત્થુ વત્તં દસ્સેત્વા સત્થરિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે સત્થારં વન્દિત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા અન્તેવાસિકેસુ વત્તં દસ્સેત્વા પટિક્કન્તેસુ દિવાટ્ઠાનં પટિસમ્મજ્જિત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પઞ્ઞપેત્વા ઉદકતુમ્બતો ઉદકં ગહેત્વા ઉદકેન હત્થપાદે સીતલે કત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. અથ પરિચ્છિન્નકાલવસેન સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેસિ. સો – ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય અન્તં, અન્તતો પટ્ઠાય આદિં, ઉભયન્તતો પટ્ઠાય મજ્ઝં, મજ્ઝતો પટ્ઠાય ઉભો અન્તે પાપેન્તો તિક્ખત્તું દ્વાદસપદં પચ્ચયાકારં સમ્મસિ. તસ્સેવં સમ્મસન્તસ્સ પચ્ચયાકારો વિભૂતો હુત્વા ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પચ્ચયાકારો સબ્બબુદ્ધેહિ – ‘ગમ્ભીરો ચેવ ગમ્ભીરાવભાસો ચા’તિ કથિતો, મય્હં ખો પન પદેસઞાણે ઠિતસ્સ સાવકસ્સ સતો ઉત્તાનો વિભૂતો પાકટો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, મય્હંયેવ નુ ખો એસ ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘હન્દાહં ઇમં પઞ્હં ગહેત્વા ભગવન્તં પુચ્છામિ, અદ્ધા મે ભગવા ઇમં અત્થુપ્પત્તિં કત્વા સાલિન્દં સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય એકં સુત્તન્તકથં કથેત્વા દસ્સેસ્સતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ વિનયપઞ્ઞત્તિં, ભુમ્મન્તરં, પચ્ચયાકારં, સમયન્તરન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ ઠાનાનિ પત્વા ગજ્જિતં મહન્તં હોતિ, ઞાણં અનુપવિસતિ, બુદ્ધઞાણસ્સ મહન્તભાવો પઞ્ઞાયતિ, દેસના ગમ્ભીરા હોતિ તિલક્ખણબ્ભાહતા સુઞ્ઞતપટિસંયુત્તા’’તિ.

સો કિઞ્ચાપિ પકતિયાવ એકદિવસે સતવારમ્પિ સહસ્સવારમ્પિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તો ન અહેતુઅકારણેન ઉપસઙ્કમતિ, તં દિવસં પન ઇમં પઞ્હં ગહેત્વા – ‘‘ઇમં બુદ્ધગન્ધહત્થિં આપજ્જ ઞાણકોઞ્ચનાદં સોસ્સામિ, બુદ્ધસીહં આપજ્જ ઞાણસીહનાદં સોસ્સામિ, બુદ્ધસિન્ધવં આપજ્જ ઞાણપદવિક્કમં પસ્સિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દિવાટ્ઠાના ઉટ્ઠાય ચમ્મક્ખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા આદાય સાયન્હસમયે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાયન્હવેલાયં પચ્ચયાકારપઞ્હપુચ્છનકારણેન ઉપસઙ્કમન્તો’’તિ.

યાવ ગમ્ભીરોતિ એત્થ યાવસદ્દો પમાણાતિક્કમે, અતિક્કમ્મ પમાણં ગમ્ભીરો, અતિગમ્ભીરોતિ અત્થો. ગમ્ભીરાવભાસોતિ ગમ્ભીરોવ હુત્વા અવભાસતિ, દિસ્સતીતિ અત્થો. એકઞ્હિ ઉત્તાનમેવ ગમ્ભીરાવભાસં હોતિ પૂતિપણ્ણાદિવસેન કાળવણ્ણપુરાણઉદકં વિય. તઞ્હિ જાણુપ્પમાણમ્પિ સતપોરિસં વિય દિસ્સતિ. એકં ગમ્ભીરં ઉત્તાનાવભાસં હોતિ મણિગઙ્ગાય વિપ્પસન્નઉદકં વિય. તઞ્હિ સતપોરિસમ્પિ જાણુપ્પમાણં વિય ખાયતિ. એકં ઉત્તાનં ઉત્તાનાવભાસં હોતિ ચાટિઆદીસુ ઉદકં વિય. એકં ગમ્ભીરં ગમ્ભીરાવભાસં હોતિ સિનેરુપાદકમહાસમુદ્દે ઉદકં વિય. એવં ઉદકમેવ ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદે પનેતં નત્થિ. અયઞ્હિ ગમ્ભીરો ચેવ ગમ્ભીરાવભાસો ચાતિ એકમેવ નામં લભતિ. એવરૂપો સમાનોપિ અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતિ, યદિદં અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તેતિ. એવં અત્તનો વિમ્હયં પકાસેન્તો પઞ્હં પુચ્છિત્વા તુણ્હીભૂતો નિસીદિ.

ભગવા તસ્સ વચનં સુત્વા – ‘‘આનન્દો ભવગ્ગગ્ગહણાય હત્થં પસારેન્તો વિય, સિનેરું છિન્દિત્વા મિઞ્જં નીહરિતું વાયમમાનો વિય, વિના નાવાય મહાસમુદ્દં તરિતુકામો વિય, પથવિં પરિવત્તેત્વા પથવોજં ગહેતું વાયમમાનો વિય બુદ્ધવિસયપઞ્હં અત્તનો ઉત્તાનં વદતિ. હન્દસ્સ ગમ્ભીરભાવં આચિક્ખિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મા હેવન્તિઆદિમાહ.

તત્થ મા હેવન્તિ હ-કારો નિપાતમત્તં. એવં મા ભણીતિ અત્થો. મા હેવન્તિ ચ ઇદં વચનં ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં ઉસ્સાદેન્તોપિ ભણતિ અપસાદેન્તોપિ.

ઉસ્સાદનાવણ્ણના

તત્થ ઉસ્સાદેન્તો – આનન્દ, ત્વં મહાપઞ્ઞો વિસદઞાણો, તેન તે ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ખાયતિ. અઞ્ઞેસં પનેસ ઉત્તાનકોતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બો, ગમ્ભીરોયેવ ચ ગમ્ભીરાવભાસો ચ. તત્થ ચતસ્સો ઉપમા વદન્તિ. છમાસે સુભોજનરસપુટ્ઠસ્સ કિર કતયોગસ્સ મહામલ્લસ્સ સમજ્જસમયે કતમલ્લપાસાણપરિચયસ્સ યુદ્ધભૂમિં ગચ્છન્તસ્સ અન્તરા મલ્લપાસાણં દસ્સેસું, સો – કિં એતન્તિ આહ. મલ્લપાસાણોતિ. આહરથ નન્તિ. ઉક્ખિપિતું ન સક્કોમાતિ વુત્તે સયં ગન્ત્વા કુહિં ઇમસ્સ ભારિયટ્ઠાનન્તિ વત્વા દ્વીહિ હત્થેહિ દ્વે પાસાણે ઉક્ખિપિત્વા કીળાગુળે વિય ખિપિત્વા અગમાસિ. તત્થ મલ્લસ્સ મલ્લપાસાણો લહુકોપિ ન અઞ્ઞેસં લહુકોતિ વત્તબ્બો. છમાસે સુભોજનરસપુટ્ઠો મલ્લો વિય હિ કપ્પસતસહસ્સં અભિનીહારસમ્પન્નો આયસ્મા આનન્દો, યથા મલ્લસ્સ મહાબલતાય મલ્લપાસાણો લહુકો, એવં થેરસ્સ મહાપઞ્ઞતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનો, સો અઞ્ઞેસં ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો.

મહાસમુદ્દે ચ તિમિનામ મચ્છો દ્વિયોજનસતિકો તિમિઙ્ગલો તિયોજનસતિકો, તિમિપિઙ્ગલો ચતુયોજનસતિકો તિમિરપિઙ્ગલો પઞ્ચયોજનસતિકો, આનન્દો તિમિનન્દો અજ્ઝારોહો મહાતિમીતિ ઇમે ચત્તારો યોજનસહસ્સિકા. તત્થ તિમિરપિઙ્ગલેનેવ દીપેન્તિ. તસ્સ કિર દક્ખિણકણ્ણં ચાલેન્તસ્સ પઞ્ચયોજનસતે પદેસે ઉદકં ચલતિ. તથા વામકણ્ણં. તથા નઙ્ગુટ્ઠં, તથા સીસં. દ્વે પન કણ્ણે ચાલેત્વા નઙ્ગુટ્ઠેન ઉદકં પહરિત્વા સીસં અપરાપરં કત્વા કીળિતું આરદ્ધસ્સ સત્તટ્ઠયોજનસતે પદેસે ભાજને પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધને આરોપિતં વિય ઉદકં પક્કુથતિ, તિયોજનસતમત્તે પદેસે ઉદકં પિટ્ઠિં છાદેતું ન સક્કોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરોતિ વદન્તિ કુતસ્સ ગમ્ભીરતા, મયં પિટ્ઠિપટિચ્છાદનમત્તમ્પિ ઉદકં ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયુપપન્નસ્સ તિમિરપિઙ્ગલસ્સ મહાસમુદ્દો ઉત્તાનોતિ, અઞ્ઞેસં ખુદ્દકમચ્છાનં ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો, એવમેવ ઞાણુપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ, અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો.

સુપણ્ણરાજા ચ દિયડ્ઢયોજનસતિકો, તસ્સ દક્ખિણપક્ખો પઞ્ઞાસયોજનિકો હોતિ તથા વામપક્ખો, પિઞ્છવટ્ટિ સટ્ઠિયોજનિકા, ગીવા તિંસયોજનિકા, મુખં નવયોજનં, પાદા દ્વાદસયોજનિકા. તસ્મિં સુપણ્ણવાતં દસ્સેતું આરદ્ધે સત્તટ્ઠયોજનસતં ઠાનં નપ્પહોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં આકાસો અનન્તો અનન્તોતિ વદન્તિ, કુતસ્સ અનન્તતા, મયં પક્ખવાતપ્પસારણોકાસમ્પિ ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયુપપન્નસ્સ સુપણ્ણરઞ્ઞો આકાસો પરિત્તોતિ, અઞ્ઞેસં ખુદ્દકપક્ખીનં પરિત્તોતિ ન વત્તબ્બો, એવમેવ ઞાણુપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ, અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો.

રાહુ અસુરિન્દો પન પાદન્તતો યાવ કેસન્તા યોજનાનં ચત્તારિ સહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ સતાનિ હોતિ. તસ્સ દ્વિન્નં બાહાનં અન્તરં દ્વાદસયોજનસતિકં. બહલત્તેન છયોજનસતિકં. હત્થપાદતલાનિ તિયોજનસતિકાનિ, તથા મુખં. એકેકં અઙ્ગુલિપબ્બં પઞ્ઞાસયોજનં, તથા ભમુકન્તરં. નલાટં તિયોજનસતિકં. સીસં નવયોજનસતિકં. તસ્સ મહાસમુદ્દં ઓતિણ્ણસ્સ ગમ્ભીરં ઉદકં જાણુપ્પમાણં હોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરોતિ વદન્તિ, કુતસ્સ ગમ્ભીરતા, મયં જાણુપ્પટિચ્છાદનમત્તમ્પિ ઉદકં ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયુપપન્નસ્સ રાહુનો મહાસમુદ્દો ઉત્તાનોતિ, અઞ્ઞેસં ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો, એવમેવ ઞાણુપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ, અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો. એતમત્થં સન્ધાય ભગવા – ‘‘મા હેવં, આનન્દ, અવચ; મા હેવં, આનન્દ અવચા’’તિ આહ.

થેરસ્સ હિ ચતૂહિ કારણેહિ ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ ઉપટ્ઠાતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા, તિત્થવાસેન, સોતાપન્નતાય, બહુસ્સુતભાવેનાતિ.

પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિકથા

ઇતો કિર સતસહસ્સિમે કપ્પે પદુમુત્તરો નામ સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિ. તસ્સ હંસવતી નામ નગરં અહોસિ, આનન્દો નામ રાજા પિતા, સુમેધા નામ દેવી માતા, બોધિસત્તો ઉત્તરકુમારો નામ અહોસિ. સો પુત્તસ્સ જાતદિવસે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા પધાનમનુયુઞ્જન્તો અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તાહં બોધિપલ્લઙ્કે વીતિનામેત્વા પથવિયં ઠપેસ્સામીતિ પાદં અભિનીહરિ. અથ પથવિં ભિન્દિત્વા મહન્તં પદુમં ઉટ્ઠાસિ. તસ્સ ધુરપત્તાનિ નવુતિહત્થાનિ, કેસરં તિંસહત્થં, કણ્ણિકા દ્વાદસહત્થા, નવઘટપ્પમાણો રેણુ અહોસિ.

સત્થા પન ઉબ્બેધતો અટ્ઠપણ્ણાસહત્થુબ્બેધો અહોસિ. તસ્સ ઉભિન્નં બાહાનમન્તરં અટ્ઠારસહત્થં, નલાટં પઞ્ચહત્થં, હત્થપાદા એકાદસહત્થા. તસ્સ એકાદસહત્થેન પાદેન દ્વાદસહત્થાય કણ્ણિકાય અક્કન્તમત્તાય નવઘટપ્પમાણો રેણુ ઉટ્ઠાય અટ્ઠપણ્ણાસહત્થં પદેસં ઉગ્ગન્ત્વા ઓકિણ્ણમનોસિલાચુણ્ણં વિય પચ્ચોકિણ્ણો. તદુપાદાય ભગવા પદુમુત્તરોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સ દેવિલો ચ સુજાતો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા અહેસું. અમિતા ચ અસમા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા. સુમનો નામ ઉપટ્ઠાકો. પદુમુત્તરો ભગવા પિતુસઙ્ગહં કુરુમાનો ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો હંસવતિયા રાજધાનિયા વસતિ.

કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ સુમનકુમારો નામ. તસ્સ રાજા હંસવતિતો વીસતિયોજનસતે ઠાને ભોગગામં અદાસિ. સો કદાચિ આગન્ત્વા પિતરઞ્ચ સત્થારઞ્ચ પસ્સતિ. અથેકદિવસં પચ્ચન્તો કુપિતો. સુમનો રઞ્ઞો પેસેસિ – ‘‘પચ્ચન્તો કુપિતો’’તિ. રાજા ‘‘મયા ત્વં તત્થ કસ્મા ઠપિતો’’તિ પટિપેસેસિ. સો નિક્ખમ્મ ચોરે વૂપસમેત્વા – ‘‘ઉપસન્તો, દેવ, જનપદો’’તિ રઞ્ઞો પેસેસિ. રાજા તુટ્ઠો – ‘‘સીઘં મમ પુત્તો આગચ્છતૂ’’તિ આહ. તસ્સ સહસ્સમત્તા અમચ્ચા હોન્તિ. સો તેહિ સદ્ધિં અન્તરામગ્ગે મન્તેસિ – ‘‘મય્હં પિતા તુટ્ઠો, સચે મે વરં દેતિ, કિં ગણ્હામી’’તિ. અથ નં એકચ્ચે ‘‘હત્થિં ગણ્હથ, અસ્સં ગણ્હથ, રથં ગણ્હથ, જનપદં ગણ્હથ, સત્તરતનાનિ ગણ્હથા’’તિ આહંસુ. અપરે – ‘‘તુમ્હે પથવિસ્સરસ્સ પુત્તા, તુમ્હાકં ધનં ન દુલ્લભં, લદ્ધમ્પિ ચેતં સબ્બં પહાય ગમનીયં, પુઞ્ઞમેવ એકં આદાય ગમનીયં; તસ્મા તે દેવે વરં દદમાને તેમાસં પદુમુત્તરં ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું વરં ગણ્હથા’’તિ. સો – ‘‘તુમ્હે મય્હં કલ્યાણમિત્તા, ન મમેતં ચિત્તં અત્થિ, તુમ્હેહિ પન ઉપ્પાદિતં, એવં કરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પિતરં વન્દિત્વા પિતરાપિ આલિઙ્ગેત્વા તસ્સ મત્થકે ચુમ્બિત્વા – ‘‘વરં તે પુત્ત, દેમી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ મહારાજ, ઇચ્છામહં મહારાજ ભગવન્તં તેમાસં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તો જીવિતં અવઞ્ઝં કાતું, ઇમમેવ વરં દેહી’’તિ આહ. ‘‘ન સક્કા તાત, અઞ્ઞં વરેહી’’તિ વુત્તે ‘‘દેવ, ખત્તિયાનં નામ દ્વે કથા નત્થિ, એતમેવ દેહિ, ન મે અઞ્ઞેનત્થો’’તિ. તાત બુદ્ધાનં નામ ચિત્તં દુજ્જાનં, સચે ભગવા ન ઇચ્છિસ્સતિ, મયા દિન્નેપિ કિં ભવિસ્સતીતિ? સો – ‘‘સાધુ, દેવ, અહં ભગવતો ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ વિહારં ગતો.

તેન ચ સમયેન ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા ભગવા ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠો હોતિ. સો મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં ભિક્ખૂનં સન્તિકં અગમાસિ. તે તં આહંસુ – ‘‘રાજપુત્ત, કસ્મા આગતોસી’’તિ? ભગવન્તં દસ્સનાય, દસ્સેથ મે ભગવન્તન્તિ. ન મયં, રાજપુત્ત, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સત્થારં દટ્ઠું લભામાતિ. કો પન, ભન્તે, લભતીતિ? સુમનત્થેરો નામ રાજપુત્તાતિ. ‘‘સો કુહિં, ભન્તે, થેરો’’તિ. થેરસ્સ નિસિન્નટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા ગન્ત્વા વન્દિત્વા – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, ભગવન્તં પસ્સિતું, દસ્સેથ મે’’તિ આહ. થેરો – ‘‘એહિ રાજપુત્તા’’તિ તં ગહેત્વા તં ગન્ધકુટિપરિવેણે ઠપેત્વા ગન્ધકુટિં અભિરુહિ. અથ નં ભગવા – ‘‘સુમન, કસ્મા આગતોસી’’તિ આહ. રાજપુત્તો, ભન્તે, ભગવન્તં દસ્સનાય આગતોતિ. તેન હિ ભિક્ખુ આસનં પઞ્ઞાપેહીતિ. થેરો આસનં પઞ્ઞાપેસિ, નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. રાજપુત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા પટિસન્થારં અકાસિ. કદા આગતોસિ રાજપુત્તાતિ? ભન્તે, તુમ્હેસુ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠેસુ. ભિક્ખૂ પન – ‘‘ન મયં ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ભગવન્તં દટ્ઠું લભામા’’તિ મં થેરસ્સ સન્તિકં પાહેસું. થેરો પન એકવચનેનેવ દસ્સેસિ. થેરો, ભન્તે, તુમ્હાકં સાસને વલ્લભો મઞ્ઞેતિ. આમ રાજકુમાર, વલ્લભો એસ ભિક્ખુ મય્હં સાસનેતિ. ભન્તે, બુદ્ધાનં સાસને કિં કત્વા વલ્લભો હોતીતિ? દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા કુમારાતિ. ભગવા, અહં થેરો વિય બુદ્ધસાસને વલ્લભો હોતુકામો, તેમાસં મે વસ્સાવાસં અધિવાસેથાતિ. ભગવા – ‘‘અત્થિ નુ ખો તત્થ ગતેન અત્થો’’તિ ઓલોકેત્વા અત્થીતિ દિસ્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે, ખો રાજકુમાર તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ વત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પુરિમતરં ગન્ત્વા વિહારં કારેમિ, મયા પેસિતે ભિક્ખુસતસહસ્સેન સદ્ધિં આગચ્છથા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પિતુસન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દિન્ના મે, દેવ, ભગવતા પટિઞ્ઞા, મયા પહિતે ભગવન્તં પેસેય્યાથા’’તિ પિતરં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા યોજને યોજને વિહારં કારેત્વા વીસયોજનસતં અદ્ધાનં ગન્ત્વા અત્તનો નગરે વિહારટ્ઠાનં વિચિનન્તો સોભનં નામ કુટુમ્બિકસ્સ ઉય્યાનં દિસ્વા સતસહસ્સેન કિણિત્વા સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા વિહારં કારેસિ. તત્થ ભગવતો ગન્ધકુટિં સેસભિક્ખૂનઞ્ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનત્થાય કુટિલેણમણ્ડપે કારાપેત્વા પાકારપરિક્ખેપે કત્વા દ્વારકોટ્ઠકઞ્ચ નિટ્ઠપેત્વા પિતુસન્તિકં પેસેસિ – ‘‘નિટ્ઠિતં મય્હં કિચ્ચં, સત્થારં પહિણથા’’તિ.

રાજા ભગવન્તં ભોજેત્વા – ‘‘ભગવા, સુમનસ્સ કિચ્ચં નિટ્ઠિતં, તુમ્હાકં ગમનં પચ્ચાસીસતી’’તિ આહ. ભગવા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારો યોજને યોજને વિહારેસુ વસમાનો અગમાસિ. કુમારો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા યોજનં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા માલાદીહિ પૂજયમાનો વિહારં પવેસેત્વા –

‘‘સતસહસ્સેન મે કીતં, સતસહસ્સેન માપિતં;

સોભનં નામ ઉય્યાનં, પટિગ્ગણ્હ મહામુની’’તિ.

વિહારં નિય્યાતેસિ. સો વસ્સૂપનાયિકદિવસે દાનં દત્વા અત્તનો પુત્તદારે ચ અમચ્ચે ચ પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘અયં સત્થા અમ્હાકં સન્તિકં દૂરતો આગતો, બુદ્ધા ચ નામ ધમ્મગરુનો ન આમિસગરુકા. તસ્મા અહં તેમાસં દ્વે સાટકે નિવાસેત્વા દસ સીલાનિ સમાદિયિત્વા ઇધેવ વસિસ્સામિ, તુમ્હે ખીણાસવસતસહસ્સસ્સ ઇમિનાવ નીહારેન તેમાસં દાનં દદેય્યાથા’’તિ.

સો સુમનત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનસભાગેયેવ ઠાને વસન્તો યં થેરો ભગવતો વત્તં કરોતિ, તં સબ્બં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને એકન્તવલ્લભો એસ થેરો, એતસ્સેવ મે ઠાનન્તરં પત્થેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપકટ્ઠાય પવારણાય ગામં પવિસિત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા સત્તમે દિવસે ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ પાદમૂલે તિચીવરં ઠપેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા – ‘‘ભન્તે, યદેતં મયા મગ્ગે યોજનન્તરિકં યોજનન્તરિકં વિહારં કારાપનતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞં કતં, તં નેવ સક્કસમ્પત્તિં, ન મારસમ્પત્તિં, ન બ્રહ્મસમ્પત્તિં પત્થયન્તેન, બુદ્ધસ્સ પન ઉપટ્ઠાકભાવં પત્થયન્તેન કતં. તસ્મા અહમ્પિ, ભગવા, અનાગતે સુમનત્થેરો વિય બુદ્ધસ્સ ઉપટ્ઠાકો ભવેય્ય’’ન્તિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન નિપતિત્વા વન્દિ.

ભગવા – ‘‘મહન્તં કુલપુત્તસ્સ ચિત્તં, સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો નો’’તિ ઓલોકેન્તો – ‘‘અનાગતે ઇતો સતસહસ્સિમે કપ્પે ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સેવ ઉપટ્ઠાકો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, સબ્બમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા’’તિ.

આહ. કુમારો તં સુત્વા – ‘‘બુદ્ધા નામ અદ્વેજ્ઝકથા હોન્તી’’તિ દુતિયદિવસેયેવ તસ્સ ભગવતો પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. સો તસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વસ્સસતસહસ્સં દાનં દત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલેપિ પિણ્ડાય ચરતો થેરસ્સ પત્તગ્ગહણત્થં ઉત્તરિસાટકં દત્વા પૂજમકાસિ. પુન સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો બારાણસિરાજા હુત્વા અટ્ઠન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પણ્ણસાલાયો કારેત્વા મણિઆધારકે ઉપટ્ઠપેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ દસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપટ્ઠાનં અકાસિ. એતાનિ પાકટટ્ઠાનાનિ.

કપ્પસતસહસ્સં પન દાનં દદમાનોવ અમ્હાકં બોધિસત્તેન સદ્ધિં તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અમિતોદનસક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન કતાભિનિક્ખમનો સમ્માસમ્બોધિં પત્વા પઠમગમનેન કપિલવત્થું આગન્ત્વા તતો નિક્ખમન્તે ભગવતિ ભગવતો પરિવારત્થં રાજકુમારેસુ પબ્બજિતેસુ ભદ્દિયાદીહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ સન્તિકે ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ (સં. નિ. ૩.૮૩). એવમેસ આયસ્મા પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પન્નો તસ્સિમાય પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ.

તિત્થવાસાદિવણ્ણના

તિત્થવાસોતિ પુનપ્પુનં ગરૂનં સન્તિકે ઉગ્ગહણસવનપરિપુચ્છનધારણાનિ વુચ્ચન્તિ. સો થેરસ્સ અતિવિય પરિસુદ્ધો, તેનાપિસ્સાયં ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ.

સોતાપન્નાનઞ્ચ નામ પચ્ચયાકારો ઉત્તાનકોવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, અયઞ્ચ આયસ્મા સોતાપન્નો. બહુસ્સુતાનઞ્ચ ચતુહત્થે ઓવરકે પદીપે જલમાને મઞ્ચપીઠં વિય નામરૂપપરિચ્છેદો પાકટો હોતિ, અયઞ્ચ આયસ્મા બહુસ્સુતાનં અગ્ગો હોતિ, બાહુસચ્ચાનુભાવેનપિસ્સ ગમ્ભીરોપિ પચ્ચયાકારો ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદગમ્ભીરતા

તત્થ અત્થગમ્ભીરતાય, ધમ્મગમ્ભીરતાય, દેસનાગમ્ભીરતાય, પટિવેધગમ્ભીરતાયાતિ ચતૂહિ આકારેહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરો નામ.

તત્થ જરામરણસ્સ જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો ગમ્ભીરો…પે… સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો ગમ્ભીરોતિ અયં અત્થગમ્ભીરતા.

અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠો ગમ્ભીરો…પે… જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયટ્ઠો ગમ્ભીરોતિ અયં ધમ્મગમ્ભીરતા.

કત્થચિ સુત્તે પટિચ્ચસમુપ્પાદો અનુલોમતો દેસિયતિ, કત્થચિ પટિલોમતો, કત્થચિ અનુલોમપટિલોમતો, કત્થચિ મજ્ઝતો પટ્ઠાય અનુલોમતો વા પટિલોમતો વા અનુલોમપટિલોમતો વા, કત્થચિ તિસન્ધિ ચતુસઙ્ખેપો, કત્થચિ દ્વિસન્ધિ તિસઙ્ખેપો, કત્થચિ એકસન્ધિ દ્વિસઙ્ખેપોતિ અયં દેસનાગમ્ભીરતા.

અવિજ્જાય પન અઞ્ઞાણઅદસ્સનસચ્ચાપટિવેધટ્ઠો ગમ્ભીરો, સઙ્ખારાનં અભિસઙ્ખરણાયૂહનસરાગવિરાગટ્ઠો, વિઞ્ઞાણસ્સ સુઞ્ઞતઅબ્યાપારઅસઙ્કન્તિપટિસન્ધિપાતુભાવટ્ઠો, નામરૂપસ્સ એકુપ્પાદવિનિબ્ભોગાવિનિબ્ભોગનમનરુપ્પનટ્ઠો, સળાયતનસ્સ અધિપતિલોકદ્વારક્ખેત્તવિસયિભાવટ્ઠો, ફસ્સસ્સ ફુસનસઙ્ઘટ્ટનસઙ્ગતિસન્નિપાતટ્ઠો, વેદનાય આરમ્મણરસાનુભવનસુખદુક્ખમજ્ઝત્તભાવનિજ્જીવવેદયિતટ્ઠો, તણ્હાય અભિનન્દિતઅજ્ઝોસાનસરિતાલતાતણ્હાનદીતણ્હાસમુદ્દદુપ્પૂરણટ્ઠો, ઉપાદાનસ્સ આદાનગ્ગહણાભિનિવેસપરામાસદુરતિક્કમટ્ઠો, ભવસ્સ આયૂહનાભિસઙ્ખરણયોનિગતિઠિતિનિવાસેસુ ખિપનટ્ઠો, જાતિયા જાતિસઞ્જાતિઓક્કન્તિનિબ્બત્તિપાતુભાવટ્ઠો, જરામરણસ્સ ખયવયભેદવિપરિણામટ્ઠો ગમ્ભીરોતિ. એવં યો અવિજ્જાદીનં સભાવો, યેન પટિવેધેન અવિજ્જાદયો સરસલક્ખણતો પટિવિદ્ધા હોન્તિ; સો ગમ્ભીરોતિ અયં પટિવેધગમ્ભીરતાતિ વેદિતબ્બા. સા સબ્બાપિ થેરસ્સ ઉત્તાનકા વિય ઉપટ્ઠાસિ. તેન ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં ઉસ્સાદેન્તો – ‘‘મા હેવ’’ન્તિઆદિમાહ. અયઞ્ચેત્થ અધિપ્પાયો – આનન્દ, ત્વં મહાપઞ્ઞો વિસદઞાણો, તેન તે ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ખાયતિ, તસ્મા – ‘‘મય્હમેવ નુ ખો એસ ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પી’’તિ મા એવં અવચાતિ.

અપસાદનાવણ્ણના

યં પન વુત્તં – ‘‘અપસાદેન્તો’’તિ, તત્થ અયં અધિપ્પાયો – આનન્દ, ‘‘અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતી’’તિ મા હેવં અવચ. યદિ હિ તે એસ ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતિ, કસ્મા ત્વં અત્તનો ધમ્મતાય સોતાપન્નો નાહોસિ, મયા દિન્નનયેવ ઠત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં પટિવિજ્ઝસિ. આનન્દ, ઇદં નિબ્બાનમેવ ગમ્ભીરં, પચ્ચયાકારો પન તવ ઉત્તાનકો જાતો, અથ કસ્મા ઓળારિકં કામરાગસંયોજનં પટિઘસંયોજનં, ઓળારિકં કામરાગાનુસયં પટિઘાનુસયન્તિ ઇમે ચત્તારો કિલેસે સમુગ્ઘાટેત્વા સકદાગામિફલં ન સચ્છિકરોસિ? તેયેવ અણુસહગતે ચત્તારો કિલેસે સમુગ્ઘાટેત્વા અનાગામિફલં ન સચ્છિકરોસિ? રૂપરાગાદીનિ પઞ્ચ સંયોજનાનિ, ભવરાગાનુસયં, માનાનુસયં, અવિજ્જાનુસયન્તિ ઇમે અટ્ઠ કિલેસે સમુગ્ઘાટેત્વા અરહત્તં ન સચ્છિકરોસિ?

કસ્મા ચ સતસહસ્સકપ્પાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં પૂરિતપારમિનો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના વિય સાવકપારમિઞાણં નપ્પટિવિજ્ઝસિ? સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિનો પચ્ચેકબુદ્ધા વિય ચ પચ્ચેકબોધિઞાણં નપ્પટિવિજ્ઝસિ? યદિ વા તે સબ્બથાવ એસ ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, અથ કસ્મા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિનો બુદ્ધા વિય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ન સચ્છિકરોસિ? કિં અનત્થિકોસિ એતેહિ વિસેસાધિગમેહિ, પસ્સ યાવઞ્ચ તે અપરદ્ધં, ત્વં નામ સાવકો પદેસઞાણે ઠિતો અતિગમ્ભીરં પચ્ચયાકારં – ‘‘ઉત્તાનકો મે ઉપટ્ઠાતી’’તિ વદસિ, તસ્સ તે ઇદં વચનં બુદ્ધાનં કથાય પચ્ચનીકં હોતિ, ન તાદિસેન નામ ભિક્ખુના બુદ્ધાનં કથાય પચ્ચનીકં કથેતબ્બન્તિ યુત્તમેતં.

નનુ મય્હં, આનન્દ, ઇદં પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તસ્સેવ સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અતિક્કન્તાનિ? પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝનત્થાય ચ પન મે અદિન્નં દાનં નામ નત્થિ, અપૂરિતપારમી નામ નત્થિ. પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝસ્સામીતિ પન મે નિરુસ્સાહં વિય મારબલં વિધમન્તસ્સ અયં મહાપથવી દ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ન કમ્પિ તથા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું સમ્પાદેન્તસ્સ. પચ્છિમયામે પન મે બલવપચ્ચૂસસમયે – ‘‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં નવહિ આકારેહિ પચ્ચયો હોતી’’તિ દિટ્ઠમત્તેવ દસસહસ્સિલોકધાતુ અયદણ્ડકેન આકોટિતકંસતાલં વિય વિરવસતં વિરવસહસ્સં મુઞ્ચમાના વાતાહતે પદુમિનિપણ્ણે ઉદકબિન્દુ વિય કમ્પિત્થ. એવં ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો, ગમ્ભીરાવભાસો ચ. એતસ્સ આનન્દ, ધમ્મસ્સ અનનુબોધા…પે… નાતિવત્તતીતિ.

એતસ્સ ધમ્મસ્સાતિ એતસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ. અનનુબોધાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન અનનુબુજ્ઝના. અપ્પટિવેધાતિ તીરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેન અપ્પટિવિજ્ઝના. તન્તાકુલકજાતાતિ તન્તં વિય આકુલકજાતા. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ; એવમેવ સત્તા ઇમસ્મિં પચ્ચયાકારે ખલિતા આકુલા બ્યાકુલા હોન્તિ, ન સક્કોન્તિ તંપચ્ચયાકારં ઉજું કાતું. તત્થ તન્તં પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કાપિ ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞે સત્તા અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થા નામ નત્થિ. યથા પન આકુલં તન્તં કઞ્જિયં દત્વા કોચ્છેન પહતં તત્થ તત્થ ગુળકજાતં હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધં, એવમિમે સત્તા પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વા પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન આકુલકજાતા હોન્તિ, ગણ્ઠિબદ્ધા. યે હિ કેચિ દિટ્ઠિગતનિસ્સિતા, સબ્બે પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું અસક્કોન્તાયેવ.

કુલાગણ્ઠિકજાતાતિ કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્તં. કુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકોતિપિ એકે. યથા હિ તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

મુઞ્જપબ્બજભૂતાતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતા. યથા તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કતરજ્જુ જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ઇદં અગ્ગં, ઇદં મૂલન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ. તમ્પિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞે સત્તા અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થા નામ નત્થિ. એવમયં પજા પચ્ચયાકારે ઉજું કાતું અસક્કોન્તી દિટ્ઠિગતવસેન ગણ્ઠિકજાતા હુત્વા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

તત્થ અપાયોતિ નિરયતિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયઅસુરકાયા. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ અયસ્સ અભાવતો – ‘‘અપાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ. સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તં સબ્બમ્પિ નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ. અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં, પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હન્તા તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતુક્ખિત્તનાવા વિય યન્તેસુ યુત્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ. ઇતિ સબ્બં પેતં ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં અપસાદેન્તો આહાતિ વેદિતબ્બં.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

૯૬. ઇદાનિ યસ્મા ઇદં સુત્તં – ‘‘ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ ચ ‘‘તન્તાકુલકજાતા’’તિ ચ દ્વીહિયેવ પદેહિ આબદ્ધં, તસ્મા – ‘‘ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ ઇમિના તાવ અનુસન્ધિના પચ્ચયાકારસ્સ ગમ્ભીરભાવદસ્સનત્થં દેસનં આરભન્તો અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિઆદિમાહ. તત્રાયમત્થો – ઇમસ્સ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ઇદપ્પચ્ચયો, તસ્મા ઇદપ્પચ્ચયા અત્થિ જરામરણં, અત્થિ નુ ખો જરામરણસ્સ પચ્ચયો, યમ્હા પચ્ચયા જરામરણં ભવેય્યાતિ એવં પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, પણ્ડિતેન પુગ્ગલેન યથા – ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ વુત્તે ઠપનીયત્તા પઞ્હસ્સ તુણ્હી ભવિતબ્બં હોતિ, ‘‘અબ્યાકતમેતં તથાગતેના’’તિ વા વત્તબ્બં હોતિ, એવં અપ્પટિપજ્જિત્વા, યથા – ‘‘ચક્ખુ સસ્સતં અસસ્સત’’ન્તિ વુત્તે અસસ્સતન્તિ એકંસેનેવ વત્તબ્બં હોતિ, એવં એકંસેનેવ અત્થીતિસ્સ વચનીયં. પુન કિં પચ્ચયા જરામરણં, કો નામ સો પચ્ચયો, યતો જરામરણં હોતીતિ વુત્તે જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં, એવં વત્તબ્બં ભવેય્યાતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બપદેસુ.

નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇદં પન યસ્મા સળાયતનપચ્ચયાતિ વુત્તે ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં છન્નં વિપાકસમ્ફસ્સાનંયેવ ગહણં હોતિ, ઇધ ચ ‘‘સળાયતનપચ્ચયા’’તિ ઇમિના પદેન ગહિતમ્પિ અગહિતમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસં ફસ્સસ્સ ચ સળાયતનતો અતિરિત્તં અઞ્ઞમ્પિ વિસેસપચ્ચયં દસ્સેતુકામો, તસ્મા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિના પન વારેન ભગવતા કિં કથિતન્તિ? પચ્ચયાનં નિદાનં કથિતં. ઇદઞ્હિ સુત્તં પચ્ચયે નિજ્જટે નિગ્ગુમ્બે કત્વા કથિતત્તા મહાનિદાનન્તિ વુચ્ચતિ.

૯૮. ઇદાનિ તેસં તેસં પચ્ચયાનં તથં અવિતથં અનઞ્ઞથં પચ્ચયભાવં દસ્સેતું જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરિયાયેનાતિ કારણેન. સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બન્તિ નિપાતદ્વયમેતં. તસ્સત્થો – ‘‘સબ્બાકારેન સબ્બા સબ્બેન સભાવેન સબ્બા જાતિ નામ યદિ ન ભવેય્યા’’તિ. ભવાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કસ્સચીતિ અનિયમવચનમેતં, દેવાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ. કિમ્હિચીતિ ઇદમ્પિ અનિયમવચનમેવ, કામભવાદીસુ નવસુ ભવેસુ યત્થ કત્થચિ. સેય્યથિદન્તિ અનિયમિતનિક્ખિત્તઅત્થવિભજનત્થે નિપાતો, તસ્સત્થો – ‘‘યં વુત્તં ‘કસ્સચિ કિમ્હિચી’તિ, તસ્સ તે અત્થં વિભજિસ્સામી’’તિ. અથ નં વિભજન્તો – ‘‘દેવાનં વા દેવત્તાયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ દેવાનં વા દેવત્તાયાતિ યા અયં દેવાનં દેવભાવાય ખન્ધજાતિ, યાય ખન્ધજાતિયા દેવા ‘‘દેવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સચે હિ જાતિ સબ્બેન સબ્બં નાભવિસ્સાતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ દેવાતિ ઉપપત્તિદેવા. ગન્ધબ્બાતિ મૂલખન્ધાદીસુ અધિવત્થદેવતાવ. યક્ખાતિ અમનુસ્સા. ભૂતાતિ યે કેચિ નિબ્બત્તસત્તા. પક્ખિનોતિ યે કેચિ અટ્ઠિપક્ખા વા ચમ્મપક્ખા વા લોમપક્ખા વા. સરીસપાતિ યે કેચિ ભૂમિયં સરન્તા ગચ્છન્તિ. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં દેવગન્ધબ્બાદીનં. તદત્થાયાતિ દેવગન્ધબ્બાદિભાવાય. જાતિનિરોધાતિ જાતિવિગમા, જાતિઅભાવાતિ અત્થો.

હેતૂતિઆદીનિ સબ્બાનિપિ કારણવેવચનાનિ એવ. કારણઞ્હિ યસ્મા અત્તનો ફલત્થાય હિનોતિ પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘હેતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં ફલં નિદેતિ – ‘‘હન્દ, નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય તસ્મા નિદાનં. યસ્મા ફલં તતો સમુદેતિ ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ પટિચ્ચ એતિ પવત્તતિ, તસ્મા સમુદયોતિ ચ પચ્ચયોતિ ચ વુચ્ચતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. અપિ ચ યદિદં જાતીતિ એત્થ યદિદન્તિ નિપાતો. તસ્સ સબ્બપદેસુ લિઙ્ગાનુરૂપતો અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધ પન – ‘‘યા એસા જાતી’’તિ અયમસ્સ અત્થો. જરામરણસ્સ હિ જાતિ ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયો હોતિ.

૯૯. ભવપદે – ‘‘કિમ્હિચી’’તિ ઇમિના ઓકાસપરિગ્ગહો કતો. તત્થ હેટ્ઠા અવીચિપરિયન્તં કત્વા ઉપરિ પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે અન્તોકરિત્વા કામભવો વેદિતબ્બો. અયં નયો ઉપપત્તિભવે. ઇધ પન કમ્મભવે યુજ્જતિ. સો હિ જાતિયા ઉપનિસ્સયકોટિયાવ પચ્ચયો હોતિ. ઉપાદાનપદાદીસુપિ – ‘‘કિમ્હિચી’’તિ ઇમિના ઓકાસપરિગ્ગહોવ કતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૦૦. ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ એત્થ કામુપાદાનં તિણ્ણમ્પિ કમ્મભવાનં તિણ્ણઞ્ચ ઉપપત્તિભવાનં પચ્ચયો, તથા સેસાનિપીતિ ઉપાદાનપચ્ચયા ચતુવીસતિભવા વેદિતબ્બા. નિપ્પરિયાયેનેત્થ દ્વાદસ કમ્મભવા લબ્ભન્તિ. તેસં ઉપાદાનાનિ સહજાતકોટિયાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયાપિ પચ્ચયો.

૧૦૧. રૂપતણ્હાતિ રૂપારમ્મણે તણ્હા. એસ નયો સદ્દતણ્હાદીસુ. સા પનેસા તણ્હા ઉપાદાનસ્સ સહજાતકોટિયાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયાપિ પચ્ચયો હોતિ.

૧૦૨. એસ પચ્ચયો તણ્હાય, યદિદં વેદનાતિ એત્થ વિપાકવેદના તણ્હાય ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયો હોતિ, અઞ્ઞા અઞ્ઞથાપીતિ.

૧૦૩. એત્તાવતા પન ભગવા વટ્ટમૂલભૂતં પુરિમતણ્હં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દેસનં, પિટ્ઠિયં પહરિત્વા કેસેસુ વા ગહેત્વા વિરવન્તં વિરવન્તં મગ્ગતો ઓક્કમેન્તો વિય નવહિ પદેહિ સમુદાચારતણ્હં દસ્સેન્તો – ‘‘ઇતિ ખો પનેતં, આનન્દ, વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તણ્હાતિ દ્વે તણ્હા એસનતણ્હા ચ, એસિતતણ્હા ચ. યાય તણ્હાય અજપથસઙ્કુપથાદીનિ પટિપજ્જિત્વા ભોગે એસતિ ગવેસતિ, અયં એસનતણ્હા નામ. યા તેસુ એસિતેસુ ગવેસિતેસુ પટિલદ્ધેસુ તણ્હા, અયં એસિતતણ્હા નામ. તદુભયમ્પિ સમુદાચારતણ્હાય એવ અધિવચનં. તસ્મા દુવિધાપેસા વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા નામ. પરિયેસના નામ રૂપાદિઆરમ્મણપરિયેસના, સા હિ તણ્હાય સતિ હોતિ. લાભોતિ રૂપાદિઆરમ્મણપટિલાભો, સો હિ પરિયેસનાય સતિ હોતિ. વિનિચ્છયો પન ઞાણતણ્હાદિટ્ઠિવિતક્કવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ – ‘‘સુખવિનિચ્છયં જઞ્ઞા, સુખવિનિચ્છયં ઞત્વા અજ્ઝત્તં સુખમનુયુઞ્જેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૨૩) અયં ઞાણવિનિચ્છયો. ‘‘વિનિચ્છયોતિ દ્વે વિનિચ્છયા – તણ્હાવિનિચ્છયો ચ દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચા’’તિ (મહાનિ. ૧૦૨). એવં આગતાનિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાવિનિચ્છયો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો. ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૮) ઇમસ્મિં પન સુત્તે ઇધ વિનિચ્છયોતિ વુત્તો વિતક્કોયેવ આગતો. લાભં લભિત્વા હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં સુન્દરાસુન્દરઞ્ચ વિતક્કેનેવ વિનિચ્છિનાતિ – ‘‘એત્તકં મે રૂપારમ્મણત્થાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દાદિઆરમ્મણત્થાય, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ, એત્તકં પરિભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં નિદહિસ્સામી’’તિ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ.

છન્દરાગોતિ એવં અકુસલવિતક્કેન વિતક્કિતવત્થુસ્મિં દુબ્બલરાગો ચ બલવરાગો ચ ઉપ્પજ્જતિ, ઇદઞ્હિ ઇધ તણ્હા. છન્દોતિ દુબ્બલરાગસ્સાધિવચનં. અજ્ઝોસાનન્તિ અહં મમન્તિ બલવસન્નિટ્ઠાનં. પરિગ્ગહોતિ તણ્હાદિટ્ઠવસેન પરિગ્ગહણકરણં. મચ્છરિયન્તિ પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનતા. તેનેવસ્સ પોરાણા એવં વચનત્થં વદન્તિ – ‘‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હમેવ હોતુ, મા અઞ્ઞેસં અચ્છરિયં હોતૂતિ પવત્તત્તા મચ્છરિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. આરક્ખોતિ દ્વારપિદહનમઞ્જૂસગોપનાદિવસેન સુટ્ઠુ રક્ખણં. અધિકરોતીતિ અધિકરણં, કારણસ્સેતં નામં. આરક્ખાધિકરણન્તિ ભાવનપુંસકં, આરક્ખહેતૂતિ અત્થો. દણ્ડાદાનાદીસુ પરનિસેધનત્થં દણ્ડસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. એકતો ધારાદિનો સત્થસ્સ આદાનં સત્થાદાનં. કલહોતિ કાયકલહોપિ વાચાકલહોપિ. પુરિમો પુરિમો વિરોધો વિગ્ગહો. પચ્છિમો પચ્છિમો વિવાદો. તુવંતુવન્તિ અગારવવચનં તુવંતુવં.

૧૧૨. ઇદાનિ પટિલોમનયેનાપિ તંસમુદાચારતણ્હં દસ્સેતું પુન – ‘‘આરક્ખાધિકરણ’’ન્તિ આરભન્તો દેસનં નિવત્તેસિ. તત્થ કામતણ્હાતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેન ઉપ્પન્ના રૂપાદિતણ્હા. ભવતણ્હાતિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો. વિભવતણ્હાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો. ઇમે દ્વે ધમ્માતિ વટ્ટમૂલતણ્હા ચ સમુદાચારતણ્હા ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા. દ્વયેનાતિ તણ્હાલક્ખણવસેન એકભાવં ગતાપિ વટ્ટમૂલસમુદાચારવસેન દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ વેદનાય એકસમોસરણા ભવન્તિ, વેદનાપચ્ચયેન એકપચ્ચયાતિ અત્થો. તિવિધઞ્હિ સમોસરણં ઓસરણસમોસરણં, સહજાતસમોસરણં, પચ્ચયસમોસરણઞ્ચ. તત્થ – ‘‘અથ ખો સબ્બાનિ તાનિ કામસમોસરણાનિ ભવન્તી’’તિ ઇદં ઓસરણસમોસરણં નામ. ‘‘છન્દમૂલકા, આવુસો, એતે ધમ્મા ફસ્સસમુદયા વેદનાસમોસરણા’’તિ (અ. નિ. ૮.૮૩) ઇદં સહજાતસમોસરણં નામ. ‘‘દ્વયેન વેદનાય એકસમોસરણા’’તિ ઇદં પન પચ્ચયસમોસરણન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૧૩. ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ આદયો સબ્બે વિપાકફસ્સાયેવ. તેસુ ઠપેત્વા ચત્તારો લોકુત્તરવિપાકફસ્સે અવસેસા દ્વત્તિંસ ફસ્સા હોન્તિ. યદિદં ફસ્સોતિ એત્થ પન ફસ્સો બહુધા વેદનાય પચ્ચયો હોતિ.

૧૧૪. યેહિ, આનન્દ, આકારેહીતિઆદીસુ આકારા વુચ્ચન્તિ વેદનાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસસભાવા. તેયેવ સાધુકં દસ્સિયમાના તં તં લીનમત્થં ગમેન્તીતિ લિઙ્ગાનિ. તસ્સ તસ્સ સઞ્જાનનહેતુતો નિમિત્તાનિ. તથા તથા ઉદ્દિસિતબ્બતો ઉદ્દેસા. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ‘‘આનન્દ, યેહિ આકારેહિ…પે… યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામકાયસ્સ નામસમૂહસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, યા એસા ચ વેદનાય વેદયિતાકારે વેદયિતલિઙ્ગે વેદયિતનિમિત્તે વેદનાતિ ઉદ્દેસે સતિ, સઞ્ઞાય સઞ્જાનનાકારે સઞ્જાનનલિઙ્ગે સઞ્જાનનનિમિત્તે સઞ્ઞાતિ ઉદ્દેસે સતિ, સઙ્ખારાનં ચેતનાકારે ચેતનાલિઙ્ગે ચેતનાનિમિત્તે ચેતનાતિ ઉદ્દેસે સતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનાકારે વિજાનનલિઙ્ગે વિજાનનનિમિત્તે વિઞ્ઞાણન્તિ ઉદ્દેસે સતિ – ‘અયં નામકાયો’તિ નામકાયસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ. તેસુ નામકાયપ્પઞ્ઞત્તિહેતૂસુ વેદનાદીસુ આકારાદીસુ અસતિ અપિ નુ ખો રૂપકાયે અધિવચનસમ્ફસ્સો પઞ્ઞાયેથ? ય્વાયં ચત્તારો ખન્ધે વત્થું કત્વા મનોદ્વારે અધિવચનસમ્ફસ્સવેવચનો મનોસમ્ફસ્સો ઉપ્પજ્જતિ, અપિ નુ ખો સો રૂપકાયે પઞ્ઞાયેથ, પઞ્ચ પસાદે વત્થું કત્વા કત્વા ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ. અથ આયસ્મા આનન્દો અમ્બરુક્ખે અસતિ જમ્બુરુક્ખતો અમ્બપક્કસ્સ ઉપ્પત્તિં વિય રૂપકાયતો તસ્સ ઉપ્પત્તિં અસમ્પટિચ્છન્તો નો હેતં ભન્તેતિ આહ.

દુતિયપઞ્હે રુપ્પનાકારરુપ્પનલિઙ્ગરુપ્પનનિમિત્તવસેન રૂપન્તિ ઉદ્દેસવસેન ચ આકારાદીનં અત્થો વેદિતબ્બો. પટિઘસમ્ફસ્સોતિ સપ્પટિઘં રૂપક્ખન્ધં વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જનકસમ્ફસ્સો. ઇધાપિ થેરો જમ્બુરુક્ખે અસતિ અમ્બરુક્ખતો જમ્બુપક્કસ્સ ઉપ્પત્તિં વિય નામકાયતો તસ્સ ઉપ્પત્તિં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ આહ.

તતિયપઞ્હો ઉભયવસેનેવ વુત્તો. તત્ર થેરો આકાસે અમ્બજમ્બુપક્કાનં ઉપ્પત્તિં વિય નામરૂપાભાવે દ્વિન્નમ્પિ ફસ્સાનં ઉપ્પત્તિં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ આહ.

એવં દ્વિન્નં ફસ્સાનં વિસું વિસું પચ્ચયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દ્વિન્નમ્પિ તેસં અવિસેસતો નામરૂપપચ્ચયતં દસ્સેતું – ‘‘યેહિ આનન્દ આકારેહી’’તિ ચતુત્થં પઞ્હં આરભિ. યદિદં નામરૂપન્તિ યં ઇદં નામરૂપં, યં ઇદં છસુપિ દ્વારેસુ નામરૂપં, એસેવ હેતુ એસેવ પચ્ચયોતિ અત્થો. ચક્ખુદ્વારાદીસુ હિ ચક્ખાદીનિ ચેવ રૂપારમ્મણાદીનિ ચ રૂપં, સમ્પયુત્તકા ખન્ધા નામન્તિ એવં પઞ્ચવિધોપિ સો ફસ્સો નામરૂપપચ્ચયાવ ફસ્સો. મનોદ્વારેપિ હદયવત્થુઞ્ચેવ યઞ્ચ રૂપં આરમ્મણં હોતિ, ઇદં રૂપં. સમ્પયુત્તધમ્મા ચેવ યઞ્ચ અરૂપં આરમ્મણં હોતિ, ઇદં અરૂપં નામ. એવં મનોસમ્ફસ્સોપિ નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સોતિ વેદિતબ્બો. નામરૂપં પનસ્સ બહુધા પચ્ચયો હોતિ.

૧૧૫. ન ઓક્કમિસ્સથાતિ પવિસિત્વા પવત્તમાનં વિય પટિસન્ધિવસેન ન વત્તિસ્સથ. સમુચ્ચિસ્સથાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે અસતિ અપિ નુ ખો સુદ્ધં અવસેસં નામરૂપં અન્તોમાતુકુચ્છિસ્મિં કલલાદિભાવેન સમુચ્ચિતં મિસ્સકભૂતં હુત્વા વત્તિસ્સથ. ઓક્કમિત્વા વોક્કમિસ્સથાતિ પટિસન્ધિવસેન ઓક્કમિત્વા ચુતિવસેન વોક્કમિસ્સથ, નિરુજ્ઝિસ્સથાતિ અત્થો. સો પનસ્સ નિરોધો ન તસ્સેવ ચિત્તસ્સ નિરોધેન, ન તતો દુતિયતતિયાનં નિરોધેન હોતિ. પટિસન્ધિચિત્તેન હિ સદ્ધિં સમુટ્ઠિતાનિ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ નિબ્બત્તન્તિ. તેસુ પન ઠિતેસુયેવ સોળસ ભવઙ્ગચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. એતસ્મિં અન્તરે ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ દારકસ્સ વા માતુયા વા પનસ્સ અન્તરાયો નત્થિ. અયઞ્હિ અનોકાસો નામ. સચે પન પટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સમુટ્ઠિતરૂપાનિ સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગસ્સ પચ્ચયં દાતું સક્કોન્તિ, પવત્તિ પવત્તતિ, પવેણી ઘટિયતિ. સચે પન ન સક્કોન્તિ, પવત્તિ નપ્પવત્તતિ, પવેણી ન ઘટિયતિ, વોક્કમતિ નામ હોતિ. તં સન્ધાય ‘‘ઓક્કમિત્વા વોક્કમિસ્સથા’’તિ વુત્તં.

ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવાય, એવં પરિપુણ્ણપઞ્ચક્ખન્ધભાવાયાતિ અત્થો. દહરસ્સેવ સતોતિ મન્દસ્સ બાલસ્સેવ સન્તસ્સ. વોચ્છિજ્જિસ્સથાતિ ઉપચ્છિજ્જિસ્સથ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લન્તિ વિઞ્ઞાણે ઉપચ્છિન્ને સુદ્ધં નામરૂપમેવ ઉટ્ઠહિત્વા પઠમવયવસેન વુડ્ઢિં, મજ્ઝિમવયવસેન વિરૂળ્હિં, પચ્છિમવયવસેન વેપુલ્લં અપિ નુ ખો આપજ્જિસ્સથાતિ. દસવસ્સવીસતિવસ્સવસ્સસતવસ્સસહસ્સસમ્પાપનેન વા અપિ નુ ખો વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સથાતિ અત્થો.

તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણેપિ કુચ્છિવાસેપિ કુચ્છિતો નિક્ખમનેપિ, પવત્તિયં દસવસ્સાદિકાલેપિ વિઞ્ઞાણમેવસ્સ પચ્ચયો, તસ્મા એસેવ હેતુ એસ પચ્ચયો નામરૂપસ્સ, યદિદં વિઞ્ઞાણં. યથા હિ રાજા અત્તનો પરિસં નિગ્ગણ્હન્તો એવં વદેય્ય – ‘‘ત્વં ઉપરાજા, ત્વં સેનાપતીતિ કેન કતો નનુ મયા કતો, સચે હિ મયિ અકરોન્તે ત્વં અત્તનો ધમ્મતાય ઉપરાજા વા સેનાપતિ વા ભવેય્યાસિ, જાનેય્યામ વો બલ’’ન્તિ; એવમેવ વિઞ્ઞાણં નામરૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ. અત્થતો એવં નામરૂપં વદતિ વિય ‘‘ત્વં નામં, ત્વં રૂપં, ત્વં નામરૂપં નામાતિ કેન કતં, નનુ મયા કતં, સચે હિ મયિ પુરેચારિકે હુત્વા માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગણ્હન્તે ત્વં નામં વા રૂપં વા નામરૂપં વા ભવેય્યાસિ, જાનેય્યામ વો બલ’’ન્તિ. તં પનેતં વિઞ્ઞાણં નામરૂપસ્સ બહુધા પચ્ચયો હોતિ.

૧૧૬. દુક્ખસમુદયસમ્ભવોતિ દુક્ખરાસિસમ્ભવો. યદિદં નામરૂપન્તિ યં ઇદં નામરૂપં, એસેવ હેતુ એસ પચ્ચયો. યથા હિ રાજપુરિસા રાજાનં નિગ્ગણ્હન્તો એવં વદેય્યું – ‘‘ત્વં રાજાતિ કેન કતો, નનુ મયા કતો, સચે હિ મયિ ઉપરાજટ્ઠાને, મયિ સેનાપતિટ્ઠાને અતિટ્ઠન્તે ત્વં એકકોવ રાજા ભવેય્યાસિ, પસ્સેય્યામ તે રાજભાવ’’ન્તિ; એવમેવ નામરૂપમ્પિ અત્થતો એવં વિઞ્ઞાણં વદતિ વિય ‘‘ત્વં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણન્તિ કેન કતં, નનુ અમ્હેહિ કતં, સચે હિ ત્વં તયો ખન્ધે હદયવત્થુઞ્ચ અનિસ્સાય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં નામ ભવેય્યાસિ, પસ્સેય્યામ તે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણભાવ’’ન્તિ. તઞ્ચ પનેતં નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ બહુધા પચ્ચયો હોતિ.

એત્તાવતા ખોતિ વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, નામરૂપે વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, દ્વીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવસેન પવત્તેસુ એત્તકેન જાયેથ વા…પે… ઉપપજ્જેથ વા, જાતિઆદયો પઞ્ઞાયેય્યું અપરાપરં વા ચુતિપટિસન્ધિયોતિ.

અધિવચનપથોતિ ‘‘સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકો’’તિઆદિકસ્સ અત્થં અદિસ્વા વચનમત્તમેવ અધિકિચ્ચ પવત્તસ્સ વોહારસ્સ પથો. નિરુત્તિપથોતિ સરતીતિ સતો, સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજાનોતિઆદિકસ્સ કારણાપદેસવસેન પવત્તસ્સ વોહારસ્સ પથો. પઞ્ઞત્તિપથોતિ – ‘‘પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી નિપુણો કતપરપ્પવાદો’’તિઆદિકસ્સ નાનપ્પકારતો ઞાપનવસેન પવત્તસ્સ વોહારસ્સ પથો. ઇતિ તીહિ પદેહિ અધિવચનાદીનં વત્થુભૂતા ખન્ધાવ કથિતા. પઞ્ઞાવચરન્તિ પઞ્ઞાય અવચરિતબ્બં જાનિતબ્બં. વટ્ટં વત્તતીતિ સંસારવટ્ટં વત્તતિ. ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થંભાવો, ખન્ધપઞ્ચકસ્સેતં નામં. પઞ્ઞાપનાયાતિ નામપઞ્ઞત્તત્થાય. ‘‘વેદના સઞ્ઞા’’તિઆદિના નામપઞ્ઞત્તત્થાય, ખન્ધપઞ્ચકમ્પિ એત્તાવતા પઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. યદિદં નામરૂપં સહ વિઞ્ઞાણેનાતિ યં ઇદં નામરૂપં સહ વિઞ્ઞાણેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાય પવત્તતિ, એત્તાવતાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્હેત્થ નિય્યાતિતવચનં.

અત્તપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૧૧૭. ઇતિ ભગવા – ‘‘ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો, ગમ્ભીરાવભાસો ચા’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘તન્તાકુલકજાતા’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો ‘‘કિત્તાવતા ચા’’તિઆદિકં દેસનં આરભિ. તત્થ રૂપિં વા હિ, આનન્દ, પરિત્તં અત્તાનન્તિઆદીસુ યો અવડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, સો રૂપિં પરિત્તં પઞ્ઞપેતિ. યો પન નાનાકસિણલાભી હોતિ, સો તં કદાચિ નીલો, કદાચિ પીતકોતિ પઞ્ઞપેતિ. યો વડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, સો રૂપિં અનન્તં પઞ્ઞપેતિ. યો વા પન અવડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં ઉગ્ઘાટેત્વા નિમિત્તફુટ્ઠોકાસં વા તત્થ પવત્તે ચત્તારો ખન્ધે વા તેસુ વિઞ્ઞાણમત્તમેવ વા અત્તાતિ ગણ્હાતિ, સો અરૂપિં પરિત્તં પઞ્ઞપેતિ. યો વડ્ઢિતં નિમિત્તં ઉગ્ઘાટેત્વા નિમિત્તફુટ્ઠોકાસં વા તત્થ પવત્તે ચત્તારો ખન્ધે વા તેસુ વિઞ્ઞાણમત્તમેવ વા અત્તાતિ ગણ્હાતિ, સો અરૂપિં અનન્તં પઞ્ઞપેતિ.

૧૧૮. તત્રાનન્દાતિ એત્થ તત્રાતિ તેસુ ચતૂસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ. એતરહિ વાતિ ઇદાનેવ, ન ઇતો પરં. ઉચ્છેદવસેનેતં વુત્તં. તત્થભાવિં વાતિ તત્થ વા પરલોકે ભાવિં. સસ્સતવસેનેતં વુત્તં. અતથં વા પન સન્તન્તિ અતથસભાવં સમાનં. તથત્તાયાતિ તથભાવાય. ઉપકપ્પેસ્સામીતિ સમ્પાદેસ્સામિ. ઇમિના વિવાદં દસ્સેતિ. ઉચ્છેદવાદી હિ ‘‘સસ્સતવાદિનો અત્તાનં અતથં અનુચ્છેદસભાવમ્પિ સમાનં તથત્થાય ઉચ્છેદસભાવાય ઉપકપ્પેસ્સામિ, સસ્સતવાદઞ્ચ જાનાપેત્વા ઉચ્છેદવાદમેવ નં ગાહેસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ. સસ્સતવાદીપિ ‘‘ઉચ્છેદવાદિનો અત્તાનં અતથં અસસ્સતસભાવમ્પિ સમાનં તથત્થાય સસ્સતભાવાય ઉપકપ્પેસ્સામિ, ઉચ્છેદવાદઞ્ચ જાનાપેત્વા સસ્સતવાદમેવ નં ગાહેસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ.

એવં સન્તં ખોતિ એવં સમાનં રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તન્તિ અત્થો. રૂપિન્તિ રૂપકસિણલાભિં. પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠિ અનુસેતીતિ પરિત્તો અત્તાતિ અયં દિટ્ઠિ અનુસેતિ, સા પન ન વલ્લિ વિય ચ લતા વિય ચ અનુસેતિ. અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસેતીતિ વેદિતબ્બો. ઇચ્ચાલં વચનાયાતિ તં પુગ્ગલં એવરૂપા દિટ્ઠિ અનુસેતીતિ વત્તું યુત્તં. એસ નયો સબ્બત્થ.

અરૂપિન્તિ એત્થ પન અરૂપકસિણલાભિં, અરૂપક્ખન્ધગોચરં વાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા લાભિનો ચત્તારો, તેસં અન્તેવાસિકા ચત્તારો, તક્કિકા ચત્તારો, તેસં અન્તેવાસિકા ચત્તારોતિ અત્તતો સોળસ દિટ્ઠિગતિકા દસ્સિતા હોન્તિ.

નઅત્તપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૧૧૯. એવં યે અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ, તે દસ્સેત્વા ઇદાનિ યે ન પઞ્ઞપેન્તિ, તે દસ્સેતું – ‘‘કિત્તાવતા ચ આનન્દા’’તિઆદિમાહ. કે પન ન પઞ્ઞપેન્તિ? સબ્બે તાવ અરિયપુગ્ગલા ન પઞ્ઞપેન્તિ. યે ચ બહુસ્સુતા તિપિટકધરા દ્વિપિટકધરા એકપિટકધરા, અન્તમસો એકનિકાયમ્પિ સાધુકં વિનિચ્છિનિત્વા ઉગ્ગહિતધમ્મકથિકોપિ આરદ્ધવિપસ્સકોપિ પુગ્ગલો, તે ન પઞ્ઞપેન્તિયેવ. એતેસઞ્હિ પટિભાગકસિણે પટિભાગકસિણમિચ્ચેવ ઞાણં હોતિ. અરૂપક્ખન્ધેસુ ચ અરૂપક્ખન્ધા ઇચ્ચેવ.

અત્તસમનુપસ્સનાવણ્ણના

૧૨૧. એવં યે ન પઞ્ઞપેન્તિ, તે દસ્સેત્વા ઇદાનિ યે તે પઞ્ઞપેન્તિ, તે યસ્મા દિટ્ઠિવસેન સમનુપસ્સિત્વા પઞ્ઞપેન્તિ, સા ચ નેસં સમનુપસ્સના વીસતિવત્થુકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા અપ્પહીનત્તા હોતિ, તસ્મા તં વીસતિવત્થુકં સક્કાયદિટ્ઠિં દસ્સેતું પુન કિત્તાવતા ચ આનન્દાતિઆદિમાહ.

તત્થ વેદનં વા હીતિ ઇમિના વેદનાક્ખન્ધવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ કથિતા. અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તાતિ ઇમિના રૂપક્ખન્ધવત્થુકા. અત્તા મે વેદિયતિ, વેદનાધમ્મો હિ મે અત્તાતિ ઇમિના સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધવત્થુકા. ઇદઞ્હિ ખન્ધત્તયં વેદનાસમ્પયુત્તત્તા વેદિયતિ. એતસ્સ ચ વેદનાધમ્મો અવિપ્પયુત્તસભાવો.

૧૨૨. ઇદાનિ તત્થ દોસં દસ્સેન્તો – ‘‘તત્રાનન્દા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્રાતિ તેસુ તીસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ. યસ્મિં, આનન્દ, સમયેતિઆદિ યો યો યં યં વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, તસ્સ તસ્સ અત્તનો કદાચિ ભાવં, કદાચિ અભાવન્તિ એવમાદિદોસદસ્સનત્થં વુત્તં.

૧૨૩. અનિચ્ચાદીસુ હુત્વા અભાવતો અનિચ્ચા. તેહિ તેહિ કારણેહિ સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ કતાતિ સઙ્ખતા. તં તં પચ્ચયં પટિચ્ચ સમ્મા કારણેનેવ ઉપ્પન્નાતિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. ખયોતિઆદિ સબ્બં ભઙ્ગસ્સ વેવચનં. યઞ્હિ ભિજ્જતિ, તં ખિયતિપિ વયતિપિ વિરજ્ઝતિપિ નિરુજ્ઝતિપિ, તસ્મા ખયધમ્માતિઆદિ વુત્તં.

બ્યગા મેતિ વિઅગાતિ બ્યગા, વિગતો નિરુદ્ધો મે અત્તાતિ અત્થો. કિં પન એકસ્સેવ તીસુપિ કાલેસુ – ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ હોતીતિ, કિં પન ન ભવિસ્સતિ? દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ થુસરાસિમ્હિ નિક્ખિત્તખાણુકસ્સેવ નિચ્ચલતા નામ નત્થિ, વનમક્કટો વિય અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, અઞ્ઞં મુઞ્ચતિ. અનિચ્ચસુખદુક્ખવોકિણ્ણન્તિ વિસેસેન તં તં વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સન્તો અનિચ્ચઞ્ચેવ સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ અવિસેસેન વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સન્તો વોકિણ્ણં ઉપ્પાદવયધમ્મં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. વેદના હિ તિવિધા ચેવ ઉપ્પાદવયધમ્મા ચ, તઞ્ચેસ અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ. ઇચ્ચસ્સ અનિચ્ચો ચેવ અત્તા આપજ્જતિ, એકક્ખણે ચ બહૂનં વેદનાનં ઉપ્પાદો. તં ખો પનેસ અનિચ્ચં અત્તાનં અનુજાનાતિ, ન એકક્ખણે બહૂનં વેદનાનં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. ઇમમત્થં સન્ધાય – ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એતેનપેતં નક્ખમતિ ‘વેદના મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સિતુ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૨૪. યત્થ પનાવુસોતિ યત્થ સુદ્ધરૂપક્ખન્ધે સબ્બસો વેદયિતં નત્થિ. અપિ નુ ખો તત્થાતિ અપિ નુ ખો તસ્મિં વેદનાવિરહિતે તાલવણ્ટે વા વાતપાને વા અસ્મીતિ એવં અહંકારો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અત્થો. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા સુદ્ધરૂપક્ખન્ધો ઉટ્ઠાય અહમસ્મીતિ ન વદતિ, તસ્મા એતેનપિ એતં નક્ખમતીતિ અત્થો. અપિ નુ ખો તત્થ અયમહમસ્મીતિ સિયાતિ અપિ નુ ખો તેસુ વેદનાધમ્મેસુ તીસુ ખન્ધેસુ એકધમ્મોપિ અયં નામ અહમસ્મીતિ એવં વત્તબ્બો સિયા. અથ વા વેદનાનિરોધા સહેવ વેદનાય નિરુદ્ધેસુ તેસુ તીસુ ખન્ધેસુ અપિ નુ ખો અયમહમસ્મીતિ વા અહમસ્મીતિ વા ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અત્થો. અથાયસ્મા આનન્દો સસવિસાણસ્સ તિખિણભાવં વિય તં અસમ્પટિચ્છન્તો નો હેતં ભન્તેતિ આહ.

એત્તાવતા કિં કથિતં હોતિ? વટ્ટકથા કથિતા હોતિ. ભગવા હિ વટ્ટકથં કથેન્તો કત્થચિ અવિજ્જાસીસેન કથેસિ, કત્થચિ તણ્હાસીસેન, કત્થચિ દિટ્ઠિસીસેન. તત્થ ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ નપ્પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ‘ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ. એવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ. અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ઇદપ્પચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧) એવં અવિજ્જાસીસેન કથિતા. ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ નપ્પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાય, ‘ઇતો પુબ્બે ભવતણ્હા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ. એવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ. અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ઇદપ્પચ્ચયા ભવતણ્હા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) એવં તણ્હાસીસેન કથિતા. ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ નપ્પઞ્ઞાયતિ ભવદિટ્ઠિયા, ‘ઇતો પુબ્બે ભવદિટ્ઠિ નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ, એવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ. અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ઇદપ્પચ્ચયા ભવદિટ્ઠી’’તિ એવં દિટ્ઠિસીસેન કથિતા. ઇધાપિ દિટ્ઠિસીસેનેવ કથિતા.

દિટ્ઠિગતિકો હિ સુખાદિવેદનં અત્તાતિ ગહેત્વા અહઙ્કારમમઙ્કારપરામાસવસેન સબ્બભવયોનિગતિ – વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ તતો તતો ચવિત્વા તત્થ તત્થ ઉપપજ્જન્તો મહાસમુદ્દે વાતુક્ખિત્તનાવા વિય સતતં સમિતં પરિબ્ભમતિ, વટ્ટતો સીસં ઉક્ખિપિતુંયેવ ન સક્કોતિ.

૧૨૬. ઇતિ ભગવા પચ્ચયાકારમૂળ્હસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ એત્તકેન કથામગ્ગેન વટ્ટં કથેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં કથેન્તો યતો ખો પન, આનન્દ, ભિક્ખૂતિઆદિમાહ.

તઞ્ચ પન વિવટ્ટકથં ભગવા દેસનાસુ કુસલત્તા વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનં નવકમ્માદિવસેન વિક્ખિત્તપુગ્ગલં અનામસિત્વા કારકસ્સ સતિપટ્ઠાનવિહારિનો પુગ્ગલસ્સ વસેન આરભન્તો નેવ વેદનં અત્તાનં સમનુપસ્સતીતિઆદિમાહ. એવરૂપો હિ ભિક્ખુ – ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે વા સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. દુક્ખતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તસ્સ સમ્મસનઞાણસ્સ વસેન સબ્બધમ્મેસુ પવત્તત્તા નેવ વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, ન અઞ્ઞં, સો એવં અસમનુપસ્સન્તો ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતીતિ ખન્ધલોકાદિભેદે લોકે રૂપાદીસુ ધમ્મેસુ કિઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અત્તાતિ વા અત્તનિયન્તિ વા ન ઉપાદિયતિ.

અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ અનુપાદિયન્તો તણ્હાદિટ્ઠિમાનપરિતસ્સનાયાપિ ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સન્તિ અપરિતસ્સમાનો. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ અત્તનાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ. એવં પરિનિબ્બુતસ્સ પનસ્સ પચ્ચવેક્ખણાપવત્તિદસ્સનત્થં ખીણા જાતીતિઆદિ વુત્તં.

ઇતિ સા દિટ્ઠીતિ યા તથાવિમુત્તસ્સ અરહતો દિટ્ઠિ, સા એવં દિટ્ઠિ. ‘‘ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’’તિપિ પાઠો. યો તથાવિમુત્તો અરહા, એવમસ્સ દિટ્ઠીતિ અત્થો. તદકલ્લન્તિ તં ન યુત્તં. કસ્મા? એવઞ્હિ સતિ – ‘‘અરહા ન કિઞ્ચિ જાનાતી’’તિ વુત્તં ભવેય્ય, એવં ઞત્વા વિમુત્તઞ્ચ અરહન્તં ‘‘ન કિઞ્ચિ જાનાતી’’તિ વત્તું ન યુત્તં. તેનેવ ચતુન્નમ્પિ નયાનં અવસાને – ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યાવતા આનન્દ અધિવચનન્તિ યત્તકો અધિવચનસઙ્ખાતો વોહારો અત્થિ. યાવતા અધિવચનપથોતિ યત્તકો અધિવચનસ્સ પથો, ખન્ધા આયતનાનિ ધાતુયો વા અત્થિ. એસ નયો સબ્બત્થ. પઞ્ઞાવચરન્તિ પઞ્ઞાય અવચરિતબ્બં ખન્ધપઞ્ચકં. તદભિઞ્ઞાતિ તં અભિજાનિત્વા. એત્તકેન ભગવતા કિં દસ્સિતં? તન્તાકુલપદસ્સેવ અનુસન્ધિ દસ્સિતો.

સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિવણ્ણના

૧૨૭. ઇદાનિ યો – ‘‘ન પઞ્ઞપેતી’’તિ વુત્તો, સો યસ્મા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ હોતિ. યો ચ – ‘‘ન સમનુપસ્સતી’’તિ વુત્તો, સો યસ્મા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. તસ્મા તેસં હેટ્ઠા વુત્તાનં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં નિગમનઞ્ચ નામઞ્ચ દસ્સેતું સત્ત ખો ઇમાનન્દ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિઆદિમાહ.

તત્થ સત્તાતિ પટિસન્ધિવસેન વુત્તા, આરમ્મણવસેન સઙ્ગીતિસુત્તે (દી. નિ. ૩.૩૧૧) વુત્તા ચતસ્સો આગમિસ્સન્તિ. વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠતિ એત્થાતિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ, વિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. દ્વે ચ આયતનાનીતિ દ્વે નિવાસટ્ઠાનાનિ. નિવાસટ્ઠાનઞ્હિ ઇધાયતનન્તિ અધિપ્પેતં. તેનેવ વક્ખતિ – ‘‘અસઞ્ઞસત્તાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનમેવ દુતિય’’ન્તિ. કસ્મા પનેતં સબ્બં ગહિતન્તિ? વટ્ટપરિયાદાનત્થં. વટ્ટઞ્હિ ન સુદ્ધવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિવસેન સુદ્ધાયતનવસેન વા પરિયાદાનં ગચ્છતિ, ભવયોનિગતિસત્તાવાસવસેન પન ગચ્છતિ, તસ્મા સબ્બમેતં ગહિતં.

ઇદાનિ અનુક્કમેન તમત્થં વિભજન્તો કતમા સત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ સેય્યથાપીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો, યથા મનુસ્સાતિ અત્થો. અપરિમાણેસુ હિ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં મનુસ્સાનં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન દ્વેપિ એકસદિસા નત્થિ. યેપિ હિ કત્થચિ યમકભાતરો વણ્ણેન વા સણ્ઠાનેન વા એકસદિસા હોન્તિ, તેસમ્પિ આલોકિતવિલોકિતકથિતહસિતગમનઠાનાદીહિ વિસેસો હોતિયેવ. તસ્મા નાનત્તકાયાતિ વુત્તા. પટિસન્ધિસઞ્ઞા પન નેસં તિહેતુકાપિ દ્વિહેતુકાપિ અહેતુકાપિ હોન્તિ, તસ્મા નાનત્તસઞ્ઞિનોતિ વુત્તા. એકચ્ચે ચ દેવાતિ છ કામાવચરદેવા. તેસુ હિ કેસઞ્ચિ કાયો નીલો હોતિ, કેસઞ્ચિ પીતકાદિવણ્ણો. સઞ્ઞા પન નેસં દ્વિહેતુકાપિ તિહેતુકાપિ હોન્તિ, અહેતુકા નત્થિ. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ ચતુઅપાયવિનિમુત્તા ઉત્તરમાતા યક્ખિની, પિયઙ્કરમાતા, ફુસ્સમિત્તા, ધમ્મગુત્તાતિ એવમાદિકા અઞ્ઞે ચ વેમાનિકા પેતા. એતેસઞ્હિ પીતઓદાતકાળમઙ્ગુરચ્છવિસામવણ્ણાદિવસેન ચેવ કિસથૂલરસ્સદીઘવસેન ચ કાયો નાના હોતિ, મનુસ્સાનં વિય દ્વિહેતુકતિહેતુકઅહેતુકવસેન સઞ્ઞાપિ. તે પન દેવા વિય ન મહેસક્ખા, કપણમનુસ્સા વિય અપ્પેસક્ખા, દુલ્લભઘાસચ્છાદના દુક્ખપીળિતા વિહરન્તિ. એકચ્ચે કાળપક્ખે દુક્ખિતા જુણ્હપક્ખે સુખિતા હોન્તિ, તસ્મા સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતિકાતિ વુત્તા. યે પનેત્થ તિહેતુકા તેસં ધમ્માભિસમયોપિ હોતિ, પિયઙ્કરમાતા હિ યક્ખિની પચ્ચૂસસમયે અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ધમ્મં સજ્ઝાયતો સુત્વા –

‘‘મા સદ્દમકરિ પિયઙ્કર, ભિક્ખુ ધમ્મપદાનિ ભાસતિ;

અપિ ધમ્મપદં વિજાનિય, પટિપજ્જેમ હિતાય નો સિયા;

પાણેસુ ચ સંયમામસે, સમ્પજાનમુસા ન ભણામસે;

સિક્ખેમ સુસીલ્યમત્તનો, અપિ મુચ્ચેમ પિસાચયોનિયા’’તિ. (સં. નિ. ૨.૪૦);

એવં પુત્તકં સઞ્ઞાપેત્વા તં દિવસં સોતાપત્તિફલં પત્તા. ઉત્તરમાતા પન ભગવતો ધમ્મં સુત્વાવ સોતાપન્ના જાતા.

બ્રહ્મકાયિકાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનો. પઠમાભિનિબ્બત્તાતિ તે સબ્બેપિ પઠમેન ઝાનેન અભિનિબ્બત્તા. તેસુ બ્રહ્મપારિસજ્જા પન પરિત્તેન અભિનિબ્બત્તા, તેસં કપ્પસ્સ તતિયો ભાગો આયુપ્પમાણં. બ્રહ્મપુરોહિતા મજ્ઝિમેન, તેસં ઉપડ્ઢકપ્પો આયુપ્પમાણં, કાયો ચ તેસં વિપ્ફારિકતરો હોતિ. મહાબ્રહ્માનો પણીતેન, તેસં કપ્પો આયુપ્પમાણં, કાયો પન તેસં અતિવિપ્ફારિકો હોતિ. ઇતિ તે કાયસ્સ નાનત્તા, પઠમજ્ઝાનવસેન સઞ્ઞાય એકત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોતિ વેદિતબ્બા.

યથા ચ તે, એવં ચતૂસુ અપાયેસુ સત્તા. નિરયેસુ હિ કેસઞ્ચિ ગાવુતં, કેસઞ્ચિ અડ્ઢયોજનં, કેસઞ્ચિ યોજનં અત્તભાવો હોતિ, દેવદત્તસ્સ પન યોજનસતિકો જાતો. તિરચ્છાનેસુપિ કેચિ ખુદ્દકા, કેચિ મહન્તા. પેત્તિવિસયેપિ કેચિ સટ્ઠિહત્થા, કેચિ સત્તતિહત્થા, કેચિ અસીતિહત્થા હોન્તિ, કેચિ સુવણ્ણા, કેચિ દુબ્બણ્ણા હોન્તિ. તથા કાલકઞ્જિકા અસુરા. અપિ ચેત્થ દીઘપિટ્ઠિકપેતા નામ સટ્ઠિયોજનિકાપિ હોન્તિ. સઞ્ઞા પન સબ્બેસમ્પિ અકુસલવિપાકઅહેતુકાવ હોન્તિ. ઇતિ આપાયિકાપિ નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ.

આભસ્સરાતિ દણ્ડઉક્કાય અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ વિસ્સરતીતિ આભસ્સરા. તેસુ પઞ્ચકનયેન દુતિયતતિયજ્ઝાનદ્વયં પરિત્તં ભાવેત્વા ઉપપન્ના પરિત્તાભા નામ હોન્તિ, તેસં દ્વે કપ્પા આયુપ્પમાણં. મજ્ઝિમં ભાવેત્વા ઉપપન્ના અપ્પમાણાભા નામ હોન્તિ, તેસં ચત્તારો કપ્પા આયુપ્પમાણં. પણીતં ભાવેત્વા ઉપપન્ના આભસ્સરા નામ હોન્તિ, તેસં અટ્ઠ કપ્પા આયુપ્પમાણં. ઇધ પન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સબ્બેપિ તે ગહિતા. સબ્બેસઞ્હિ તેસં કાયો એકવિપ્ફારોવ હોતિ, સઞ્ઞા પન અવિતક્કવિચારમત્તા વા અવિતક્કઅવિચારા વાતિ નાના.

સુભકિણ્હાતિ સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા, સુભેન સરીરપ્પભાવણ્ણેન એકગ્ઘનાતિ અત્થો. એતેસઞ્હિ આભસ્સરાનં વિય ન છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ. પઞ્ચકનયે પન પરિત્તમજ્ઝિમપણીતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ વસેન સોળસદ્વત્તિંસચતુસટ્ઠિકપ્પાયુકા પરિત્તસુભઅપ્પમાણસુભસુભકિણ્હા નામ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે એકત્તકાયા ચેવ ચતુત્થજ્ઝાનસઞ્ઞાય એકત્તસઞ્ઞિનો ચાતિ વેદિતબ્બા. વેહપ્ફલાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ. અસઞ્ઞસત્તા વિઞ્ઞાણાભાવા એત્થ સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ, સત્તાવાસેસુ ગચ્છન્તિ.

સુદ્ધાવાસા વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા ન સબ્બકાલિકા, કપ્પસતસહસ્સમ્પિ અસઙ્ખ્યેય્યમ્પિ બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે નુપ્પજ્જન્તિ. સોળસકપ્પસહસ્સબ્ભન્તરે બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તસ્સ ભગવતો ખન્ધવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ. તસ્મા નેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ન સત્તાવાસં ભજન્તિ. મહાસીવત્થેરો પન – ‘‘ન ખો પન સો સારિપુત્ત સત્તાવાસો સુલભરૂપો યો મયા અનિવુત્થપુબ્બો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અઞ્ઞત્ર સુદ્ધાવાસેહિ દેવેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૦) ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ચતુત્થસત્તાવાસંયેવ ભજન્તીતિ વદતિ, તં અપ્પટિબાહિયત્તા સુત્તસ્સ અનુઞ્ઞાતં.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિઆદીનં અત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પન યથેવ સઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સપિ સુખુમત્તા નેવ વિઞ્ઞાણં નાવિઞ્ઞાણં. તસ્મા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ અવત્વા આયતનેસુ વુત્તં.

૧૨૮. તત્રાતિ તાસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ. તઞ્ચ પજાનાતીતિ તઞ્ચ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં પજાનાતિ. તસ્સા ચ સમુદયન્તિ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૯) નયેન તસ્સા સમુદયઞ્ચ પજાનાતિ. તસ્સા ચ અત્થઙ્ગમન્તિ – ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિઆદિના નયેન તસ્સા અત્થઙ્ગમઞ્ચ પજાનાતિ. અસ્સાદન્તિ યં રૂપં પટિચ્ચ…પે… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદોતિ, એવં તસ્સા અસ્સાદઞ્ચ પજાનાતિ. આદીનવન્તિ યં રૂપં…પે… યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવોતિ, એવં તસ્સા આદીનવઞ્ચ પજાનાતિ. નિસ્સરણન્તિ યો રૂપસ્મિં…પે… યો વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયો, છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૬) એવં તસ્સા નિસ્સરણઞ્ચ પજાનાતિ. કલ્લં નુ તેનાતિ યુત્તં નુ તેન ભિક્ખુના તં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં તણ્હામાનદિટ્ઠીનં વસેન અહન્તિ વા મમન્તિ વા અભિનન્દિતુન્તિ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ વેદિતબ્બો. યત્થ પન રૂપં નત્થિ, તત્થ ચતુન્નં ખન્ધાનં વસેન, યત્થ વિઞ્ઞાણં નત્થિ, તત્થ એકસ્સ ખન્ધસ્સ વસેન સમુદયો યોજેતબ્બો. આહારસમુદયા આહારનિરોધાતિ ઇદઞ્ચેત્થ પદં યોજેતબ્બં.

યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખૂતિ યદા ખો આનન્દ, ભિક્ખુ. અનુપાદા વિમુત્તોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અગ્ગહેત્વા વિમુત્તો. પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ પઞ્ઞાય વિમુત્તો. અટ્ઠ વિમોક્ખે અસચ્છિકત્વા પઞ્ઞાબલેનેવ નામકાયસ્સ ચ રૂપકાયસ્સ ચ અપ્પવત્તિં કત્વા વિમુત્તોતિ અત્થો. સો સુક્ખવિપસ્સકો ચ પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઠત્વા અરહત્તં પત્તો ચાતિ પઞ્ચવિધો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૧૫).

અટ્ઠવિમોક્ખવણ્ણના

૧૨૯. એવં એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગમનઞ્ચ નામઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇતરસ્સ દસ્સેતું અટ્ઠ ખો ઇમેતિઆદિમાહ. તત્થ વિમોક્ખોતિ કેનટ્ઠેન વિમોક્ખો? અધિમુચ્ચનટ્ઠેન. કો પનાયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, આરમ્મણે ચ અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, પિતુઅઙ્કે વિસ્સટ્ઠઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. અયં પનત્થો પચ્છિમે વિમોક્ખે નત્થિ, પુરિમેસુ સબ્બેસુ અત્થિ.

રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિ એત્થ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ નીલકસિણાદીસુ નીલકસિણાદિવસેન ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં, તદસ્સત્થીતિ રૂપી. બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધાપિ નીલકસિણાદીનિ રૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ. ઇમિના અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી, અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનોતિ અત્થો. ઇમિના બહિદ્ધા પરિકમ્મં કત્વા બહિદ્ધાવ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ.

સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ ઇમિના સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અન્તોઅપ્પનાયં સુભન્તિ આભોગો નત્થિ, યો પન વિસુદ્ધં સુભં કસિણમારમ્મણં કરિત્વા વિહરતિ, સો યસ્મા સુભન્તિ અધિમુત્તો હોતીતિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, તસ્મા એવં દેસના કતા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે પન – ‘‘કથં સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો? ઇધ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે… મેત્તાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે… ઉપેક્ખાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. એવં સુભં ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) વુત્તં.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તમેવ. અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખોતિ અયં ચતુન્નં ખન્ધાનં સબ્બસો વિસુદ્ધત્તા વિમુત્તત્તા અટ્ઠમો ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ.

૧૩૦. અનુલોમન્તિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના. પટિલોમન્તિ પરિયોસાનતો પટ્ઠાય યાવ આદિતો. અનુલોમપટિલોમન્તિ ઇદં અતિપગુણત્તા સમાપત્તીનં અટ્ઠત્વાવ ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણવસેન વુત્તં. યત્થિચ્છકન્તિ ઓકાસપરિદીપનં, યત્થ યત્થ ઓકાસે ઇચ્છતિ. યદિચ્છકન્તિ સમાપત્તિદીપનં, યં યં સમાપત્તિં ઇચ્છતિ. યાવતિચ્છકન્તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદદીપનં, યાવતકં અદ્ધાનં ઇચ્છતિ. સમાપજ્જતીતિ તં તં સમાપત્તિં પવિસતિ. વુટ્ઠાતીતિ તતો ઉટ્ઠાય તિટ્ઠતિ.

ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો, અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો વિમુત્તોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અચ્ચી યથા વાતવેગેન ખિત્તા, (ઉપસિવાતિ ભગવા)

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં;

એવં મુની નામકાયા વિમુત્તો,

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૦૮૦);

સો પનેસ ઉભતોભાગવિમુત્તો આકાસાનઞ્ચાયતનાદીસુ અઞ્ઞતરતો ઉટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ચ અનાગામી હુત્વા નિરોધા ઉટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ચાતિ પઞ્ચવિધો. કેચિ પન – ‘‘યસ્મા રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ દુવઙ્ગિકં ઉપેક્ખાસહગતં, અરૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ તાદિસમેવ. તસ્મા રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનતો ઉટ્ઠાય અરહત્તં પત્તોપિ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ.

અયં પન ઉભતોભાગવિમુત્તપઞ્હો હેટ્ઠા લોહપાસાદે સમુટ્ઠહિત્વા તિપિટકચૂળસુમનત્થેરસ્સ વણ્ણનં નિસ્સાય ચિરેન વિનિચ્છયં પત્તો. ગિરિવિહારે કિર થેરસ્સ અન્તેવાસિકો એકસ્સ પિણ્ડપાતિકસ્સ મુખતો તં પઞ્હં સુત્વા આહ – ‘‘આવુસો, હેટ્ઠાલોહપાસાદે અમ્હાકં આચરિયસ્સ ધમ્મં વણ્ણયતો ન કેનચિ સુતપુબ્બ’’ન્તિ. કિં પન, ભન્તે, થેરો અવચાતિ? રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં કિઞ્ચાપિ દુવઙ્ગિકં ઉપેક્ખાસહગતં કિલેસે વિક્ખમ્ભેતિ, કિલેસાનં પન આસન્નપક્ખે વિરૂહનટ્ઠાને સમુદાચરતિ. ઇમે હિ કિલેસા નામ પઞ્ચવોકારભવે નીલાદીસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં ઉપનિસ્સાય સમુદાચરન્તિ, રૂપાવચરજ્ઝાનઞ્ચ તં આરમ્મણં ન સમતિક્કમતિ. તસ્મા સબ્બસો રૂપં નિવત્તેત્વા અરૂપજ્ઝાનવસેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા અરહત્તં પત્તોવ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ, ઇદં આવુસો થેરો અવચ. ઇદઞ્ચ પન વત્વા ઇદં સુત્તં આહરિ – ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠવિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૨૪).

ઇમાય ચ આનન્દ ઉભતોભાગવિમુત્તિયાતિ આનન્દ ઇતો ઉભતોભાગવિમુત્તિતો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

મહાનિદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.