૧. પચ્ચયચતુક્કં

તત્થ યદેતં સબ્બપઠમે અવિજ્જામૂલકે નયે પચ્ચયચતુક્કં, તસ્મિં પઠમો નામરૂપટ્ઠાને નામસ્સ, સળાયતનટ્ઠાને છટ્ઠાયતનસ્સ ચ વુત્તત્તા અપરિપુણ્ણઅઙ્ગદ્વયયુત્તો દ્વાદસઙ્ગિકવારો નામ. દુતિયો નામરૂપટ્ઠાને નામસ્સેવ, સળાયતનટ્ઠાને ચ ન કસ્સચિ વુત્તત્તા અપરિપુણ્ણએકઙ્ગયુત્તો એકાદસઙ્ગિકવારો નામ. તતિયો સળાયતનટ્ઠાને છટ્ઠાયતનસ્સ વુત્તત્તા પરિપુણ્ણએકઙ્ગયુત્તો દ્વાદસઙ્ગિકવારો નામ. ચતુત્થો પન પરિપુણ્ણદ્વાદસઙ્ગિકોયેવ.

તત્થ સિયા – અયમ્પિ છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ વુત્તત્તા અપરિપુણ્ણેકઙ્ગયુત્તોયેવાતિ? ન, તસ્સ અનઙ્ગત્તા. ફસ્સોયેવ હેત્થ અઙ્ગં, ન છટ્ઠાયતનં. તસ્મા તસ્સ અનઙ્ગત્તા નાયં અપરિપુણ્ણેકઙ્ગયુત્તોતિ. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – ‘‘પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકટ્ઠેન, દુતિયો પચ્ચયવિસેસટ્ઠેન, તતિયો ગબ્ભસેય્યકસત્તાનં વસેન, ચતુત્થો ઓપપાતિકસત્તાનં વસેન ગહિતો. તથા પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકટ્ઠેન, દુતિયો પચ્ચયવિસેસટ્ઠેન, તતિયો અપરિપુણ્ણાયતનવસેન, ચતુત્થો પરિપુણ્ણાયતનવસેન ગહિતો. તથા પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકટ્ઠેન, દુતિયો મહાનિદાનસુત્તન્તવસેન (દી. નિ. ૨.૯૫ આદયો), તતિયો રૂપભવવસેન, ચતુત્થો કામભવવસેન ગહિતો’’તિ.

તત્થ પઠમો ઇમેસુ દુતિયાદીસુ તીસુ વારેસુ ન કત્થચિ ન પવિસતીતિ સબ્બસઙ્ગાહિકોતિ વુત્તો. સેસાનં વિસેસો પરતો આવિભવિસ્સતિ. તસ્સાવિભાવત્થં –

યં યત્થ અઞ્ઞથા વુત્તં, અવુત્તઞ્ચાપિ યં યહિં;

યં યથા પચ્ચયો યસ્સ, તં સબ્બમુપલક્ખયે.

તત્રાયં નયો – અવિસેસેન તાવ ચતૂસુપિ એતેસુ સુત્તન્તભાજનિયે વિય સઙ્ખારાતિ અવત્વા સઙ્ખારોતિ વુત્તં, તં કસ્માતિ? એકચિત્તક્ખણિકત્તા. તત્ર હિ નાનાચિત્તક્ખણિકો પચ્ચયાકારો વિભત્તો. ઇધ એકચિત્તક્ખણિકો આરદ્ધો. એકચિત્તક્ખણે ચ બહૂ ચેતના ન સન્તીતિ સઙ્ખારાતિ અવત્વા સઙ્ખારોતિ વુત્તં.

પઠમવારે પનેત્થ એકચિત્તક્ખણપરિયાપન્નધમ્મસઙ્ગહણતો સબ્બટ્ઠાનસાધારણતો ચ રૂપં છડ્ડેત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામ’’ન્ત્વેવ વુત્તં. તઞ્હિ એકચિત્તક્ખણપરિયાપન્નં સબ્બટ્ઠાનસાધારણઞ્ચ, ન કત્થચિ વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિટ્ઠાને ન પવત્તતિ. યસ્મા ચ એકચિત્તક્ખણપરિયાપન્નો એકોવેત્થ ફસ્સો, તસ્મા તસ્સાનુરૂપં પચ્ચયભૂતં આયતનં ગણ્હન્તો સળાયતનટ્ઠાને ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતન’’ન્તિ એકં મનાયતનંયેવ આહ. તઞ્હિ એકસ્સ અકુસલફસ્સસ્સ અનુરૂપં પચ્ચયભૂતં. કામઞ્ચેતં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ એત્થાપિ વુત્તં, હેતુફલવિસેસદસ્સનત્થં પન અઙ્ગપુણ્ણત્થઞ્ચ પુન ઇધ ગહિતં. તત્ર હિ એતસ્સ વિસેસેન સઙ્ખારો હેતુ, અવિસેસેન નામં ફલં. ઇધ પનસ્સ અવિસેસેન નામં હેતુ, વિસેસેન ફસ્સો ફલન્તિ. સોકાદયો પન યસ્મા સબ્બે એકચિત્તક્ખણે ન સમ્ભવન્તિ, સબ્બસ્મિઞ્ચ ચિત્તપ્પવત્તિટ્ઠાને ચેવ ચિત્તે ચ ન પવત્તન્તિ, તસ્મા ન ગહિતા. જાતિજરામરણાનિ પન અચિત્તક્ખણમત્તાનિપિ સમાનાનિ ચિત્તક્ખણે અન્તોગધત્તા અઙ્ગપરિપૂરણત્થં ગહિતાનિ. એવં તાવેત્થ ‘યં અઞ્ઞથા વુત્તં. યઞ્ચ અવુત્તં’ તં વેદિતબ્બં.

યં પનેત્થ ઇતો પરેસુ વારેસુ વુત્તં, તસ્સત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યસ્મિં યસ્મિં પન વારે યો યો વિસેસો આગતો, તં તં તત્થ તત્થેવ પકાસયિસ્સામ.

‘યં યથા પચ્ચયો યસ્સા’તિ એત્થ પન સઙ્ખારસ્સ અવિજ્જા સમ્પયુત્તધમ્મસાધારણેહિ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ છહિ હેતુપચ્ચયેન ચાતિ સત્તધા પચ્ચયો. તત્થ યસ્મા પરતો હેતુચતુક્કાદીનિ તીણિ ચતુક્કાનિ અવિગતસમ્પયુત્તઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવસેન વુત્તાનિ, તસ્મા ઇધ તાનિ અપનેત્વા અવસેસાનં વસેન અવિજ્જા સઙ્ખારસ્સ ચતુધા પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

સઙ્ખારો વિઞ્ઞાણસ્સ સાધારણેહિ છહિ, કમ્માહારપચ્ચયેહિ ચાતિ અટ્ઠધા પચ્ચયો. ઇધ પન તેયેવ તયો અપનેત્વા પઞ્ચધા. વિઞ્ઞાણં નામસ્સ સાધારણેહિ છહિ, ઇન્દ્રિયાહારાધિપતીહિ ચાતિ નવધા. ઇધ પન તયો અપનેત્વા છધા. નામં છટ્ઠાયતનસ્સ સાધારણેહિ છહિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ અધિપતિપચ્ચયેન, કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયાદીહીતિ અનેકધા. ઇધ પન તેયેવ તયો અપનેત્વા તિધા ચતુધા પઞ્ચધા વા. છટ્ઠાયતનં ફસ્સસ્સ યથા વિઞ્ઞાણં નામસ્સ. એવં ફસ્સો વેદનાય સાધારણેહિ છહિ આહારપચ્ચયેન ચાતિ સત્તધા. ઇધ પન તેયેવ તયો અપનેત્વા ચતુધા. વેદના તણ્હાય સાધારણેહિ છહિ ઝાનિન્દ્રિયપચ્ચયેહિ ચાતિ અટ્ઠધા. ઇધ પન તેયેવ તયો અપનેત્વા પઞ્ચધા. તણ્હા ઉપાદાનસ્સ, યથા અવિજ્જા સઙ્ખારસ્સ. એવં ઉપાદાનં ભવસ્સ સાધારણેહિ છહિ મગ્ગપચ્ચયેન ચાતિ સત્તધા. ઇધ પન તેયેવ તયો અપનેત્વા ચતુધા. ભવો જાતિયા, યસ્મા જાતીતિ ઇધ સઙ્ખતલક્ખણં અધિપ્પેતં, તસ્મા પરિયાયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો. તથા જાતિ જરામરણસ્સાતિ.

યે પન એવં વદન્તિ – ‘‘ઇમસ્મિં ચતુક્કે સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખારાદીનં અવિજ્જાદયો સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ. સહજાતપચ્ચયવસેનેવ હિ પઠમવારો આરદ્ધો’’તિ, તે ભવાદીનં તથા અભાવં સેસપચ્ચયાનઞ્ચ સમ્ભવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. ન હિ ભવો જાતિયા સહજાતપચ્ચયો હોતિ, ન જાતિ જરામરણસ્સ. યે ચેતેસં સઙ્ખરાદીનં અવસેસા પચ્ચયા વુત્તા, તેપિ સમ્ભવન્તિયેવ. તસ્મા ન સક્કા છડ્ડેતુન્તિ. એવં તાવ પઠમવારે યં યત્થ અઞ્ઞથા વુત્તં, અવુત્તઞ્ચાપિ યં યહિં, યઞ્ચ યથા યસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તં વેદિતબ્બં. દુતિયવારાદીસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – દુતિયવારે ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વત્વા સળાયતનટ્ઠાને ન કિઞ્ચિ વુત્તં, તં કિમત્થન્તિ? પચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થઞ્ચેવ મહાનિદાનદેસનાસઙ્ગહત્થઞ્ચ. ફસ્સસ્સ હિ ન કેવલઞ્ચ છટ્ઠાયતનમેવ પચ્ચયો, વેદનાક્ખન્ધાદયો પન તયો ખન્ધાપિ પચ્ચયાયેવ. મહાનિદાનસુત્તન્તે ચસ્સ ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા ફસ્સોતિ? ઇતિ ચે વદેય્ય, નામપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૬). એવં સળાયતનં છડ્ડેત્વા એકાદસઙ્ગિકો પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો. તસ્મા ઇમસ્સ પચ્ચયવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ઇમિસ્સા ચ મહાનિદાનસુત્તન્તદેસનાય પરિગ્ગહત્થં દુતિયવારે ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વત્વા સળાયતનટ્ઠાને ન કિઞ્ચિ વુત્તન્તિ. એસ તાવ દુતિયવારે વિસેસો.

તતિયવારે પન ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ સુત્તન્તભાજનીયે આગતમેવ ચતુત્થમઙ્ગં વુત્તં, તં એકચિત્તક્ખણિકત્તા પચ્ચયાકારસ્સ ઇધ અયુત્તન્તિ ચે? તં નાયુત્તં. કસ્મા? સકક્ખણે પચ્ચયભાવતો. સચેપિ હિ તત્થ રૂપં ચિત્તક્ખણતો ઉદ્ધં તિટ્ઠતિ, તથાપિસ્સ તં વિઞ્ઞાણં સકક્ખણે પચ્ચયો હોતિ. કથં? પુરેજાતસ્સ તાવ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ અઞ્ઞસ્સ વા પચ્છાજાતપચ્ચયેન. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧). સહજાતસ્સ પન ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. યથાહ ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮).

યદિ એવં, પુરિમવારેસુ કસ્મા એવં ન વુત્તન્તિ? રૂપપ્પવત્તિદેસં સન્ધાય દેસિતત્તા. અયઞ્હિ પચ્ચયાકારો રૂપપ્પવત્તિદેસે કામભવે ગબ્ભસેય્યકાનઞ્ચેવ અપરિપુણ્ણાયતનઓપપાતિકાનઞ્ચ રૂપાવચરદેવાનઞ્ચ વસેન દેસિતો. તેનેવેત્થ ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ અવત્વા છટ્ઠાયતનન્તિ વુત્તં. તત્થ નામં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. રૂપં પન હદયરૂપં વેદિતબ્બં. તં પનેતસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ નિસ્સયપચ્ચયેન ચેવ પુરેજાતપચ્ચયેન ચાતિ દ્વિધા પચ્ચયો હોતીતિ એસ તતિયવારે વિસેસો.

ચતુત્થવારો પન યોનિવસેન ઓપપાતિકાનં, આયતનવસેન પરિપુણ્ણાયતનાનં, ભવવસેન કામાવચરસત્તાનં વસેન વુત્તો. તેનેવેત્થ ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ નામં છટ્ઠાયતનસ્સ સહજાતાદીહિ, ચક્ખાયતનાદીનં પચ્છાજાતપચ્ચયેન. રૂપે હદયરૂપં છટ્ઠાયતનસ્સ નિસ્સયપચ્ચયપુરેજાતપચ્ચયેહિ, ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચક્ખાયતનાદીનં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતેહિ. યસ્મા પનેસ એકચિત્તક્ખણિકો પચ્ચયાકારો, તસ્મા એત્થ સળાયતનપચ્ચયાતિ અવત્વા ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તોતિ અયં ચતુત્થવારે વિસેસો.

એવમેતેસં નાનાકરણં ઞત્વા પુન સબ્બેસ્વેવ તેસુ વિસેસેન પઠમકા દ્વે વારા અરૂપભવે પચ્ચયાકારદસ્સનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અરૂપભવસ્મિઞ્હિ રૂપેન અસમ્મિસ્સાનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ પવત્તન્તિ. તતિયો રૂપભવે પચ્ચયાકારદસ્સનત્થં વુત્તો. રૂપભવસ્મિઞ્હિ સતિપિ રૂપસમ્મિસ્સત્તે સળાયતનં ન પવત્તતિ. ચતુત્થો કામભવે પચ્ચયાકારદસ્સનત્થં વુત્તો. કામભવસ્મિઞ્હિ સકલં સળાયતનં પવત્તતિ. તતિયો વા રૂપભવે ચેવ કામભવે ચ અપરિપુણ્ણાયતનાનં અકુસલપ્પવત્તિક્ખણં સન્ધાય વુત્તો. ચતુત્થો વા કામભવે પરિપુણ્ણાયતનાનં. પઠમો વા સબ્બત્થગામિતં સન્ધાય વુત્તો. સો હિ ન કત્થચિ ચિત્તપ્પવત્તિદેસે ન પવત્તતિ. દુતિયો પચ્ચયવિસેસં સન્ધાય વુત્તો. એકાદસઙ્ગિકત્તઞ્હેત્થ ફસ્સસ્સ ચ નામપચ્ચયત્તં પચ્ચયવિસેસો. તતિયો પુરિમયોનિદ્વયં સન્ધાય વુત્તો. પુરિમાસુ હિ દ્વીસુ યોનીસુ સો સમ્ભવતિ, તત્થ સદા સળાયતનસ્સ અસમ્ભવતો. ચતુત્થો પચ્છિમયોનિદ્વયં સન્ધાય વુત્તો. પચ્છિમાસુ હિ સો દ્વીસુ યોનીસુ સમ્ભવતિ, તત્થ સદા સળાયતનસ્સ સમ્ભવતોતિ.

એત્તાવતા ચ યં વુત્તં ચતૂસુપિ વારેસુ –

યં યત્થ અઞ્ઞથા વુત્તં, અવુત્તઞ્ચાપિ યં યહિં;

યં યથા પચ્ચયો યસ્સ, તં સબ્બમુપલક્ખયેતિ.

ગાથાય અત્થદીપના કતા હોતિ.

એતેનેવાનુસારેન, સબ્બમેતં નયં ઇતો;

વિસેસો યો ચ તં જઞ્ઞા, ચતુક્કેસુ પરેસુપિ.