૨. હેતુચતુક્કં

૨૪૪. તત્થ યો તાવ ઇધ વુત્તો નયો, સો સબ્બત્થ પાકટોયેવ. વિસેસો પન એવં વેદિતબ્બો – હેતુચતુક્કે તાવ અવિજ્જા હેતુ અસ્સાતિ અવિજ્જાહેતુકો. અવિજ્જા અસ્સ સહવત્તનતો યાવભઙ્ગા પવત્તિકા ગમિકાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિ ચ એત્તાવતા સહજાતાદિપચ્ચયવસેન સાધારણતો સઙ્ખારસ્સ અવિજ્જા પચ્ચયોતિ દસ્સેત્વા, પુન ‘‘અવિજ્જાહેતુકો’’તિ એતેનેવ વિસેસતો અવિગતપચ્ચયતા દસ્સિતા. સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારહેતુકન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

કસ્મા પન ભવાદીસુ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ? અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો અભાવતો ચ અવિગતપચ્ચયસ્સ. ‘‘તત્થ કતમો ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો? ઠપેત્વા ઉપાદાનં વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – અયં વુચ્ચતિ ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ વચનતો ઉપાદાનપચ્ચયા ચતુન્નં ખન્ધાનં ઇધ ભવોતિ નામં. સઙ્ખારક્ખન્ધે ચ ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિઆદિવચનતો (ધાતુ. ૭૧) જાતિજરામરણાનિ અન્તોગધાનિ.

તત્થ યાવ ઉપાદાનં તાવ જાતિજરામરણાનં અનુપલબ્ભનતો ઉપાદાનં ભવસ્સ ન નિયમતો અવિગતપચ્ચયો હોતિ. ‘‘યા તેસં તેસં ધમ્માનં જાતી’’તિ આદિવચનતો સઙ્ખતલક્ખણેસુ જાતિયા જરામરણસઙ્ખાતસ્સ ભવસ્સ જાતિક્ખણમત્તેયેવ અભાવતો અવિગતપચ્ચયભાવો ન સમ્ભવતિ. તથા જાતિયા જરામરણક્ખણે અભાવતો. ઉપનિસ્સયપચ્ચયેનેવ પન ભવો જાતિયા. જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયોતિ સબ્બથાપિ અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો અભાવતો ચ અવિગતપચ્ચયસ્સ ભવાદીસુ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

કેચિ પનાહુ – ‘‘ભવો દુવિધેના’’તિ વચનતો ઉપપત્તિમિસ્સકો ભવો, ન ચ ઉપપત્તિભવસ્સ ઉપાદાનં અવિગતપચ્ચયો હોતીતિ ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો ઉપાદાનહેતુકો’’તિ અવત્વા ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ વુત્તો. ઇધ પચ્છિન્નત્તા પરતોપિ ન વુત્તન્તિ. તં ઇધ ઉપપત્તિમિસ્સકસ્સ ભવસ્સ અનધિપ્પેતત્તા અયુત્તં. અરૂપક્ખન્ધા હિ ઇધ ભવોતિ આગતા.

ભવપચ્ચયા જાતીતિ એત્થ ચ ઠપેત્વા જાતિજરામરણાનિ અવસેસો ભવો જાતિયા પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો. કસ્મા? જાતિઆદીનં જાતિયા અપ્પચ્ચયત્તા. યદિ એવં, ઠપેત્વા જાતિજરામરણાનિ ભવો જાતિયા પચ્ચયોતિ વત્તબ્બોતિ? આમ વત્તબ્બો, વત્તબ્બપદેસાભાવતો પન ન વુત્તો. દસમઙ્ગનિદ્દેસે હિ ઉપાદાનપચ્ચયસમ્ભૂતો ભવો વત્તબ્બો. એકાદસમઙ્ગનિદ્દેસે જાતિ વત્તબ્બા. યો પન ભવો જાતિયા પચ્ચયો, તસ્સ વત્તબ્બપદેસો નત્થીતિ વત્તબ્બપદેસાભાવતો ન વુત્તો. અવુત્તોપિ પન યુત્તિતો ગહેતબ્બોતિ. વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિઆદીસુ ચ વિઞ્ઞાણાદીનં અવિગતપચ્ચયભાવસમ્ભવતો વિઞ્ઞાણહેતુકાદિવચનં કતન્તિ એસ હેતુચતુક્કે વિસેસો.