૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨૨૫. ઇદાનિ તદનન્તરે પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે યા ‘‘અયં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન તન્તિ નિક્ખિત્તા, તસ્સા અત્થસંવણ્ણનં કરોન્તેન વિભજ્જવાદિમણ્ડલં ઓતરિત્વા આચરિયે અનબ્ભાચિક્ખન્તેન સકસમયં અવોક્કમન્તેન પરસમયં અનાયૂહન્તેન સુત્તં અપ્પટિબાહન્તેન વિનયં અનુલોમેન્તેન મહાપદેસે ઓલોકેન્તેન ધમ્મં દીપેન્તેન અત્થં સઙ્ગહન્તેન તમેવત્થં પુન આવત્તેત્વા અપરેહિપિ પરિયાયેહિ નિદ્દિસન્તેન ચ યસ્મા અત્થસંવણ્ણના કાતબ્બા હોતિ, પકતિયાપિ ચ દુક્કરાવ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અત્થસંવણ્ણના, યથાહુ પોરાણા –

‘‘સચ્ચં સત્તો પટિસન્ધિ, પચ્ચયાકારમેવ ચ;

દુદ્દસા ચતુરો ધમ્મા, દેસેતુઞ્ચ સુદુક્કરા’’તિ.

તસ્મા ‘‘અઞ્ઞત્ર આગમાધિગમપ્પત્તેહિ ન સુકરા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અત્થવણ્ણના’’તિ પરિતુલયિત્વા –

વત્તુકામો અહં અજ્જ, પચ્ચયાકારવણ્ણનં;

પતિટ્ઠં નાધિગચ્છામિ, અજ્ઝોગાળ્હોવ સાગરં.

સાસનં પનિદં નાના-દેસનાનયમણ્ડિતં;

પુબ્બાચરિયમગ્ગો ચ, અબ્બોચ્છિન્નો પવત્તતિ.

યસ્મા તસ્મા તદુભયં, સન્નિસ્સાયત્થવણ્ણનં;

આરભિસ્સામિ એતસ્સ, તં સુણાથ સમાહિતા.

વુત્તઞ્હેતં પુબ્બાચરિયેહિ –

‘‘યો કોચિમં અટ્ઠિં કત્વા સુણેય્ય,

લભેથ પુબ્બાપરિયં વિસેસં;

લદ્ધાન પુબ્બાપરિયં વિસેસં,

અદસ્સનં મચ્ચુરાજસ્સ ગચ્છે’’તિ.

અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ હિ આદિતોયેવ તાવ –

દેસનાભેદતો અત્થ-લક્ખણેકવિધાદિતો;

અઙ્ગાનઞ્ચ વવત્થાના, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ ‘દેસનાભેદતો’તિ ભગવતો હિ વલ્લિહારકાનં ચતુન્નં પુરિસાનં વલ્લિગ્ગહણં વિય આદિતો વા મજ્ઝતો વા પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનં, તથા પરિયોસાનતો વા મજ્ઝતો વા પટ્ઠાય યાવ આદીતિ ચતુબ્બિધા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના. યથા હિ વલ્લિહારકેસુ ચતૂસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મૂલમેવ પઠમં પસ્સતિ, સો તં મૂલે છેત્વા સબ્બં આકડ્ઢિત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ આદિતો (મ. નિ. ૧.૪૦૨) પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનાપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેતિ.

યથા પન તેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મજ્ઝં પઠમં પસ્સતિ, સો મજ્ઝે છિન્દિત્વા ઉપરિભાગંયેવ આકડ્ઢિત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘તસ્સ તં વેદનં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી; યા વેદનાસુ નન્દી, તદુપાદાનં, તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૯; સં. નિ. ૩.૫) મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનાપિ દેસેતિ.

યથા ચ તેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા અગ્ગં પઠમં પસ્સતિ, સો અગ્ગે ગહેત્વા અગ્ગાનુસારેન યાવ મૂલા સબ્બં આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, જાતિપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, જરામરણં નો વા કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘જાતિપચ્ચયા, ભન્તે, જરામરણં; એવં નો એત્થ હોતિ – જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, અવિજ્જાપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા નો વા કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભન્તે, સઙ્ખારા; એવં નો એત્થ હોતિ – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ પરિયોસાનતો પટ્ઠાય યાવ આદિતોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેતિ.

યથા પન તેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મજ્ઝમેવ પઠમં પસ્સતિ, સો મજ્ઝે છિન્દિત્વા હેટ્ઠા ઓતરન્તો યાવ મૂલા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘ઇમે, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા કિં નિદાના, કિં સમુદયા, કિં જાતિકા, કિં પભવા? ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના, તણ્હાસમુદયા, તણ્હાજાતિકા, તણ્હાપભવા. તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિં નિદાના? વેદના, ફસ્સો, સળાયતનં, નામરૂપં, વિઞ્ઞાણં. સઙ્ખારા કિં નિદાના…પે… સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના, અવિજ્જાસમુદયા, અવિજ્જાજાતિકા, અવિજ્જાપભવા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ આદિતો દેસેતિ.

કસ્મા પનેવં દેસેતીતિ? પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ સમન્તભદ્દકત્તા, સયઞ્ચ દેસનાવિલાસપ્પત્તત્તા. સમન્તભદ્દકો હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો તતો તતો ઞાયપ્પટિવેધાય સંવત્તતિયેવ. દેસનાવિલાસપ્પત્તો ચ ભગવા ચતુવેસારજ્જપ્પટિસમ્ભિદાયોગેન ચતુબ્બિધગમ્ભીરભાવપ્પત્તિયા ચ. સો દેસનાવિલાસપ્પત્તત્તા નાનાનયેહેવ ધમ્મં દેસેતિ. વિસેસતો પનસ્સ યા આદિતો પટ્ઠાય અનુલોમદેસના, સા પવત્તિકારણવિભાગસમ્મૂળ્હં વેનેય્યજનં સમનુપસ્સતો યથાસકેહિ કારણેહિ પવત્તિસન્દસ્સનત્થં ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થઞ્ચ પવત્તિતાતિ ઞાતબ્બા.

યા પરિયોસાનતો પટ્ઠાય પટિલોમદેસના, સા ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચા’’તિ (દી. નિ. ૨.૫૭) આદિના નયેન કિચ્છાપન્નં લોકમનુવિલોકયતો પુબ્બભાગપ્પટિવેધાનુસારેન તસ્સ તસ્સ જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ અત્તનાધિગતકારણસન્દસ્સનત્થં. યા પન મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ આદિ, સા આહારનિદાનવવત્થાપનાનુસારેન યાવ અતીતં અદ્ધાનં અતિહરિત્વા પુન અતીતદ્ધતો પભુતિ હેતુફલપટિપાટિસન્દસ્સનત્થં. યા પન મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના પવત્તા, સા પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધાને અનાગતદ્ધહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતિ અનાગતદ્ધસન્દસ્સનત્થં. તાસુ યા સા પવત્તિકારણસમ્મૂળ્હસ્સ વેનેય્યજનસ્સ યથાસકેહિ કારણેહિ પવત્તિસન્દસ્સનત્થં ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થઞ્ચ આદિતો પટ્ઠાય અનુલોમદેસના વુત્તા, સા ઇધ નિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા.

કસ્મા પનેત્થ અવિજ્જા આદિતો વુત્તા? કિં પકતિવાદીનં પકતિ વિય અવિજ્જાપિ અકારણં મૂલકારણં લોકસ્સાતિ? ન અકારણં. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ હિ અવિજ્જાય કારણં વુત્તં. અત્થિ પન પરિયાયો યેન મૂલકારણં સિયા. કો પન સોતિ? વટ્ટકથાય સીસભાવો. ભગવા હિ વટ્ટકથં કથેન્તો દ્વે ધમ્મે સીસં કત્વા કથેસિ – અવિજ્જં વા ભવતણ્હં વા. યથાહ – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય ‘ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ. એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ, અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ‘ઇદપ્પચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧); ભવતણ્હં વા, યથાહ – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાય ‘ઇતો પુબ્બે ભવતણ્હા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ. એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ, અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ‘ઇદપ્પચ્ચયા ભવતણ્હા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨).

કસ્મા પન ભગવા વટ્ટકથં કથેન્તો ઇમે દ્વેવ ધમ્મે સીસં કત્વા કથેસીતિ? સુગતિદુગ્ગતિગામિનો કમ્મસ્સ વિસેસહેતુભૂતત્તા. દુગ્ગતિગામિનો હિ કમ્મસ્સ વિસેસહેતુ અવિજ્જા. કસ્મા? યસ્મા અવિજ્જાભિભૂતો પુથુજ્જનો, અગ્ગિસન્તાપલગુળાભિઘાતપરિસ્સમાભિભૂતા વજ્ઝગાવી તાય પરિસ્સમાતુરતાય નિરસ્સાદમ્પિ અત્તનો અનત્થાવહમ્પિ ચ ઉણ્હોદકપાનં વિય, કિલેસસન્તાપતો નિરસ્સાદમ્પિ દુગ્ગતિવિનિપાતતો ચ અત્તનો અનત્થાવહમ્પિ પાણાતિપાતાદિમનેકપ્પકારં દુગ્ગતિગામિકમ્મં આરભતિ. સુગતિગામિનો પન કમ્મસ્સ વિસેસહેતુ ભવતણ્હા. કસ્મા? યસ્મા ભવતણ્હાભિભૂતો પુથુજ્જનો, યથા વુત્તપ્પકારા ગાવી સીતુદકતણ્હાય સઅસ્સાદં અત્તનો પરિસ્સમવિનોદનઞ્ચ સીતુદકપાનં વિય, કિલેસસન્તાપવિરહતો સઅસ્સાદં સુગતિસમ્પાપનેન અત્તનો દુગ્ગતિદુક્ખપરિસ્સમવિનોદનઞ્ચ પાણાતિપાતાવેરમણીઆદિમનેકપ્પકારં સુગતિગામિકમ્મં આરભતિ.

એતેસુ પન વટ્ટકથાય સીસભૂતેસુ ધમ્મેસુ કત્થચિ ભગવા એકધમ્મમૂલિકં દેસનં દેસેતિ, સેય્યથિદં – ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારા, સઙ્ખારૂપનિસં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૩). તથા ‘‘ઉપાદાનીયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૫૨). કત્થચિ ઉભયમૂલિકમ્પિ, સેય્યથિદં – ‘‘અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ એવમયં કાયો સમુદાગતો. ઇતિ અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપં ઇત્થેતં દ્વયં, દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો, સળેવાયતનાનિ યેહિ ફુટ્ઠો બાલો સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૧૯). તાસુ તાસુ દેસનાસુ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ અયમિધ અવિજ્જાવસેન એકધમ્મમૂલિકા દેસનાતિ વેદિતબ્બા. એવં તાવેત્થ દેસનાભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘અત્થતો’તિ અવિજ્જાદીનં પદાનં અત્થતો, સેય્યથિદં – પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ; અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. તબ્બિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ. તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં આધિપતેય્યટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા. દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા. અન્તવિરહિતે સંસારે સબ્બયોનિગતિભવવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા. પરમત્થતો અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુપિ ખન્ધાદીસુ ન જવતીતિ અવિજ્જા. અપિચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા.

યં પટિચ્ચ ફલમેતિ સો પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના તેન; તં અપચ્ચક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિ ચ ઉપકારકટ્ઠો પચ્ચયટ્ઠો. અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા.

સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા. અપિચ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારા ચાતિ દુવિધા સઙ્ખારા. તત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારા તયો, કાયવચીચિત્તસઙ્ખારા તયોતિ ઇમે છ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. તે સબ્બેપિ લોકિયકુસલાકુસલચેતનામત્તમેવ હોન્તિ.

સઙ્ખતસઙ્ખારો, અભિસઙ્ખતસઙ્ખારો, અભિસઙ્ખરણસઙ્ખારો, પયોગાભિસઙ્ખારોતિ ઇમે પન ચત્તારો સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારા. તત્થ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨; સં. નિ. ૧.૧૮૬; ૨.૧૪૩) વુત્તા સબ્બેપિ સપ્પચ્ચયા ધમ્મા ‘સઙ્ખતસઙ્ખારા’ નામ. કમ્મનિબ્બત્તા તેભૂમકા રૂપારૂપધમ્મા ‘અભિસઙ્ખતસઙ્ખારા’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તા. તેપિ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. વિસું પન નેસં આગતટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ. તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના પન ‘અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારો’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) આગતટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. કાયિકચેતસિકં પન વીરિયં ‘પયોગાભિસઙ્ખારો’તિ વુચ્ચતિ. સો ‘‘યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ, તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૫) આગતો.

ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, અઞ્ઞેપિ ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારો, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૪) નયેન સઙ્ખારસદ્દેન આગતા અનેકસઙ્ખારા. તેસુ નત્થિ સો સઙ્ખારો, યો સઙ્ખતસઙ્ખારે સઙ્ગહં ન ગચ્છેય્ય. ઇતો પરં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ યં વુત્તં તં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અવુત્તે પન વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. નમતીતિ નામં. રુપ્પતીતિ રૂપં. આયે તનોતિ, આયતઞ્ચ નયતીતિ આયતનં. ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. પરિતસ્સતીતિ તણ્હા. ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનં. ભવતિ ભાવયતિ ચાતિ ભવો. જનનં જાતિ. જીરણં જરા. મરન્તિ એતેનાતિ મરણં. સોચનં સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં; ઉપ્પાદટ્ઠિતિવસેન વા દ્વેધા ખણતીતિ દુક્ખં. દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો.

સમ્ભવન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. ન કેવલઞ્ચ સોકાદીહેવ, અથ ખો સબ્બપદેહિ ‘સમ્ભવન્તી’તિ સદ્દસ્સ યોજના કાતબ્બા. ઇતરથા હિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ વુત્તે કિં કરોન્તીતિ ન પઞ્ઞાયેય્યું. ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિ પન યોજનાય સતિ ‘‘અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો; તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તી’’તિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં કતં હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

એવન્તિ નિદ્દિટ્ઠનયનિદસ્સનં. તેન અવિજ્જાદીહેવ કારણેહિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહીતિ દસ્સેતિ. એતસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ. કેવલસ્સાતિ અસમ્મિસ્સસ્સ સકલસ્સ વા. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખસમૂહસ્સ, ન સત્તસ્સ, ન સુખસુભાદીનં. સમુદયોતિ નિબ્બત્તિ. હોતીતિ સમ્ભવતિ. એવમેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘લક્ખણાદિતો’તિ અવિજ્જાદીનં લક્ખણાદિતો, સેય્યથિદં – અઞ્ઞાણલક્ખણા અવિજ્જા, સમ્મોહનરસા, છાદનપચ્ચુપટ્ઠાના, આસવપદટ્ઠાના. અભિસઙ્ખરણલક્ખણા સઙ્ખારા, આયૂહનરસા, ચેતનાપચ્ચુપટ્ઠાના, અવિજ્જાપદટ્ઠાના. વિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણં, પુબ્બઙ્ગમરસં, પટિસન્ધિપચ્ચુપટ્ઠાનં, સઙ્ખારપદટ્ઠાનં, વત્થારમ્મણપદટ્ઠાનં વા. નમનલક્ખણં નામં, સમ્પયોગરસં, અવિનિબ્ભોગપચ્ચુપટ્ઠાનં, વિઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, વિકિરણરસં, અબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાનં, વિઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં. આયતનલક્ખણં સળાયતનં, દસ્સનાદિરસં, વત્થુદ્વારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં. ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સઙ્ગતિપચ્ચુપટ્ઠાનો, સળાયતનપદટ્ઠાનો. અનુભવનલક્ખણા વેદના, વિસયરસસમ્ભોગરસા, સુખદુક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના, ફસ્સપદટ્ઠાના. હેતુલક્ખણા તણ્હા, અભિનન્દનરસા, અતિત્તિભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, વેદનાપદટ્ઠાના. ગહણલક્ખણં ઉપાદાનં, અમુઞ્ચનરસં, તણ્હાદળ્હત્તદિટ્ઠિપચ્ચુપટ્ઠાનં, તણ્હાપદટ્ઠાનં. કમ્મકમ્મફલલક્ખણો ભવો, ભાવનભવનરસો, કુસલાકુસલાબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાનો, ઉપાદાનપદટ્ઠાનો. જાતિઆદીનં લક્ખણાદીનિ સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ લક્ખણાદિતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘એકવિધાદિતો’તિ એત્થ અવિજ્જા અઞ્ઞાણાદસ્સનમોહાદિભાવતો એકવિધા, અપ્પટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તિતો દુવિધા તથા સઙ્ખારાસઙ્ખારતો, વેદનાત્તયસમ્પયોગતો તિવિધા, ચતુસચ્ચઅપ્પટિવેધતો ચતુબ્બિધા, ગતિપઞ્ચકાદીનવચ્છાદનતો પઞ્ચવિધા, દ્વારારમ્મણતો પન સબ્બેસુપિ અરૂપધમ્મેસુ છબ્બિધતા વેદિતબ્બા.

સઙ્ખારા સાસવવિપાકધમ્મધમ્માદિભાવતો એકવિધા, કુસલાકુસલતો દુવિધા તથા પરિત્તમહગ્ગતહીનમજ્ઝિમમિચ્છત્તનિયતાનિયતતો, તિવિધા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિભાવતો, ચતુબ્બિધા ચતુયોનિસંવત્તનતો, પઞ્ચવિધા પઞ્ચગતિગામિતો.

વિઞ્ઞાણં લોકિયવિપાકાદિભાવતો એકવિધં, સહેતુકાહેતુકાદિતો દુવિધં, ભવત્તયપરિયાપન્નતો વેદનાત્તયસમ્પયોગતો અહેતુકદુહેતુકતિહેતુકતો ચ તિવિધં, યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધં પઞ્ચવિધઞ્ચ.

નામરૂપં વિઞ્ઞાણસન્નિસ્સયતો કમ્મપચ્ચયતો ચ એકવિધં, સારમ્મણાનારમ્મણતો દુવિધં, અતીતાદિતો તિવિધં, યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધં પઞ્ચવિધઞ્ચ.

સળાયતનં સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠાનતો એકવિધં, ભૂતપ્પસાદવિઞ્ઞાણાદિતો દુવિધં, સમ્પત્તાસમ્પત્તનોભયગોચરતો તિવિધં, યોનિગતિપરિયાપન્નતો ચતુબ્બિધં પઞ્ચવિધઞ્ચાતિ ઇમિના નયેન ફસ્સાદીનમ્પિ એકવિધાદિભાવો વેદિતબ્બોતિ. એવમેત્થ એકવિધાદિતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘અઙ્ગાનઞ્ચ વવત્થાના’તિ સોકાદયો ચેત્થ ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તા. જરામરણબ્ભાહતસ્સ હિ બાલસ્સ તે સમ્ભવન્તિ. યથાહ – ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહમાપજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૨). યાવ ચ તેસં પવત્તિ તાવ અવિજ્જાયાતિ પુનપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ સમ્બન્ધમેવ હોતિ ભવચક્કં. તસ્મા તેસમ્પિ જરામરણેનેવ એકસઙ્ખેપં કત્વા દ્વાદસેવ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ અઙ્ગાનં વવત્થાનતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. અયં તાવેત્થ ઉદ્દેસવારવસેન સઙ્ખેપકથા.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસો

૨૨૬. ઇદાનિ નિદ્દેસવારવસેન વિત્થારકથા હોતિ. ‘‘અવિજ્જા પચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ હિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જાપચ્ચયેસુ સઙ્ખારેસુ દસ્સેતબ્બેસુ યસ્મા પુત્તે કથેતબ્બે પઠમં પિતા કથીયતિ. એવઞ્હિ સતિ ‘મિત્તસ્સ પુત્તો, દત્તસ્સ પુત્તો’તિ પુત્તો સુકથિતો હોતિ. તસ્મા દેસનાકુસલો સત્થા સઙ્ખારાનં જનકત્થેન પિતુસદિસં અવિજ્જં તાવ દસ્સેતું તત્થ કતમા અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણન્તિઆદિમાહ.

તત્થ યસ્મા અયં અવિજ્જા દુક્ખસચ્ચસ્સ યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ગન્થેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા યસ્મા દુક્ખસમુદયસ્સ દુક્ખનિરોધસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ગન્થેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ સુત્તન્તિકપરિયાયેન અઞ્ઞાણં અવિજ્જાતિ કથિતં.

નિક્ખેપકણ્ડે (ધ. સ. ૧૦૬૭) પન અભિધમ્મપરિયાયેન ‘‘પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ અપરેસુપિ ચતૂસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં ગહિતં. તત્થ પુબ્બન્તેતિ અતીતો અદ્ધા, અતીતાનિ ખન્ધધાતુઆયતનાનિ. અપરન્તેતિ અનાગતો અદ્ધા, અનાગતાનિ ખન્ધધાતુઆયતનાનિ. પુબ્બન્તાપરન્તેતિ તદુભયં. ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સઙ્ખારાદીનં કારણાનિ અવિજ્જાદીનિ અઙ્ગાનિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્માતિ અવિજ્જાદીહિ નિબ્બત્તા સઙ્ખારાદયો ધમ્મા. તત્રાયં અવિજ્જા યસ્મા અતીતાનં ખન્ધાદીનં યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ગન્થેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા યસ્મા અનાગતાનં ખન્ધાદીનં, અતીતાનાગતાનં ખન્ધાદીનં ઇદપ્પચ્ચયતાય ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્માનઞ્ચ યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ગન્થેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમેસુ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અભિધમ્મપરિયાયેન અઞ્ઞાણં અવિજ્જાતિ કથિતં.

એવં કિં કથિતં હોતિ? કિચ્ચતો ચેવ જાતિતો ચ અવિજ્જા કથિતા નામ હોતિ. કથં? અયઞ્હિ અવિજ્જા ઇમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતીતિ કિચ્ચતો કથિતા; ઉપ્પજ્જમાનાપિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ જાતિતોપિ કથિતા. એવં કથેત્વા પુન ‘‘યં એવરૂપં અઞ્ઞાણં અદસ્સન’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચવીસતિ પદાનિ અવિજ્જાય લક્ખણં દસ્સેતું ગહિતાનિ.

તત્થ યસ્મા અયં અવિજ્જા ઇમેહિ અટ્ઠહિ પદેહિ કથિતાપિ પુન પઞ્ચવીસતિયા પદેહિ લક્ખણે અકથિતે સુકથિતા નામ ન હોતિ, લક્ખણે પન કથિતેયેવ સુકથિતા નામ હોતિ. યથા પુરિસો નટ્ઠં ગોણં પરિયેસમાનો મનુસ્સે પુચ્છેય્ય – ‘‘અપિ, અય્યા, સેતં ગોણં પસ્સથ, રત્તં ગોણં પસ્સથા’’તિ? તે એવં વદેય્યું – ‘‘ઇમસ્મિં રટ્ઠે સેતરત્તાનં ગોણાનં અન્તો નત્થિ, કિં તે ગોણસ્સ લક્ખણ’’ન્તિ? અથ તેન ‘સઙ્ઘાટિ’ વા ‘નઙ્ગલં’ વાતિ વુત્તે ગોણો સુકથિતો નામ ભવેય્ય; એવમેવ યસ્મા અયં અવિજ્જા અટ્ઠહિ પદેહિ કથિતાપિ પુન પઞ્ચવીસતિયા પદેહિ લક્ખણે અકથિતે સુકથિતા નામ ન હોતિ, લક્ખણે પન કથિતેયેવ સુકથિતા નામ હોતિ. તસ્મા યાનસ્સા લક્ખણદસ્સનત્થં પઞ્ચવીસતિ પદાનિ કથિતાનિ, તેસમ્પિ વસેન વેદિતબ્બા.

સેય્યથિદં – ઞાણં નામ પઞ્ઞા. સા અત્થત્થં કારણકારણં ચતુસચ્ચધમ્મં વિદિતં પાકટં કરોતિ. અયં પન અવિજ્જા ઉપ્પજ્જિત્વા તં વિદિતં પાકટં કાતું ન દેતીતિ ઞાણપચ્ચનીકતો અઞ્ઞાણં. દસ્સનન્તિપિ પઞ્ઞા. સાપિ તં આકારં પસ્સતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં પસ્સિતું ન દેતીતિ અદસ્સનં. અભિસમયોતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં અભિસમેતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં અભિસમેતું ન દેતીતિ અનભિસમયો. અનુબોધો સમ્બોધો પટિવેધોતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં અનુબુજ્ઝતિ સમ્બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં અનુબુજ્ઝિતું સંબુજ્ઝિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતીતિ અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો. સઙ્ગાહનાતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં ગહેત્વા ઘંસિત્વા ગણ્હાતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં ગહેત્વા ઘંસિત્વા ગણ્હિતું ન દેતીતિ અસઙ્ગાહના. પરિયોગાહનાતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં ઓગાહિત્વા અનુપવિસિત્વા ગણ્હાતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં ઓગાહિત્વા અનુપવિસિત્વા ગણ્હિતું ન દેતીતિ અપરિયોગાહના. સમપેક્ખનાતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં સમં સમ્મા ચ પેક્ખતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં સમં સમ્મા ચ પેક્ખિતું ન દેતીતિ અસમપેક્ખના. પચ્ચવેક્ખણાતિપિ પઞ્ઞા. સા તં આકારં પચ્ચવેક્ખતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં પચ્ચવેક્ખિતું ન દેતીતિ અપચ્ચવેક્ખણા. નાસ્સા કિઞ્ચિ કમ્મં પચ્ચક્ખં અત્થિ, સયઞ્ચ અપચ્ચવેક્ખિત્વા કતં કમ્મન્તિ અપચ્ચક્ખકમ્મં. દુમ્મેધભાવતાય દુમ્મેજ્ઝં. બાલભાવતાય બાલ્યં.

સમ્પજઞ્ઞન્તિપિ પઞ્ઞા. સા અત્થત્થં કારણકારણં ચતુસચ્ચધમ્મં સમ્મા પજાનાતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં આકારં પજાનિતું ન દેતીતિ અસમ્પજઞ્ઞં. મોહનવસેન મોહો. પમોહનવસેન પમોહો. સમ્મોહનવસેન સમ્મોહો. અવિન્દિયં વિન્દતીતિઆદિવસેન અવિજ્જા. વટ્ટસ્મિં ઓહનતિ ઓસીદાપેતીતિ અવિજ્જોઘો. વટ્ટસ્મિં યોજેતીતિ અવિજ્જાયોગો. અપ્પહીનવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો ચ અવિજ્જાનુસયો. મગ્ગે પરિયુટ્ઠિતચોરા અદ્ધિકે વિય કુસલચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ ગણ્હાતિ વિલુમ્પતીતિ અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં. યથા નગરદ્વારે પલિઘસઙ્ખાતાય લઙ્ગિયા પતિતાય અન્તોનગરે મનુસ્સાનં બહિનગરગમનમ્પિ બહિનગરે મનુસ્સાનં અન્તોનગરપવેસનમ્પિ પચ્છિજ્જતિ, એવમેવ યસ્સ સક્કાયનગરે અયં પતિતા તસ્સ નિબ્બાનસમ્પાપકં ઞાણગમનં પચ્છિજ્જતીતિ અવિજ્જાલઙ્ગી નામ હોતિ. અકુસલઞ્ચ તં મૂલઞ્ચ, અકુસલાનં વા મૂલન્તિ અકુસલમૂલં. તં પન ન અઞ્ઞં, ઇધાધિપ્પેતો મોહોતિ મોહો અકુસલમૂલં. અયં વુચ્ચતિ અવિજ્જાતિ અયં એવંલક્ખણા અવિજ્જા નામાતિ વુચ્ચતિ. એવં પઞ્ચવીસતિપદવસેન અવિજ્જાય લક્ખણં વેદિતબ્બં.

એવંલક્ખણા પનાયં અવિજ્જા દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણન્તિ વુત્તાપિ દુક્ખસચ્ચસ્સ એકદેસો હોતિ, સહજાતા હોતિ, તં આરમ્મણં કરોતિ, છાદેતિ; સમુદયસચ્ચસ્સ ન એકદેસો હોતિ, સહજાતા હોતિ, તં આરમ્મણં કરોતિ, છાદેતિ; નિરોધસચ્ચસ્સ નેવ એકદેસો હોતિ, ન સહજાતા, ન તં આરમ્મણં કરોતિ, કેવલં છાદેતિ; મગ્ગસચ્ચસ્સાપિ ન એકદેસો, ન સહજાતા, ન તં આરમ્મણં કરોતિ, કેવલં છાદેતિ. દુક્ખારમ્મણતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ છાદેતિ. સમુદયારમ્મણતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ છાદેતિ. નિરોધારમ્મણતા અવિજ્જા નુપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ છાદેતિ. મગ્ગારમ્મણતા અવિજ્જા નૂપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ છાદેતિ.

દ્વે સચ્ચા દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરા. દ્વે સચ્ચા ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસા. અપિચ ખો પન દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં ગમ્ભીરઞ્ચેવ દુદ્દસઞ્ચ. તત્થ દુક્ખં નામ પાકટં, લક્ખણસ્સ પન દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં નામ જાતં. સમુદયેપિ એસેવ નયો. યથા પન મહાસમુદ્દં મન્થેત્વા ઓજાય નીહરણં નામ ભારો, સિનેરુપાદતો વાલિકાય ઉદ્ધરણં નામ ભારો, પબ્બતં પીળેત્વા રસસ્સ નીહરણં નામ ભારો; એવમેવ દ્વે સચ્ચાનિ ગમ્ભીરતાય એવ દુદ્દસાનિ, નિરોધસચ્ચં પન અતિગમ્ભીરઞ્ચ અતિદુદ્દસઞ્ચાતિ. એવં દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરાનં ગમ્ભીરત્તા ચ દુદ્દસાનં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પટિચ્છાદકં મોહન્ધકારં અયં વુચ્ચતિ અવિજ્જાતિ.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસો.

સઙ્ખારપદનિદ્દેસો

સઙ્ખારપદે હેટ્ઠા વુત્તસઙ્ખારેસુ સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારે અનામસિત્વા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારેયેવ દસ્સેન્તો તત્થ કતમે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોતિઆદિમાહ. તત્થ પુનાતિ અત્તનો કારકં, પૂરેતિ ચસ્સ અજ્ઝાસયં, પુજ્જઞ્ચ ભવં નિબ્બત્તેતીતિ પુઞ્ઞો. અભિસઙ્ખરોતિ વિપાકં કટત્તારૂપઞ્ચાતિ અભિસઙ્ખારો. પુઞ્ઞોવ અભિસઙ્ખારો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. પુઞ્ઞપટિપક્ખતો અપુઞ્ઞો. અપુઞ્ઞોવ અભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. આનેઞ્જમેવ અભિસઙ્ખારો, આનેઞ્જઞ્ચ ભવં અભિસઙ્ખરોતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. કાયેન પવત્તિતો, કાયતો વા પવત્તો, કાયસ્સ વા સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો. વચીસઙ્ખારચિત્તસઙ્ખારેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ પઠમત્તિકો પરિવીમંસનસુત્તવસેન ગહિતો. તત્થ હિ ‘‘પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞુપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, આનેઞ્જુપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૫૧) વુત્તં. દુતિયત્તિકો તદનન્તરસ્સ વિભઙ્ગસુત્તસ્સ વસેન ગહિતો, સમ્માદિટ્ઠિસુત્તપરિયાયેન (મ. નિ. ૧.૧૦૨) ગહિતોતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. તત્થ હિ ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. કતમે તયો? કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨) વુત્તં. કસ્મા પનેતેસં સુત્તાનં વસેન તે ગહિતાતિ? અયં અભિધમ્મો નામ ન અધુનાકતો, નાપિ બાહિરકઇસીહિ વા સાવકેહિ વા દેવતાહિ વા ભાસિતો. સબ્બઞ્ઞુજિનભાસિતો પન અયં. અભિધમ્મેપિ હિ સુત્તેપિ એકસદિસાવ તન્તિ નિદ્દિટ્ઠાતિ ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનત્થં.

ઇદાનિ તે સઙ્ખારે પભેદતો દસ્સેતું તત્થ કતમો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોતિઆદિમાહ. તત્થ કુસલા ચેતનાતિ અનિયમતો ચતુભૂમિકચેતનાપિ વુત્તા. કામાવચરા રૂપાવચરાતિ નિયમિતત્તા પન અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના, પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલચેતનાતિ તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો નામ. દાનમયાતિઆદીહિ તાસંયેવ ચેતનાનં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન પવત્તિ દસ્સિતા. તત્થ અટ્ઠ કામાવચરાવ દાનસીલમયા હોન્તિ. ભાવનામયા પન તેરસપિ. યથા હિ પગુણં ધમ્મં સજ્ઝાયમાનો એકં દ્વે અનુસન્ધિગતેપિ ન જાનાતિ, પચ્છા આવજ્જન્તો જાનાતિ; એવમેવ કસિણપરિકમ્મં કરોન્તસ્સ પગુણજ્ઝાનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પગુણકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ મનસિકરોન્તસ્સ ઞાણવિપ્પયુત્તાપિ ભાવના હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભાવનામયા પન તેરસપી’’તિ.

તત્થ દાનમયાદીસુ ‘‘દાનં આરબ્ભ દાનમધિકિચ્ચ યા ઉપ્પજ્જતિ ચેતના સઞ્ચેતના ચેતયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ દાનમયો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોતિ. સીલં આરબ્ભ…પે… ભાવનં આરબ્ભ ભાવનમધિકિચ્ચ યા ઉપ્પજ્જતિ ચેતના સઞ્ચેતના ચેતયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ભાવનામયો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો’’તિ (વિભ. ૭૬૯) અયં સઙ્ખેપદેસના.

ચીવરાદીસુ પન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ રૂપાદીસુ વા છસુ આરમ્મણેસુ અન્નાદીસુ વા દસસુ દાનવત્થૂસુ તં તં દેન્તસ્સ તેસં ઉપ્પાદનતો પટ્ઠાય પુબ્બભાગે પરિચ્ચાગકાલે પચ્છા સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણે ચાતિ તીસુ કાલેસુ પવત્તા ચેતના દાનમયા નામ. સીલં પરિપૂરણત્થાય પન ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ પબ્બજન્તસ્સ મનોરથં મત્થકં પાપેત્વા ‘પબ્બજિતો વતમ્હિ, સાધુ સુટ્ઠૂ’તિ આવજ્જન્તસ્સ પાતિમોક્ખં સંવરન્તસ્સ ચીવરાદયો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખુદ્વારાદીનિ સંવરન્તસ્સ આજીવં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના સીલમયા નામ. પટિસમ્ભિદાયં વુત્તેન વિપસ્સનામગ્ગેન ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ રૂપે…પે… ધમ્મે, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં, ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં, રૂપસઞ્ઞં …પે… ધમ્મસઞ્ઞં જરામરણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ પવત્તા ચેતના ભાવનામયા નામાતિ અયં વિત્થારકથા.

અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારનિદ્દેસે અકુસલા ચેતનાતિ દ્વાદસઅકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા ચેતના. કામાવચરાતિ કિઞ્ચાપિ તત્થ ઠપેત્વા દ્વે દોમનસ્સસહગતચેતના સેસા રૂપારૂપભવેપિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ પન પટિસન્ધિં ન આકડ્ઢન્તિ, કામાવચરેયેવ પટિસન્ધિવસેન વિપાકં અવચારેન્તીતિ કામાવચરાત્વેવ વુત્તા.

આનેઞ્જાભિસઙ્ખારનિદ્દેસે કુસલા ચેતના અરૂપાવચરાતિ ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના. એતા હિ ચતસ્સો અનિઞ્જનટ્ઠેન અનિઞ્જનસ્સ ચ અભિસઙ્ખરણટ્ઠેન આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ વુચ્ચન્તિ. રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનતો હિ તિસ્સો કુસલવિપાકકિરિયાચેતના દ્વાદસ અરૂપાવચરચેતનાતિ પઞ્ચદસ ધમ્મા અનિચ્ચલટ્ઠેન અફન્દનટ્ઠેન આનેઞ્જા નામ. તત્થ રૂપાવચરા કુસલા ચેતના અનિઞ્જા સમાનાપિ અત્તના સરિક્ખકમ્પિ અસરિક્ખકમ્પિ સઇઞ્જનમ્પિ અનિઞ્જનમ્પિ રૂપારૂપં જનેતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો નામ ન હોતિ. વિપાકકિરિયચેતના પન અવિપાકત્તા વિપાકં ન અભિસઙ્ખરોન્તિ, તથા અરૂપાવચરા વિપાકકિરિયચેતનાપીતિ એકાદસાપિ એતા ચેતના આનેઞ્જાવ ન અભિસઙ્ખારા. ચતુબ્બિધા પન અરૂપાવચરકુસલચેતના યથા હત્થિઅસ્સાદીનં સદિસાવ છાયા હોન્તિ, એવં અત્તના સદિસં નિચ્ચલં અરૂપમેવ જનેતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતીતિ.

એવં પુઞ્જાભિસઙ્ખારવસેન તેરસ, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારવસેન દ્વાદસ, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સોતિ સબ્બાપેતા પરિપિણ્ડિતા એકૂનતિંસ ચેતના હોન્તિ. ઇતિ ભગવા અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ઉપ્પજ્જનકકુસલાકુસલચેતના મહાતુલાય ધારયમાનો વિય, નાળિયં પક્ખિપિત્વા મિનમાનો વિય ચ સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા એકૂનતિંસમેવ દસ્સેસિ.

ઇદાનિ અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણા સત્તા કુસલાકુસલકમ્મં આયૂહમાના યેહિ દ્વારેહિ આયૂહન્તિ, તાનિ તીણિ કમ્મદ્વારાનિ દસ્સેન્તો તત્થ કતમો કાયસઙ્ખારો? કાયસઞ્ચેતનાતિઆદિમાહ. તત્થ કાયસઞ્ચેતનાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા કાયદ્વારતો પવત્તા અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ સમવીસતિ ચેતના; કાયદ્વારે આદાનગ્ગહણચોપનં પાપયમાના ઉપ્પન્ના વીસતિ કુસલાકુસલચેતનાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

વચીસઞ્ચેતનાતિ વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા વચીદ્વારતો પવત્તા તાયેવ વીસતિ ચેતના; વચીદ્વારે હનુસઞ્ચોપનં વાક્યભેદં પાપયમાના ઉપ્પન્ના વીસતિ ચેતનાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. અભિઞ્ઞાચેતના પનેત્થ પરતો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ ન ગહિતા. યથા ચ અભિઞ્ઞાચેતના, એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતિ. તસ્મા સાપિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવે અપનેતબ્બા. અવિજ્જાપચ્ચયા પન સબ્બાપેતા હોન્તિ.

મનોસઞ્ચેતનાતિ ઉભોપિ વિઞ્ઞત્તિયો અસમુટ્ઠાપેત્વા મનોદ્વારે ઉપ્પન્ના સબ્બાપિ એકૂનતિંસ ચેતના. ઇતિ ભગવા અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણા સત્તા કુસલાકુસલકમ્મં આયૂહમાના ઇમેહિ તીહિ દ્વારેહિ આયૂહન્તીતિ આયૂહનકમ્મદ્વારં દસ્સેસિ.

ઇમેસં પન દ્વિન્નમ્પિ તિકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગો વેદિતબ્બો. કથં? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો હિ કાયદુચ્ચરિતા વિરમન્તસ્સ સિયા કાયસઙ્ખારો, વચીદુચ્ચરિતા વિરમન્તસ્સ સિયા વચીસઙ્ખારો. એવં અટ્ઠ કુસલચેતના કામાવચરા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ હોતિ કાયસઙ્ખારો ચ વચીસઙ્ખારો ચ. મનોદ્વારે ઉપ્પન્ના પન તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ હોતિ ચિત્તસઙ્ખારો ચ. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોપિ કાયદુચ્ચરિતવસેન પવત્તિયં સિયા કાયસઙ્ખારો, વચીદુચ્ચરિતવસેન પવત્તિયં સિયા વચીસઙ્ખારો, દ્વે દ્વારાનિ મુઞ્ચિત્વા મનોદ્વારે પવત્તિયં સિયા ચિત્તસઙ્ખારોતિ. એવં અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો કાયસઙ્ખારોપિ હોતિ વચીસઙ્ખારોપિ ચિત્તસઙ્ખારોપિ.

કાયસઙ્ખારો પન સિયા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, સિયા અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, ન આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. તથા વચીસઙ્ખારો. ચિત્તસઙ્ખારો પન સિયા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, સિયા અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, સિયા આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ. ઇમે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા નામ.

કથં પનેતં જાનિતબ્બં – ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તીતિ? અવિજ્જાભાવે ભાવતો. યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ, સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ, સમુદયે અઞ્ઞાણેન દુક્ખહેતુભૂતેપિ તણ્હાપરિક્ખારે સઙ્ખારે સુખહેતુતો મઞ્ઞમાનો આરભતિ, નિરોધે પન મગ્ગે ચ અઞ્ઞાણેન દુક્ખસ્સ અનિરોધભૂતેપિ ગતિવિસેસે દુક્ખનિરોધસઞ્ઞી હુત્વા નિરોધસ્સ ચ અમગ્ગભૂતેસુપિ યઞ્ઞામરતપાદીસુ નિરોધમગ્ગસઞ્ઞી હુત્વા દુક્ખનિરોધં પત્થયમાનો યઞ્ઞામરતપાદિમુખેન તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ.

અપિચ સો તાય ચતૂસુ સચ્ચેસુ અપ્પહીનાવિજ્જતાય વિસેસતો જાતિજરારોગમરણાદિઅનેકાદીનવવોકિણ્ણં પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતં દુક્ખં દુક્ખતો અજાનન્તો તસ્સ અધિગમાય કાયવચીચિત્તસઙ્ખારભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ દેવચ્છરકામકો વિય મરુપપાતં; સુખસમ્મતસ્સાપિ ચ તસ્સ પુઞ્ઞફલસ્સ અન્તે મહાપરિળાહજનકં વિપરિણામદુક્ખતં અપ્પસ્સાદતઞ્ચ અપસ્સન્તોપિ તપ્પચ્ચયં વુત્તપ્પકારમેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ સલભો વિય દીપસિખાભિનિપાતં, મધુબિન્દુગિદ્ધો વિય ચ મધુલિત્તસત્થધારાલેહનં.

કામૂપસેવનાદીસુ ચ સવિપાકેસુ આદીનવં અપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞાય ચેવ કિલેસાભિભૂતતાય ચ દ્વારત્તયપ્પવત્તમ્પિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ બાલો વિય ગૂથકીળનં, મરિતુકામો વિય ચ વિસખાદનં. આરુપ્પવિપાકેસુ ચાપિ સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખતં અનવબુજ્ઝમાનો સસ્સતાદિવિપલ્લાસેન ચિત્તસઙ્ખારભૂતં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં આરભતિ દિસામૂળ્હો વિય પિસાચનગરાભિમુખમગ્ગગમનં.

એવં યસ્મા અવિજ્જાભાવતોવ સઙ્ખારભાવો, ન અભાવતો; તસ્મા જાનિતબ્બમેતં – ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના, વિજ્જા ઉપ્પન્ના, સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિ.

એત્થાહ – ગણ્હામ તાવ એતં ‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો’તિ. ઇદં પન વત્તબ્બં – ‘કતમેસં સઙ્ખારાનં કથં પચ્ચયો હોતી’તિ? તત્રિદં વુચ્ચતિ –

પચ્ચયો હોતિ પુઞ્ઞાનં, દુવિધાનેકધા પન;

પરેસં પચ્છિમાનં સા, એકધા પચ્ચયો મતા.

તત્થ ‘પુઞ્ઞાનં દુવિધા’તિ આરમ્મણપચ્ચયેન ચ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચાતિ દ્વેધા પચ્ચયો હોતિ. સા હિ અવિજ્જં ખયતો વયતો સમ્મસનકાલે કામાવચરાનં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, અભિઞ્ઞાચિત્તેન સમોહચિત્તજાનનકાલે રૂપાવચરાનં, અવિજ્જાસમતિક્કમનત્થાય પન દાનાદીનિ ચેવ કામાવચરપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ પૂરેન્તસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ચ ઉપ્પાદેન્તસ્સ દ્વિન્નમ્પિ તેસં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ; તથા અવિજ્જાસમ્મૂળ્હત્તા કામભવરૂપભવસમ્પત્તિયો પત્થેત્વા તાનેવ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તસ્સ.

‘અનેકધા પન પરેસ’ન્તિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં અનેકધા પચ્ચયો હોતિ. કથં? એસા હિ અવિજ્જં આરબ્ભ રાગાદીનં ઉપ્પજ્જનકાલે આરમ્મણપચ્ચયેન, ગરું કત્વા અસ્સાદનકાલે આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયેહિ, અવિજ્જાસમ્મૂળ્હસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન, દુતિયજવનાદીનં અનન્તરસમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયેહિ, યં કિઞ્ચિ અકુસલં કરોન્તસ્સ હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહીતિ અનેકધા પચ્ચયો હોતિ.

‘પચ્છિમાનં સા એકધા પચ્ચયો મતા’તિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેનેવ એકધા પચ્ચયો મતા. સો પનસ્સા ઉપનિસ્સયભાવો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ.

એત્થાહ – ‘કિં પનાયમેકાવ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ પચ્ચયા હોન્તી’તિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ એકાવ એકકારણવાદો આપજ્જતિ. અથ ‘અઞ્ઞેપિ સન્તિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’તિ એકકારણનિદ્દેસો નુપપજ્જતીતિ? ન નુપપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા –

એકં ન એકતો ઇધ, નાનેકમનેકતોપિ નો એકં;

ફલમત્થિ અત્થિ પન એક-હેતુફલદીપને અત્થો.

એકતો હિ કારણતો ન ઇધ કિઞ્ચિ એકં ફલમત્થિ, ન અનેકં. નાપિ અનેકેહિ કારણેહિ એકં. અનેકેહિ પન કારણેહિ અનેકમેવ હોતિ. તથા હિ અનેકેહિ ઉતુપથવીબીજસલિલસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ અનેકમેવ રૂપગન્ધરસાદિઅઙ્કુરસઙ્ખાતં ફલમુપ્પજ્જમાનં દિસ્સતિ. યં પનેતં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એકેકહેતુફલદીપનં કતં, તત્થ અત્થો અત્થિ, પયોજનં વિજ્જતિ.

ભગવા હિ કત્થચિ પધાનત્તા, કત્થચિ પાકટત્તા, કત્થચિ અસાધારણત્તા, દેસનાવિલાસસ્સ ચ વેનેય્યાનઞ્ચ અનુરૂપતો એકમેવહેતું વા ફલં વા દીપેતિ; ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૭) હિ એકમેવ હેતું ફલઞ્ચાહ. ફસ્સો હિ વેદનાય પધાનહેતુ યથાફસ્સં વેદનાવવત્થાનતો. વેદના ચ ફસ્સસ્સ પધાનફલં યથાવેદનં ફસ્સવવત્થાનતો.

‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા’’તિ (મહાનિ. ૫) પાકટત્તા એકં હેતુમાહ. પાકટો હેત્થ સેમ્હો, ન કમ્માદયો. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, અકુસલા ધમ્મા, સબ્બેતે અયોનિસોમનસિકારમૂલકા’’તિ અસાધારણત્તા એકં હેતુમાહ; અસાધારણો હિ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલાનં, સાધારણાનિ વત્થારમ્મણાદીનીતિ.

તસ્મા અયમિધ અવિજ્જા વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ વત્થારમ્મણસહજાતધમ્માદીસુ સઙ્ખારકારણેસુ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) ચ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૪) ચ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ તણ્હાદીનં સઙ્ખારહેતૂનં હેતૂતિ પધાનત્તા, ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતી’’તિ પાકટત્તા અસાધારણત્તા ચ સઙ્ખારાનં હેતુભાવેન દીપિતાતિ વેદિતબ્બા. એતેનેવ ચ એકેકહેતુફલદીપનપરિહારવચનેન સબ્બત્થ એકેકહેતુફલદીપને પયોજનં વેદિતબ્બન્તિ.

એત્થાહ – એવં સન્તેપિ એકન્તાનિટ્ઠફલાય સાવજ્જાય અવિજ્જાય કથં પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારપચ્ચયત્તં યુજ્જતિ? ન હિ નિમ્બબીજતો ઉચ્છુ ઉપ્પજ્જતીતિ. કથં ન યુજ્જિસ્સતિ? લોકસ્મિઞ્હિ –

વિરુદ્ધો ચાવિરુદ્ધો ચ, સદિસાસદિસો તથા;

ધમ્માનં પચ્ચયો સિદ્ધો, વિપાકા એવ તે ચ ન.

ધમ્માનઞ્હિ ઠાનસભાવકિચ્ચાદિવિરુદ્ધો ચ અવિરુદ્ધો ચ પચ્ચયો લોકે સિદ્ધો. પુરિમચિત્તઞ્હિ અપરચિત્તસ્સ ઠાનવિરુદ્ધો પચ્ચયો, પુરિમસિપ્પાદિસિક્ખા ચ પચ્છાપવત્તમાનાનં સિપ્પાદિકિરિયાનં. કમ્મં રૂપસ્સ સભાવવિરુદ્ધો પચ્ચયો, ખીરાદીનિ ચ દધિઆદીનં. આલોકો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ કિચ્ચવિરુદ્ધો, ગુળાદયો ચ આસવાદીનં. ચક્ખુરૂપાદયો પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઠાનાવિરુદ્ધા પચ્ચયા. પુરિમજવનાદયો પચ્છિમજવનાદીનં સભાવાવિરુદ્ધા કિચ્ચાવિરુદ્ધા ચ.

યથા ચ વિરુદ્ધાવિરુદ્ધા પચ્ચયા સિદ્ધા, એવં સદિસાસદિસાપિ. સદિસમેવ હિ ઉતુઆહારસઙ્ખાતં રૂપં રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, સાલિબીજાદીનિ ચ સાલિફલાદીનં. અસદિસમ્પિ રૂપં અરૂપસ્સ, અરૂપઞ્ચ રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ; ગોલોમાવિલોમવિસાણદધિતિલપિટ્ઠાદીનિ ચ દબ્બભૂતિણકાદીનં. યેસઞ્ચ ધમ્માનં યે વિરુદ્ધાવિરુદ્ધા સદિસાસદિસા પચ્ચયા, ન તે ધમ્મા તેસં ધમ્માનં વિપાકાયેવ. ઇતિ અયં અવિજ્જા વિપાકવસેન એકન્તાનિટ્ઠફલસભાવવસેન ચ સાવજ્જાપિ સમાના સબ્બેસમ્પિ એતેસં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં યથાનુરૂપં ઠાનકિચ્ચસભાવવિરુદ્ધાવિરુદ્ધપચ્ચયવસેન સદિસાસદિસપચ્ચયવસેન ચ પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સો ચસ્સા પચ્ચયભાવો ‘‘યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ, સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તો એવ.

અપિચ અયં અઞ્ઞોપિ પરિયાયો –

ચુતૂપપાતે સંસારે, સઙ્ખારાનઞ્ચ લક્ખણે;

યો પટિચ્ચસમુપ્પન્ન-ધમ્મેસુ ચ વિમુય્હતિ.

અભિસઙ્ખરોતિ સો એતે, સઙ્ખારે તિવિધે યતો;

અવિજ્જા પચ્ચયો તેસં, તિવિધાનમ્પિ યં તતોતિ.

કથં પન યો એતેસુ વિમુય્હતિ, સો તિવિધેપેતે સઙ્ખારે કરોતીતિ ચે? ચુતિયા તાવ વિમૂળ્હો સબ્બત્થ ‘‘ખન્ધાનં ભેદો મરણ’’ન્તિ ચુતિં અગણ્હન્તો ‘સત્તો મરતિ, સત્તસ્સ દેસન્તરસઙ્કમન’ન્તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ. ઉપપાતે વિમૂળ્હો સબ્બત્થ ‘‘ખન્ધાનં પાતુભાવો જાતી’’તિ ઉપપાતં અગણ્હન્તો ‘સત્તો ઉપપજ્જતિ, સત્તસ્સ નવસરીરપાતુભાવો’તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ. સંસારે વિમૂળ્હો યો એસ –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

એવં વણ્ણિતો સંસારો. તં એવં અગણ્હન્તો ‘અયં સત્તો અસ્મા લોકા પરં લોકં ગચ્છતિ, પરસ્મા લોકા ઇમં લોકં આગચ્છતી’તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ. સઙ્ખારાનં લક્ખણે વિમૂળ્હો સઙ્ખારાનં સભાવલક્ખણં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ અગણ્હન્તો સઙ્ખારે અત્તતો અત્તનિયતો ધુવતો સુભતો સુખતો ચ વિકપ્પેતિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ વિમૂળ્હો અવિજ્જાદીહિ સઙ્ખારાદીનં પવત્તિં અગણ્હન્તો ‘‘અત્તા જાનાતિ વા ન જાનાતિ વા, સો એવ કરોતિ ચ કારેતિ ચ સો પટિસન્ધિયં ઉપપજ્જતિ, તસ્સ અણુઇસ્સરાદયો કલલાદિભાવેન સરીરં સણ્ઠપેત્વા ઇન્દ્રિયાનિ સમ્પાદેન્તિ, સો ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો ફુસતિ વેદિયતિ તણ્હિયતિ ઉપાદિયતિ ઘટિયતિ, સો પુન ભવન્તરે ભવતી’’તિ વા ‘‘સબ્બે સત્તા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) વા વિકપ્પેતિ. સો એવં અવિજ્જાય અન્ધીકતો એવં વિકપ્પેન્તો યથા નામ અન્ધો પથવિયં વિચરન્તો મગ્ગમ્પિ અમગ્ગમ્પિ થલમ્પિ નિન્નમ્પિ સમમ્પિ વિસમમ્પિ પટિપજ્જતિ, એવં પુઞ્ઞમ્પિ અપુઞ્ઞમ્પિ આનેઞ્જમ્પિ સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતીતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

યથાપિ નામ જચ્ચન્ધો, નરો અપરિનાયકો;

એકદા યાતિ મગ્ગેન, કુમ્મગ્ગેનાપિ એકદા.

સંસારે સંસરં બાલો, તથા અપરિનાયકો;

કરોતિ એકદા પુઞ્ઞં, અપુઞ્ઞમપિ એકદા.

યદા ઞત્વા ચ સો ધમ્મં, સચ્ચાનિ અભિસમેસ્સતિ;

તદા અવિજ્જૂપસમા, ઉપસન્તો ચરિસ્સતીતિ.

અયં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ પદસ્મિં વિત્થારકથા.

અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારપદનિદ્દેસો.

વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસો

૨૨૭. સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસે ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકન્તિ દુવિધં હોતિ. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. મનોવિઞ્ઞાણં પન કુસલાકુસલવિપાકા દ્વે મનોધાતુયો, તિસ્સો અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, અટ્ઠ સહેતુકાનિ કામાવચરવિપાકચિત્તાનિ, પઞ્ચ રૂપાવચરાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરાનીતિ બાવીસતિવિધં હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ સબ્બાનિપિ બાત્તિંસ લોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણાનિ સઙ્ગહિતાનિ હોન્તિ. લોકુત્તરાનિ પન વટ્ટકથાયં ન યુજ્જન્તીતિ ન ગહિતાનિ.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘ઇદં વુત્તપ્પકારં વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારપચ્ચયા હોતી’તિ? ઉપચિતકમ્માભાવે વિપાકાભાવતો. વિપાકઞ્હેતં, વિપાકઞ્ચ ન ઉપચિતકમ્માભાવે ઉપ્પજ્જતિ. યદિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સબ્બેસં સબ્બવિપાકાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું; ન ચ ઉપ્પજ્જન્તીતિ જાનિતબ્બમેતં – ‘સઙ્ખારપચ્ચયા ઇદં વિઞ્ઞાણં હોતી’તિ.

કતરસઙ્ખારપચ્ચયા કતરવિઞ્ઞાણન્તિ ચે? કામાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારપચ્ચયા તાવ કુસલવિપાકાનિ પઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ, મનોવિઞ્ઞાણે એકા મનોધાતુ, દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, અટ્ઠ કામાવચરમહાવિપાકાનીતિ સોળસ. યથાહ –

‘‘કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ, વિપાકા મનોધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ સોમનસ્સસહગતા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ ઉપેક્ખાસહગતા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ સોમનસ્સસહગતા ઞાણસમ્પયુત્તા, સોમનસ્સસહગતા ઞાણસમ્પયુત્તા સસઙ્ખારેન, સોમનસ્સસહગતા ઞાણવિપ્પયુત્તા, સોમનસ્સસહગતા ઞાણવિપ્પયુત્તા સસઙ્ખારેન, ઉપેક્ખાસહગતા ઞાણસમ્પયુત્તા, ઉપેક્ખાસહગતા ઞાણસમ્પયુત્તા સસઙ્ખારેન, ઉપેક્ખાસહગતા ઞાણવિપ્પયુત્તા, ઉપેક્ખાસહગતા ઞાણવિપ્પયુત્તા સસઙ્ખારેના’’તિ (ધ. સ. ૪૩૧, ૪૯૮).

રૂપાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારપચ્ચયા પન પઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકાનિ. યથાહ –

‘‘તસ્સેવ રૂપાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં…પે… પઞ્ચમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (ધ. સ. ૪૯૯).

એવં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારપચ્ચયા એકવીસતિવિધં વિઞ્ઞાણં હોતિ.

અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારપચ્ચયા પન અકુસલવિપાકાનિ પઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ, એકા મનોધાતુ, એકા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ એવં સત્તવિધં વિઞ્ઞાણં હોતિ. યથાહ –

‘‘અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં, વિપાકા મનોધાતુ, વિપાકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતી’’તિ (ધ. સ. ૫૫૬).

આનેઞ્જાભિસઙ્ખારપચ્ચયા પન ચત્તારિ અરૂપવિપાકાનીતિ એવં ચતુબ્બિધં વિઞ્ઞાણં હોતીતિ. યથાહ –

‘‘તસ્સેવ અરૂપાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (ધ. સ. ૫૦૧).

એવં યં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં હોતિ, તં ઞત્વા ઇદાનિસ્સ એવં પવત્તિ વેદિતબ્બા – સબ્બમેવ હિ ઇદં પવત્તિપટિસન્ધિવસેન દ્વિધા પવત્તતિ. તત્થ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, દ્વે મનોધાતુયો, સોમનસ્સસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમાનિ તેરસ પઞ્ચવોકારભવે પવત્તિયંયેવ પવત્તન્તિ. સેસાનિ એકૂનવીસતિ તીસુ ભવેસુ યથાનુરૂપં પવત્તિયમ્પિ પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તન્તિ.

કથં? કુસલવિપાકાનિ તાવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ કુસલવિપાકેન વા અકુસલવિપાકેન વા નિબ્બત્તસ્સ યથાક્કમં પરિપાકમુપગતિન્દ્રિયસ્સ ચક્ખાદીનં આપાથગતં ઇટ્ઠં વા ઇટ્ઠમજ્ઝત્તં વા રૂપાદિઆરમ્મણં આરબ્ભ ચક્ખાદિપસાદં નિસ્સાય દસ્સનસવનઘાયનસાયનફુસનકિચ્ચં સાધયમાનાનિ પવત્તન્તિ. તથા અકુસલવિપાકાનિ પઞ્ચ. કેવલઞ્હિ તેસં અનિટ્ઠં અનિટ્ઠમજ્ઝત્તં વા રૂપાદિઆરમ્મણં હોતિ, અયમેવ વિસેસો. દસાપિ ચેતાનિ નિયતદ્વારારમ્મણવત્થુટ્ઠાનાનિ નિયતકિચ્ચાનેવ ચ ભવન્તિ.

તતો કુસલવિપાકાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરં કુસલવિપાકમનોધાતુ તેસઞ્ઞેવ આરમ્મણમારબ્ભ હદયવત્થું નિસ્સાય સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં સાધયમાના પવત્તતિ. તથા અકુસલવિપાકાનં અનન્તરં અકુસલવિપાકા. ઇદઞ્ચ પન દ્વયં અનિયતદ્વારારમ્મણં નિયતવત્થુટ્ઠાનં નિયતકિચ્ચઞ્ચ હોતિ.

સોમનસ્સસહગતા પન અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ કુસલવિપાકમનોધાતુયા અનન્તરં તસ્સા એવ આરમ્મણં આરબ્ભ હદયવત્થું નિસ્સાય સન્તીરણકિચ્ચં સાધયમાના ચ છસુ દ્વારેસુ બલવારમ્મણે કામાવચરસત્તાનં યેભુય્યેન લોભસમ્પયુત્તજવનાવસાને ભવઙ્ગવીથિં પચ્છિન્દિત્વા જવનેન ગહિતારમ્મણે તદારમ્મણવસેન ચ સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા પવત્તતિ. ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં પન સબ્બદ્વારેસુ તદારમ્મણે દ્વે એવ ચિત્તવારા આગતા. ઇદં પન ચિત્તં તદારમ્મણન્તિ ચ પિટ્ઠિભવઙ્ગન્તિ ચાતિ દ્વે નામાનિ લભતિ, અનિયતદ્વારારમ્મણં નિયતવત્થુકં અનિયતટ્ઠાનકિચ્ચઞ્ચ હોતીતિ. એવં તાવ તેરસ પઞ્ચવોકારભવે પવત્તિયંયેવ પવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. સેસેસુ એકૂનવીસતિયા ચિત્તેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તનો અનુરૂપાય પટિસન્ધિયા ન પવત્તતિ.

પવત્તિયં પન કુસલાકુસલવિપાકા તાવ દ્વે અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો પઞ્ચદ્વારે કુસલાકુસલવિપાકમનોધાતૂનં અનન્તરં સન્તીરણકિચ્ચં, છસુ દ્વારેસુ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ તદારમ્મણકિચ્ચં, અત્તના દિન્નપટિસન્ધિતો ઉદ્ધં અસતિ ભવઙ્ગુપચ્છેદકે ચિત્તુપ્પાદે ભવઙ્ગકિચ્ચં, અન્તે ચુતિકિચ્ચઞ્ચાતિ ચત્તારિ કિચ્ચાનિ સાધયમાના નિયતવત્થુકા અનિયતદ્વારારમ્મણટ્ઠાનકિચ્ચા હુત્વા પવત્તન્તિ.

અટ્ઠ કામાવચરસહેતુકચિત્તાનિ પવત્તિયં વુત્તનયેનેવ છસુ દ્વારેસુ તદારમ્મણકિચ્ચં, અત્તના દિન્નપટિસન્ધિતો ઉદ્ધં અસતિ ભવઙ્ગુપચ્છેદકે ચિત્તુપ્પાદે ભવઙ્ગકિચ્ચં, અન્તે ચુતિકિચ્ચઞ્ચાતિ તીણિ કિચ્ચાનિ સાધયમાનાનિ નિયતવત્થુકાનિ અનિયતદ્વારારમ્મણટ્ઠાનકિચ્ચાનિ હુત્વા પવત્તન્તિ.

પઞ્ચ રૂપાવચરાનિ ચત્તારિ ચ અરૂપાવચરાનિ અત્તના દિન્નપટિસન્ધિતો ઉદ્ધં અસતિ ભવઙ્ગુપચ્છેદકે ચિત્તુપ્પાદે ભવઙ્ગકિચ્ચં, અન્તે ચુતિકિચ્ચઞ્ચાતિ કિચ્ચદ્વયં સાધયમાનાનિ પવત્તન્તિ. તેસુ રૂપાવચરાનિ નિયતવત્થારમ્મણાનિ અનિયતટ્ઠાનકિચ્ચાનિ, ઇતરાનિ અવત્થુકાનિ નિયતારમ્મણાનિ અનિયતટ્ઠાનકિચ્ચાનિ હુત્વા પવત્તન્તીતિ. એવં તાવ બાત્તિંસવિધમ્પિ વિઞ્ઞાણં પવત્તિયં સઙ્ખારપચ્ચયા પવત્તતિ. તત્રસ્સ તે તે સઙ્ખારા કમ્મપચ્ચયેન ચ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચ પચ્ચયા હોન્તિ.

તત્થ યાનેતાનિ એકાદસ તદારમ્મણચિત્તાનિ વુત્તાનિ, તેસુ એકમ્પિ રૂપારૂપભવે તદારમ્મણં હુત્વા ન પવત્તતિ. કસ્મા? બીજાભાવા. તત્થ હિ કામાવચરવિપાકસઙ્ખાતં પટિસન્ધિબીજં નત્થિ, યં રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિયં તસ્સ જનકં ભવેય્ય. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ રૂપભવે અભાવો આપજ્જતીતિ ચે? ન; ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિઆનુભાવતો દ્વારવીથિભેદે ચિત્તનિયમતો ચ.

યથા ચેતં તદારમ્મણં એકન્તેન રૂપારૂપભવે નપ્પવત્તતિ તથા સબ્બેપિ અકામાવચરે ધમ્મે નાનુબન્ધતિ. કસ્મા? અજનકત્તા ચેવ જનકસ્સ ચ અસદિસત્તા. તઞ્હિ યથા નામ ગેહા નિક્ખમિત્વા બહિ ગન્તુકામો તરુણદારકો અત્તનો જનકં પિતરં વા અઞ્ઞં વા પિતુસદિસં હિતકામં ઞાતિં અઙ્ગુલિયં ગહેત્વા અનુબન્ધતિ, ન અઞ્ઞં રાજપુરિસાદિં, તથા એતમ્પિ ભવઙ્ગારમ્મણતો બહિ નિક્ખમિતુકામં સભાગતાય અત્તનો જનકં પિતરં વા પિતુસદિસં વા કામાવચરજવનમેવ અનુબન્ધતિ, ન અઞ્ઞં મહગ્ગતં અનુત્તરં વા.

યથા ચેતં મહગ્ગતલોકુત્તરે ધમ્મે નાનુબન્ધતિ, તથા યદા એતે કામાવચરધમ્માપિ મહગ્ગતારમ્મણા હુત્વા પવત્તન્તિ તદા તેપિ નાનુબન્ધતિ. કસ્મા? અપરિચિતદેસત્તા અચ્ચન્તપરિત્તારમ્મણત્તા ચ. તઞ્હિ યથા પિતરં વા પિતુસદિસં વા ઞાતિં અનુબન્ધન્તોપિ તરુણદારકો ઘરદ્વારઅન્તરવીથિચતુક્કાદિમ્હિ પરિચિતેયેવ દેસે અનુબન્ધતિ, ન અરઞ્ઞં વા યુદ્ધભૂમિં વા ગચ્છન્તં; એવં કામાવચરધમ્મે અનુબન્ધન્તમ્પિ અમહગ્ગતાદિમ્હિ પરિચિતેયેવ દેસે પવત્તમાને ધમ્મે અનુબન્ધતિ, ન મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તમાનેતિ.

યસ્મા ચસ્સ ‘‘સબ્બો કામાવચરવિપાકો કિરિયમનોધાતુ કિરિયઅહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોમનસ્સસહગતા ઇમે ધમ્મા પરિત્તારમ્મણા’’તિ એવં અચ્ચન્તપરિત્તમેવ આરમ્મણં વુત્તં, તસ્માપેતં મહગ્ગતલોકુત્તરારમ્મણે કામાવચરધમ્મેપિ નાનુબન્ધતીતિ વેદિતબ્બં.

કિં વા ઇમાય યુત્તિકથાય? અટ્ઠકથાયઞ્હિ એકન્તેનેવ વુત્તં – એકાદસ તદારમ્મણચિત્તાનિ નામગોત્તં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન ગણ્હન્તિ. પણ્ણત્તિં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. તિલક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. વુટ્ઠાનગામિનિયા બલવવિપસ્સનાય તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. રૂપારૂપધમ્મે આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. મિચ્છત્તનિયતધમ્મેસુ તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. સમ્મત્તનિયતધમ્મેસુ તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. અભિઞ્ઞાઞાણં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. પટિસમ્ભિદાઞાણં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ. કામાવચરે દુબ્બલારમ્મણે તદારમ્મણં ન લબ્ભતિ, છસુ દ્વારેસુ બલવારમ્મણે આપાથગતેયેવ લબ્ભતિ, લબ્ભમાનઞ્ચ કામાવચરેયેવ લબ્ભતિ. રૂપારૂપભવે તદારમ્મણં નામ નત્થીતિ.

યં પન વુત્તં ‘‘સેસેસુ એકૂનવીસતિયા ચિત્તેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તનો અનુરૂપાય પટિસન્ધિયા ન પવત્તતી’’તિ, તં અતિસંખિત્તત્તા દુબ્બિજાનં. તેનસ્સ વિત્થારનયદસ્સનત્થં વુચ્ચતિ – ‘‘કતિ પટિસન્ધિયો? કતિ પટિસન્ધિચિત્તાનિ? કેન કત્થ પટિસન્ધિ હોતિ? કિં પટિસન્ધિયા આરમ્મણ’’ન્તિ?

અસઞ્ઞપટિસન્ધિયા સદ્ધિં વીસતિ પટિસન્ધિયો. વુત્તપ્પકારાનેવ એકૂનવીસતિ પટિસન્ધિચિત્તાનિ. તત્થ અકુસલવિપાકાય અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અપાયેસુ પટિસન્ધિ હોતિ, કુસલવિપાકાય મનુસ્સલોકે જચ્ચન્ધજાતિબધિરજાતિઉમ્મત્તકએળમૂગનપુંસકાદીનં. અટ્ઠહિ સહેતુકમહાવિપાકેહિ કામાવચરદેવેસુ ચેવ મનુસ્સેસુ ચ પુઞ્ઞવન્તાનં પટિસન્ધિ હોતિ, પઞ્ચહિ રૂપાવચરવિપાકેહિ રૂપીબ્રહ્મલોકે, ચતૂહિ અરૂપાવચરવિપાકેહિ અરૂપલોકેતિ. યેન ચ યત્થ પટિસન્ધિ હોતિ, સા એવ તસ્સા અનુરૂપપટિસન્ધિ નામ.

સઙ્ખેપતો પટિસન્ધિયા તીણિ આરમ્મણાનિ હોન્તિ – કમ્મં, કમ્મનિમિત્તં, ગતિનિમિત્તન્તિ. તત્થ કમ્મં નામ આયૂહિતા કુસલાકુસલચેતના. કમ્મનિમિત્તં નામ યં વત્થું આરમ્મણં કત્વા કમ્મં આયૂહતિ. તત્થ અતીતે કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકસ્મિમ્પિ કમ્મે કતે તસ્મિં ખણે કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા આગન્ત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

તત્રિદં કમ્મનિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાને વત્થુ – ગોપકસીવલી કિર નામ તાલપિટ્ઠિકવિહારે ચેતિયં કારેસિ. તસ્સ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ ચેતિયં ઉપટ્ઠાસિ. સો તદેવ નિમિત્તં ગણ્હિત્વા કાલંકત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ. અઞ્ઞા સમ્મૂળ્હકાલકિરિયા નામ હોતિ. પરમ્મુખં ગચ્છન્તસ્સ હિ પચ્છતો તિખિણેન અસિના સીસં છિન્દન્તિ. નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તસ્સાપિ તિખિણેન અસિના સીસં છિન્દન્તિ. ઉદકે ઓસીદાપેત્વા મારેન્તિ. એવરૂપેપિ કાલે અઞ્ઞતરં કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા ઉપટ્ઠાતિ. અઞ્ઞં લહુકમરણં નામ અત્થિ. નિખાદનદણ્ડકમત્થકસ્મિઞ્હિ નિલીનમક્ખિકં મુગ્ગરેન પહરિત્વા પિસન્તિ. એવરૂપેપિ કાલે કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા ઉપટ્ઠાતિ. એવં પિસિયમાનાય પન મક્ખિકાય પઠમં કાયદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં નાવટ્ટેતિ, મનોદ્વારાવજ્જનમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે કાયદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ. તતો કાયવિઞ્ઞાણં, સમ્પટિચ્છનં, સન્તીરણં, વોટ્ઠપનન્તિ વીથિચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. તતિયવારે મનોદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. એતસ્મિં ઠાને કાલકિરિયં કરોતિ. ઇદં કિમત્થં આભતં? અરૂપધમ્માનં વિસયો નામ એવં લહુકોતિ દીપનત્થં.

ગતિનિમિત્તં નામ નિબ્બત્તનકઓકાસે એકો વણ્ણો ઉપટ્ઠાતિ. તત્થ નિરયે ઉપટ્ઠહન્તે લોહકુમ્ભિસદિસો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. મનુસ્સલોકે ઉપટ્ઠહન્તે માતુકુચ્છિકમ્બલયાનસદિસા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. દેવલોકે ઉપટ્ઠહન્તે કપ્પરુક્ખવિમાનસયનાદીનિ ઉપટ્ઠહન્તિ. એવં કમ્મં, કમ્મનિમિત્તં, ગતિનિમિત્તન્તિ સઙ્ખેપતો પટિસન્ધિયા તીણિ આરમ્મણાનિ હોન્તિ.

અપરો નયો – પટિસન્ધિયા તીણિ આરમ્મણાનિ હોન્તિ? અતીતં, પચ્ચુપ્પન્નં, નવત્તબ્બઞ્ચ. અસઞ્ઞીપટિસન્ધિ અનારમ્મણાતિ. તત્થ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનપટિસન્ધીનં અતીતમેવ આરમ્મણં. દસન્નં કામાવચરાનં અતીતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા. સેસાનં નવત્તબ્બં. એવં તીસુ આરમ્મણેસુ પવત્તમાના પન પટિસન્ધિ યસ્મા અતીતારમ્મણસ્સ વા નવત્તબ્બારમ્મણસ્સ વા ચુતિચિત્તસ્સ અનન્તરમેવ હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં પન ચુત્તિચિત્તં નામ નત્થિ. તસ્મા દ્વીસુ આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરં તીસુ આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરારમ્મણાય પટિસન્ધિયા સુગતિદુગ્ગતિવસેન પવત્તનાકારો વેદિતબ્બો.

સેય્યથિદં – કામાવચરસુગતિયં તાવ ઠિતસ્સ પાપકમ્મિનો પુગ્ગલસ્સ ‘‘તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તી’’તિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૩.૨૪૮) મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ યથૂપચિતં પાપકમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. તં આરબ્ભ ઉપ્પન્નાય તદારમ્મણપરિયોસાનાય સુદ્ધાય વા જવનવીથિયા અનન્તરં ભવઙ્ગવિસયં આરમ્મણં કત્વા ચુતિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિં નિરુદ્ધે તદેવ આપાથગતં કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા આરબ્ભ અનુપચ્છિન્નકિલેસબલવિનામિતં દુગ્ગતિપરિયાપન્નં પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા અતીતારમ્મણા પટિસન્ધિ.

અપરસ્સ મરણસમયે વુત્તપ્પકારકમ્મવસેન નરકાદીસુ અગ્ગિજાલવણ્ણાદિકં દુગ્ગતિનિમિત્તં મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. તસ્સ દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગે ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે તં આરમ્મણં આરબ્ભ એકં આવજ્જનં, મરણસ્સ આસન્નભાવેન મન્દીભૂતવેગત્તા પઞ્ચ જવનાનિ, દ્વે તદારમ્મણાનીતિ તીણિ વીથિચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તતો ભવઙ્ગવિસયં આરમ્મણં કત્વા એકં ચુતિચિત્તં. એત્તાવતા એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ. અથાવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિંયેવ આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ.

અપરસ્સ મરણસમયે પઞ્ચન્નં દ્વારાનં અઞ્ઞતરસ્મિં દ્વારે રાગાદિહેતુભૂતં હીનારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ. તસ્સ યથાક્કમેન ઉપ્પન્નવોટ્ઠબ્બનાવસાને મરણસ્સ આસન્નભાવેન મન્દીભૂતવેગત્તા પઞ્ચ જવનાનિ દ્વે તદારમ્મણાનિ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. તતો ભવઙ્ગવિસયમારમ્મણં કત્વા એકં ચુતિચિત્તં. એત્તાવતા દ્વે ભવઙ્ગાનિ, આવજ્જનં, દસ્સનં, સમ્પટિચ્છનં, સન્તીરણં, વોટ્ઠબ્બનં, પઞ્ચ જવનાનિ, દ્વે તદારમ્મણાનિ, એકં ચુતિચિત્તન્તિ પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ. અથાવસેસએકચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિં યેવ આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયમ્પિ અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ. એસ તાવ અતીતારમ્મણાય સુગતિચુતિયા અનન્તરા અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાય દુગ્ગતિપટિસન્ધિયા પવત્તનાકારો.

દુગ્ગતિયં ઠિતસ્સ પન ઉપચિતાનવજ્જકમ્મસ્સ વુત્તનયેનેવ તં અનવજ્જકમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતીતિ કણ્હપક્ખે સુક્કપક્ખં ઠપેત્વા સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં અતીતારમ્મણાય દુગ્ગતિચુતિયા અનન્તરા અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાય સુગતિપટિસન્ધિયા પવત્તનાકારો.

સુગતિયં ઠિતસ્સ પન ઉપચિતાનવજ્જકમ્મસ્સ ‘‘તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તી’’તિઆદિવચનતો મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ યથૂપચિતં અનવજ્જકમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. તઞ્ચ ખો ઉપચિતકામાવચરાનવજ્જકમ્મસ્સેવ. ઉપચિતમહગ્ગતકમ્મસ્સ પન કમ્મનિમિત્તમેવ આપાથમાગચ્છતિ. તં આરબ્ભ ઉપ્પન્નાય તદારમ્મણપરિયોસાનાય સુદ્ધાય વા જવનવીથિયા અનન્તરં ભવઙ્ગવિસયં આરમ્મણં કત્વા ચુતિચિત્તમુપ્પજ્જતિ. તસ્મિં નિરુદ્ધે તદેવ આપાથગતં કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા આરબ્ભ અનુપચ્છિન્નકિલેસબલવિનામિતં સુગતિપરિયાપન્નં પટિસન્ધિચિત્તમુપ્પજ્જતિ. અયં અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા અતીતારમ્મણા નવત્તબ્બારમ્મણા વા પટિસન્ધિ.

અપરસ્સ મરણસમયે કામાવચરાનવજ્જકમ્મવસેન મનુસ્સલોકે માતુકુચ્છિવણ્ણસઙ્ખાતં વા દેવલોકે ઉય્યાનકપ્પરુક્ખાદિવણ્ણસઙ્ખાતં વા સુગતિનિમિત્તં મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. તસ્સ દુગ્ગતિનિમિત્તે દસ્સિતાનુક્કમેનેવ ચુતિચિત્તાનન્તરં પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ.

અપરસ્સ મરણસમયે ઞાતકા ‘અયં, તાત, તવત્થાય બુદ્ધપૂજા કરીયતિ, ચિત્તં પસાદેહી’તિ વત્વા પુપ્ફદામધજપટાકાદિવસેન રૂપારમ્મણં વા ધમ્મસ્સવનતૂરિયપૂજાદિવસેન સદ્દારમ્મણં વા ધૂમવાસગન્ધાદિવસેન ગન્ધારમ્મણં વા ‘ઇદં, તાત, સાયસ્સુ, તવત્થાય દાતબ્બં દેય્યધમ્મ’ન્તિ વત્વા મધુફાણિતાદિવસેન રસારમ્મણં વા ‘ઇદં, તાત, ફુસસ્સુ, તવત્થાય દાતબ્બં દેય્યધમ્મ’ન્તિ વત્વા ચીનપટસોમારપટાદિવસેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં વા પઞ્ચદ્વારે ઉપસંહરન્તિ. તસ્સ તસ્મિં આપાથગતે રૂપાદિઆરમ્મણે યથાક્કમેન ઉપ્પન્નવોટ્ઠપનાવસાને મરણસ્સ આસન્નભાવેન મન્દીભૂતવેગત્તા પઞ્ચ જવનાનિ દ્વે તદારમ્મણાનિ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. તતો ભવઙ્ગવિસયં આરમ્મણં કત્વા એકં ચુતિચિત્તં, તદવસાને તસ્મિઞ્ઞેવ એકચિત્તક્ખણટ્ઠિતિકે આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયમ્પિ અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ.

અપરસ્સ પન પથવીકસિણજ્ઝાનાદિવસેન પટિલદ્ધમહગ્ગતસ્સ સુગતિયં ઠિતસ્સ મરણસમયે કામાવચરકુસલકમ્મ-કમ્મનિમિત્ત-ગતિનિમિત્તાનં અઞ્ઞતરં પથવીકસિણાદિકં વા નિમિત્તં મહગ્ગતચિત્તં વા મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. ચક્ખુસોતાનં વા અઞ્ઞતરસ્મિં કુસલુપ્પત્તિહેતુભૂતં પણીતમારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ. તસ્સ યથાક્કમેન ઉપ્પન્નવોટ્ઠબ્બનાવસાને મરણસ્સ આસન્નભાવેન મન્દીભૂતવેગત્તા પઞ્ચ જવનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. મહગ્ગતગતિકાનં પન તદારમ્મણં નત્થિ. તસ્મા જવનાનન્તરંયેવ ભવઙ્ગવિસયં આરમ્મણં કત્વા એકં ચુતિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સાવસાને કામાવચરમહગ્ગતસુગતીનં અઞ્ઞતરસુગતિપરિયાપન્નં યથૂપટ્ઠિતેસુ આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરારમ્મણં પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયં નવત્તબ્બારમ્મણાય સુગતિચુતિયા અનન્તરા અતીતપચ્ચુપ્પન્નનવત્તબ્બાનં અઞ્ઞતરારમ્મણા પટિસન્ધિ.

એતેનાનુસારેન આરુપ્પચુતિયાપિ અનન્તરા પટિસન્ધિ વેદિતબ્બા. અયં અતીતનવત્તબ્બારમ્મણાય સુગતિચુતિયા અનન્તરા અતીતનવત્તબ્બપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાય પટિસન્ધિયા પવત્તનાકારો.

દુગ્ગતિયં ઠિતસ્સ પન પાપકમ્મિનો વુત્તનયેનેવ તં કમ્મં કમ્મનિમિત્તં ગતિનિમિત્તં વા મનોદ્વારે, પઞ્ચદ્વારે પન અકુસલુપ્પત્તિહેતુભૂતં આરમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ. અથસ્સ યથાક્કમેન ચુતિચિત્તાવસાને દુગ્ગતિપરિયાપન્નં તેસુ આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરારમ્મણં પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અતીતારમ્મણાય દુગ્ગતિચુતિયા અનન્તરા અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાય પટિસન્ધિયા પવત્તનાકારોતિ. એત્તાવતા એકૂનવીસતિવિધસ્સાપિ વિઞ્ઞાણસ્સ પટિસન્ધિવસેન પવત્તિ દીપિતા હોતિ.