(૩.) તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૮. તિવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે યોગવિહિતેસૂતિ યોગો વુચ્ચતિ પઞ્ઞા; પઞ્ઞાવિહિતેસુ પઞ્ઞાપરિણામિતેસૂતિ અત્થો. કમ્માયતનેસૂતિ એત્થ કમ્મમેવ કમ્માયતનં; અથ વા કમ્મઞ્ચ તં આયતનઞ્ચ આજીવાદીનન્તિપિ કમ્માયતનં. સિપ્પાયતનેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ દુવિધં કમ્મં – હીનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ. તત્થ હીનં નામ વડ્ઢકીકમ્મં, પુપ્ફછડ્ડકકમ્મન્તિ એવમાદિ. ઉક્કટ્ઠં નામ કસિ, વણિજ્જા, ગોરક્ખન્તિ એવમાદિ. સિપ્પમ્પિ દુવિધં હીનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ. તત્થ હીનં સિપ્પં નામ નળકારસિપ્પં, પેસકારસિપ્પં, કુમ્ભકારસિપ્પં, ચમ્મકારસિપ્પં, ન્હાપિતસિપ્પન્તિ એવમાદિ. ઉક્કટ્ઠં નામ સિપ્પં મુદ્દા, ગણના, લેખઞ્ચાતિ એવમાદિ વિજ્જાવ વિજ્જાટ્ઠાનં. તં ધમ્મિકમેવ ગહિતં. નાગમણ્ડલપરિત્તસદિસં, ફુધમનકમન્તસદિસં, સાલાકિયં, સલ્લકત્તિયન્તિઆદીનિ પન વેજ્જસત્થાનિ ‘‘ઇચ્છામહં, આચરિય, સિપ્પં સિક્ખિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૨૯) સિપ્પાયતને પવિટ્ઠત્તા ન ગહિતાનિ.

તત્થ એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય અત્તનો ચ ધમ્મતાય ગેહપાસાદયાનનાવાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. સો હિ ‘ઇમે મનુસ્સા વસનટ્ઠાનેન વિના દુક્ખિતા’તિ હિતકિરિયાય ઠત્વા દીઘચતુરસ્સાદિભેદં ગેહં ઉપ્પાદેતિ, સીતુણ્હપટિઘાતત્થાય એકભૂમિકદ્વિભૂમિકાદિભેદે પાસાદે કરોતિ, ‘યાને અસતિ અનુસઞ્ચરણં નામ દુક્ખ’ન્તિ જઙ્ઘાકિલમથપટિવિનોદનત્થાય વય્હસકટસન્દમાનિકાદીનિ ઉપ્પાદેતિ, ‘નાવાય અસતિ સમુદ્દાદીસુ સઞ્ચારો નામ નત્થી’તિ નાનપ્પકારં નાવં ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કયિરમાનં પસ્સતિ, ન કતં ઉગ્ગણ્હાતિ, ન કથેન્તાનં સુણાતિ, અત્તનો પન ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોતિ. પઞ્ઞવતા હિ અત્તનો ધમ્મતાય કતમ્પિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસમેવ હોતિ. અયં તાવ હીનકમ્મે નયો.

ઉક્કટ્ઠકમ્મેપિ ‘કસિકમ્મે અસતિ મનુસ્સાનં જીવિતં ન પવત્તતી’તિ એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય યુગનઙ્ગલાદીનિ કસિભણ્ડાનિ ઉપ્પાદેતિ; તથા નાનપ્પકારં વાણિજકમ્મં ગોરક્ખઞ્ચ ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનં પસ્સતિ…પે… કતસદિસમેવ હોતિ. અયં ઉક્કટ્ઠકમ્મે નયો.

દુવિધેપિ પન સિપ્પાયતને એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય નળકારસિપ્પાદીનિ હીનસિપ્પાનિ, હત્થમુદ્દાય ગણનસઙ્ખાતં મુદ્દં, અચ્છિન્નકસઙ્ખાતં ગણનં, માતિકાપ્પભેદકાદિભેદઞ્ચ લેખં ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનં પસ્સતિ…પે… કતસદિસમેવ હોતિ. અયં સિપ્પાયતને નયો.

એકચ્ચો પન પણ્ડિતો અમનુસ્સસરીસપાદીહિ ઉપદ્દુતાનં મનુસ્સાનં તિકિચ્છનત્થાય ધમ્મિકાનિ નાગમણ્ડલમન્તાદીનિ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ ઉપ્પાદેતિ, તાનિ નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનાનિ પસ્સતિ, ન કતાનિ ઉગ્ગણ્હાતિ, ન કથેન્તાનં સુણાતિ, અત્તનો પન ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોતિ. પઞ્ઞવતા હિ અત્તનો ધમ્મતાય કતમ્પિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસમેવ હોતિ.

કમ્મસ્સકતં વાતિ ‘‘ઇદં કમ્મં સત્તાનં સકં, ઇદં નો સક’’ન્તિ એવં જાનનઞાણં. સચ્ચાનુલોમિકં વાતિ વિપસ્સનાઞાણં. તઞ્હિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમનતો સચ્ચાનુલોમિકન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સ પવત્તનાકારં દસ્સેતું રૂપં અનિચ્ચન્તિ વાતિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ અનિચ્ચલક્ખણમેવ આગતં, ન દુક્ખલક્ખણઅનત્તલક્ખણાનિ, અત્થવસેન પન આગતાનેવાતિ દટ્ઠબ્બાનિ – યઞ્હિ અનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તાતિ.

યં એવરૂપિન્તિ યં એવં હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસભાવં અનુલોમિકં. ખન્તિન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ પઞ્ઞાવેવચનાનેવ. સા હિ હેટ્ઠા વુત્તાનં કમ્માયતનાદીનં પઞ્ચન્નં કારણાનં અપચ્ચનીકદસ્સનેન અનુલોમેતીતિ અનુલોમિકા. તથા સત્તાનં હિતચરિયાય અનુલોમેતિ, મગ્ગસચ્ચસ્સ અનુલોમેતિ, પરમત્થસચ્ચસ્સ નિબ્બાનસ્સ અનુલોમનતો અનુલોમેતીતિપિ અનુલોમિકા. સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ ખમતિ સહતિ દટ્ઠું સક્કોતીતિ ખન્તિ, પસ્સતીતિ દિટ્ઠિ, રોચેતીતિ રુચિ, મુદતીતિ મુદિ, પેક્ખતીતિ પેક્ખા. સબ્બેપિસ્સા તે કમ્માયતનાદયો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, વિસેસતો ચ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતા ધમ્મા પુનપ્પુનં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવસેન નિજ્ઝાયમાના તં નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ધમ્મનિજ્ઝાનખન્તી.

પરતો અસ્સુત્વા પટિલભતીતિ અઞ્ઞસ્સ ઉપદેસવચનં અસ્સુત્વા સયમેવ ચિન્તેન્તો પટિલભતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ચિન્તામયા પઞ્ઞા નામ વુચ્ચતિ. સા પનેસા ન યેસં કેસઞ્ચિ ઉપ્પજ્જતિ, અભિઞ્ઞાતાનં પન મહાસત્તાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તત્થાપિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણં દ્વિન્નંયેવ બોધિસત્તાનં ઉપ્પજ્જતિ. સેસપઞ્ઞા સબ્બેસમ્પિ પૂરિતપારમીનં મહાપઞ્ઞાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બા.

પરતો સુત્વા પટિલભતીતિ એત્થ કમ્માયતનાદીનિ પરેન કરિયમાનાનિ વા કતાનિ વા દિસ્વાપિ યસ્સ કસ્સચિ કથયમાનસ્સ વચનં સુત્વાપિ આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વાપિ પટિલદ્ધા સબ્બા પરતો સુત્વાયેવ પટિલદ્ધા નામાતિ વેદિતબ્બા.

સમાપન્નસ્સાતિ સમાપત્તિસમઙ્ગિસ્સ; અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તા પઞ્ઞા ભાવનામયા નામાતિ અત્થો.

૭૬૯. દાનં આરબ્ભાતિ દાનં પટિચ્ચ; દાનચેતનાપચ્ચયાતિ અત્થો. દાનાધિગચ્છાતિ દાનં અધિગચ્છન્તસ્સ; પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. યા ઉપ્પજ્જતીતિ યા એવં દાનચેતનાસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, અયં દાનમયા પઞ્ઞા નામ. સા પનેસા ‘દાનં દસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, દાનં દેન્તસ્સ, દાનં દત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પુબ્બચેતના, મુઞ્ચચેતના, અપરચેતનાતિ તિવિધેન ઉપ્પજ્જતિ.

સીલં આરબ્ભ સીલાધિગચ્છાતિ ઇધાપિ સીલચેતનાસમ્પયુત્તાવ સીલમયા પઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા. અયમ્પિ ‘સીલં પૂરેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, સીલં પૂરેન્તસ્સ, સીલં પૂરેત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પુબ્બચેતના, મુઞ્ચચેતના, અપરચેતનાતિ તિવિધેનેવ ઉપ્પજ્જતિ. ભાવનામયા હેટ્ઠા વુત્તાયેવ.

૭૭૦. અધિસીલપઞ્ઞાદીસુ સીલાદીનિ દુવિધેન વેદિતબ્બાનિ – સીલં, અધિસીલં; ચિત્તં, અધિચિત્તં; પઞ્ઞા, અધિપઞ્ઞાતિ. તત્થ ‘‘ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦; અ. નિ. ૩.૧૩૭) ઇમાય તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન પઞ્ચપિ સીલાનિ દસપિ સીલાનિ સીલં નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ અનુપ્પન્નેપિ હોતિ. અનુપ્પન્ને કે પઞ્ઞાપેન્તીતિ? તાપસપરિબ્બાજકા, સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા, ચક્કવત્તિરાજાનો ચ પઞ્ઞાપેન્તિ. ઉપ્પન્ને સમ્માસમ્બુદ્ધે ભિક્ખુસઙ્ઘો, ભિક્ખુનીસઙ્ઘો, ઉપાસકા, ઉપાસિકાયો ચ પઞ્ઞાપેન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરસીલં પન સબ્બસીલેહિ અધિકં ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે ઉપ્પજ્જતિ, નો અનુપ્પન્ને. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાયેવ ચ નં પઞ્ઞાપેન્તિ. ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં વીતિક્કમે ઇદં નામ હોતી’’તિ પઞ્ઞાપનઞ્હિ અઞ્ઞેસં અવિસયો, બુદ્ધાનંયેવ એસ વિસયો, બુદ્ધાનં બલં. ઇતિ યસ્મા પાતિમોક્ખસંવરો અધિસીલં, તસ્મા તં અધિસીલપઞ્ઞં દસ્સેતું પાતિમોક્ખસંવરં સંવરન્તસ્સાતિઆદિ વુત્તં.

હેટ્ઠા વુત્તાય એવ પન તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન વટ્ટપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચિત્તં નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ હોતિ અનુપ્પન્નેપિ. અનુપ્પન્ને કે નિબ્બત્તેન્તીતિ? તાપસપરિબ્બાજકા ચેવ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા ચ ચક્કવત્તિરાજાનો ચ. ઉપ્પન્ને ભગવતિ વિસેસત્થિકા ભિક્ખુઆદયોપિ નિબ્બત્તેન્તિયેવ. વિપસ્સનાપાદિકા પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો સબ્બચિત્તેહિ અધિકા, ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે ઉપ્પજ્જન્તિ, નો અનુપ્પન્ને. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા એવ ચ એતા પઞ્ઞાપેન્તિ. ઇતિ યસ્મા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અધિચિત્તં, તસ્મા અધિચિત્તપઞ્ઞં દસ્સેતું રૂપાવચરારૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સાતિઆદિ વુત્તં.

હેટ્ઠા વુત્તાય એવ પન તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન કમ્મસ્સકતઞાણં પઞ્ઞા નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ હોતિ અનુપ્પન્નેપિ. અનુપ્પન્ને વેલામદાનવેસ્સન્તરદાનાદિવસેન ઉપ્પજ્જતિ; ઉપ્પન્ને તેન ઞાણેન મહાદાનં પવત્તેન્તાનં પમાણં નત્થિ. મગ્ગફલપઞ્ઞા પન સબ્બપઞ્ઞાહિ અધિકા, ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે વિત્થારિકા હુત્વા પવત્તતિ, નો અનુપ્પન્ને. ઇતિ યસ્મા મગ્ગફલપઞ્ઞા અધિપઞ્ઞા, તસ્મા અતિરેકપઞ્ઞાય પઞ્ઞં દસ્સેતું ચતૂસુ મગ્ગેસૂતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ સિયા – સીલં, અધિસીલં; ચિત્તં, અધિચિત્તં; પઞ્ઞા, અધિપઞ્ઞાતિ ઇમેસુ છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિપસ્સના પઞ્ઞા કતરસન્નિસ્સિતાતિ? અધિપઞ્ઞાસન્નિસ્સિતા. તસ્મા યથા ઓમકતરપ્પમાણં છત્તં વા ધજં વા ઉપાદાય અતિરેકપ્પમાણં અતિછત્તં અતિધજોતિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ પઞ્ચસીલં દસસીલં ઉપાદાય પાતિમોક્ખસંવરસીલં ‘અધિસીલં’ નામ; વટ્ટપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ઉપાદાય વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ‘અધિચિત્તં’ નામ, કમ્મસ્સકતપઞ્ઞં ઉપાદાય વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ મગ્ગપઞ્ઞા ચ ફલપઞ્ઞા ચ ‘અધિપઞ્ઞા’ નામાતિ વેદિતબ્બા.

૭૭૧. આયકોસલ્લાદિનિદ્દેસે યસ્મા આયોતિ વુડ્ઢિ, સા અનત્થહાનિતો અત્થુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા; અપાયોતિ અવુડ્ઢિ, સાપિ અત્થહાનિતો અનત્થુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા; તસ્મા તં દસ્સેતું ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતોતિઆદિ વુત્તં. ઇદં વુચ્ચતીતિ યા ઇમેસં અકુસલધમ્માનં અનુપ્પત્તિપ્પહાનેસુ કુસલધમ્માનઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા – ઇદં આયકોસલ્લં નામ વુચ્ચતિ. યા પનેસા કુસલધમ્માનં અનુપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનેસુ અકુસલધમ્માનઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા – ઇદં અપાયકોસલ્લં નામાતિ અત્થો. આયકોસલ્લં તાવ પઞ્ઞા હોતુ; અપાયકોસલ્લં કથં પઞ્ઞા નામ જાતાતિ? પઞ્ઞવાયેવ હિ ‘મય્હં એવં મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ ઉપ્પન્ના ચ નિરુજ્ઝન્તિ; અનુપ્પન્ના અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તી’તિ પજાનાતિ. સો એવં ઞત્વા અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પજ્જિતું ન દેતિ, ઉપ્પન્ને પજહતિ; અનુપ્પન્ને કુસલે ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્ને ભાવનાપારિપૂરિં પાપેતિ. એવં અપાયકોસલ્લમ્પિ પઞ્ઞા એવાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બાપિ તત્રૂપાયા પઞ્ઞા ઉપાયકોસલ્લન્તિ ઇદં પન અચ્ચાયિકકિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનત્થં ઠાનુપ્પત્તિયકારણજાનનવસેનેવ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના.