(૪.) ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૭૯૩. ચતુબ્બિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે અત્થિ દિન્નન્તિઆદીસુ દિન્નપચ્ચયા ફલં અત્થીતિ ઇમિના ઉપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદં વુચ્ચતીતિ યં ઞાણં ‘ઇદં કમ્મં સકં, ઇદં નો સક’ન્તિ જાનાતિ – ઇદં કમ્મસ્સકતઞાણં નામ વુચ્ચતીતિ અત્થો. તત્થ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતન્તિ ઇદં ન સકકમ્મં નામ. તીસુ દ્વારેસુ દસવિધમ્પિ સુચરિતં સકકમ્મં નામ. અત્તનો વાપિ હોતુ પરસ્સ વા સબ્બમ્પિ અકુસલં ન સકકમ્મં નામ. કસ્મા? અત્થભઞ્જનતો અનત્થજનનતો ચ. અત્તનો વા હોતુ પરસ્સ વા સબ્બમ્પિ કુસલં સકકમ્મં નામ. કસ્મા? અનત્થભઞ્જનતો અત્થજનનતો ચ. એવં જાનનસમત્થે ઇમસ્મિં કમ્મસ્સકતઞાણે ઠત્વા બહું દાનં દત્વા સીલં પૂરેત્વા ઉપોસથં સમાદિયિત્વા સુખેન સુખં સમ્પત્તિયા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા નિબ્બાનં પત્તાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યથા હિ સધનો પુરિસો પઞ્ચસુ સકટસતેસુ સપ્પિમધુફાણિતાદીનિ ચેવ લોણતિલતણ્ડુલાદીનિ ચ આરોપેત્વા કન્તારમગ્ગં પટિપન્નો કેનચિદેવ કરણીયેન અત્થે ઉપ્પન્ને સબ્બેસં ઉપકરણાનં ગહિતત્તા ન ચિન્તેતિ, ન પરિતસ્સતિ, સુખેનેવ ખેમન્તં પાપુણાતિ; એવમેવ ઇમસ્મિમ્પિ કમ્મસ્સકતઞાણે ઠત્વા બહું દાનં દત્વા…પે… નિબ્બાનં પત્તાનં ગણનપથો નત્થિ. ઠપેત્વા સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણન્તિ મગ્ગસચ્ચસ્સ પરમત્થસચ્ચસ્સ ચ અનુલોમનતો સચ્ચાનુલોમિકન્તિ લદ્ધનામં વિપસ્સનાઞાણં ઠપેત્વા અવસેસા સબ્બાપિ સાસવા કુસલા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞાણમેવાતિ અત્થો.

૭૯૪. મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણન્તિ એત્થ એકમેવ મગ્ગઞાણં ચતૂસુ સચ્ચેસુ એકપટિવેધવસેન ચતૂસુ ઠાનેસુ સઙ્ગહિતં.

૭૯૬. ધમ્મે ઞાણન્તિ એત્થ મગ્ગપઞ્ઞા તાવ ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધવસેન ધમ્મે ઞાણં નામ હોતુ; ફલપઞ્ઞા કથં ધમ્મે ઞાણં નામાતિ? નિરોધસચ્ચવસેન. દુવિધાપિ હેસા પઞ્ઞા અપરપ્પચ્ચયે અત્થપચ્ચક્ખે અરિયસચ્ચધમ્મે કિચ્ચતો ચ આરમ્મણતો ચ પવત્તત્તા ધમ્મે ઞાણન્તિ વેદિતબ્બા. સો ઇમિના ધમ્મેનાતિ એત્થ મગ્ગઞાણં ધમ્મગોચરત્તા ગોચરવોહારેન ધમ્મોતિ વુત્તં, ઉપયોગત્થે વા કરણવચનં; ઇમં ધમ્મં ઞાતેનાતિ અત્થો; ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વા ઠિતેન મગ્ગઞાણેનાતિ વુત્તં હોતિ. દિટ્ઠેનાતિ દસ્સનેન; ધમ્મં પસ્સિત્વા ઠિતેનાતિ અત્થો. પત્તેનાતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા ઠિતત્તા ધમ્મં પત્તેન. વિદિતેનાતિ મગ્ગઞાણેન ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ વિદિતાનિ પાકટાનિ કતાનિ. તસ્મા તં ધમ્મં વિદિતં નામ હોતિ. તેન વિદિતધમ્મેન. પરિયોગાળ્હેનાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં પરિયોગાહેત્વા ઠિતેન. નયં નેતીતિ અતીતે ચ અનાગતે ચ નયં નેતિ હરતિ પેસેતિ. ઇદં પન ન મગ્ગઞાણસ્સ કિચ્ચં, પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચં. સત્થારા પન મગ્ગઞાણં અતીતાનાગતે નયં નયનસદિસં કતં. કસ્મા? મગ્ગમૂલકત્તા. ભાવિતમગ્ગસ્સ હિ પચ્ચવેક્ખણા નામ હોતિ. તસ્મા સત્થા મગ્ગઞાણમેવ નયં નયનસદિસં અકાસિ. અપિચ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – યદેતં ઇમિના ચતુસચ્ચગોચરં મગ્ગઞાણં અધિગતં, તેન ઞાણેન કારણભૂતેન અતીતાનાગતે પચ્ચવેક્ખણઞાણસઙ્ખાતં નયં નેતિ.

ઇદાનિ યથા તેન નયં નેતિ, તં આકારં દસ્સેતું યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ અબ્ભઞ્ઞંસૂતિ જાનિંસુ પટિવિજ્ઝિંસુ. ઇમઞ્ઞેવાતિ યં દુક્ખં અતીતે અબ્ભઞ્ઞંસુ, યઞ્ચ અનાગતે અભિજાનિસ્સન્તિ, ન તઞ્ઞેવ ઇમં; સરિક્ખટ્ઠેન પન એવં વુત્તં. અતીતેપિ હિ ઠપેત્વા તણ્હં તેભૂમકક્ખન્ધેયેવ દુક્ખસચ્ચન્તિ પટિવિજ્ઝિંસુ, તણ્હંયેવ સમુદયસચ્ચન્તિ નિબ્બાનમેવ નિરોધસચ્ચન્તિ અરિયમગ્ગમેવ મગ્ગસચ્ચન્તિ પટિવિજ્ઝિંસુ, અનાગતેપિ એવમેવ પટિવિજ્ઝિસ્સન્તિ, એતરહિપિ એવમેવ પટિવિજ્ઝન્તીતિ સરિક્ખટ્ઠેન ‘‘ઇમઞ્ઞેવા’’તિ વુત્તં. ઇદં વુચ્ચતિ અન્વયે ઞાણન્તિ ઇદં અનુગમનઞાણં નયનઞાણં કારણઞાણન્તિ વુચ્ચતિ.

પરિયે ઞાણન્તિ ચિત્તપરિચ્છેદઞાણં. પરસત્તાનન્તિ ઠપેત્વા અત્તાનં સેસસત્તાનં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતીતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં સરાગાદિવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા નાનપ્પકારતો જાનાતિ. સરાગં વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે વુત્તમેવ. અયં પન વિસેસો – ઇધ અનુત્તરં વા ચિત્તં વિમુત્તં વા ચિત્તન્તિ એત્થ લોકુત્તરમ્પિ લબ્ભતિ. અવિપસ્સનૂપગમ્પિ હિ પરચિત્તઞાણસ્સ વિસયો હોતિયેવ.

અવસેસા પઞ્ઞાતિ ધમ્મે ઞાણાદિકા તિસ્સો પઞ્ઞા ઠપેત્વા સેસા સબ્બાપિ પઞ્ઞા ઞાણન્તિ સમ્મતત્તા સમ્મુતિઞાણં નામ હોતિ. વચનત્થો પનેત્થ સમ્મુતિમ્હિ ઞાણન્તિ સમ્મુતિઞાણં.

૭૯૭. કામાવચરકુસલે પઞ્ઞાતિ અયઞ્હિ એકન્તેન વટ્ટસ્મિં ચુતિપટિસન્ધિં આચિનતેવ, તસ્મા ‘‘આચયાય નો અપચયાયા’’તિ વુત્તા. લોકુત્તરમગ્ગપઞ્ઞા પન યસ્મા ચુતિપટિસન્ધિં અપચિનતેવ, તસ્મા ‘‘અપચયાય નો આચયાયા’’તિ વુત્તા. રૂપાવચરારૂપાવચરપઞ્ઞા ચુતિપટિસન્ધિમ્પિ આચિનતિ, વિક્ખમ્ભનવસેન કિલેસે ચેવ કિલેસમૂલકે ચ ધમ્મે અપચિનતિ, તસ્મા ‘‘આચયાય ચેવ અપચયાય ચા’’તિ વુત્તા. સેસા નેવ ચુતિપટિસન્ધિં આચિનતિ ન અપચિનતિ, તસ્મા ‘‘નેવ આચયાય નો અપચયાયા’’તિ વુત્તા.

૭૯૮. ન ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ ઇદં પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. સા હિસ્સ કામવિવેકેન પત્તબ્બત્તા કિલેસનિબ્બિદાય સંવત્તતિ. તાય ચેસ કામેસુ વીતરાગો હોતિ, અભિઞ્ઞાપાદકભાવં પન અપ્પત્તતાય નેવ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ, નિમિત્તારમ્મણત્તા ન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. એવમયં પઞ્ઞા નિબ્બિદાય હોતિ નો પટિવેધાય. સ્વેવાતિ પઠમજ્ઝાનં પત્વા ઠિતો. કામેસુ વીતરાગો સમાનોતિ તથા વિક્ખમ્ભિતાનંયેવ કામાનં વસેન વીતરાગો. અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ. ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. ચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ઞા હિ અભિઞ્ઞાપાદકભાવેનાપિ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ, અભિઞ્ઞાભાવપ્પત્તિયાપિ પટિવિજ્ઝતિ એવ. તસ્મા સા પટિવેધાય હોતિ. પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞાય એવ પન કિલેસેસુપિ નિબ્બિન્દત્તા નો નિબ્બિદાય. યા પનાયં દુતિયતતિયજ્ઝાનપઞ્ઞા, સા કતરકોટ્ઠાસં ભજતીતિ? સોમનસ્સવસેન પઠમજ્ઝાનમ્પિ ભજતિ, અવિતક્કવસેન ચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ. એવમેસા પઠમજ્ઝાનસન્નિસ્સિતા વા ચતુત્થજ્ઝાનસન્નિસ્સિતા વા કાતબ્બા. નિબ્બિદાય ચેવ પટિવેધાય ચાતિ મગ્ગપઞ્ઞા સબ્બસ્મિમ્પિ વટ્ટે નિબ્બિન્દનતો નિબ્બિદાય, છટ્ઠં અભિઞ્ઞં પટિવિજ્ઝનતો પટિવેધાય ચ હોતિ.

૭૯૯. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિઆદીસુ ય્વાયં અપ્પગુણસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ લાભી. તં તતો વુટ્ઠિતં આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ તુદન્તિ ચોદેન્તિ. તસ્સ કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા હાયતિ પરિહાયતિ; તસ્મા હાનભાગિનીતિ વુત્તા. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપસભાવા. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ઇદં મિચ્છાસતિં સન્ધાય વુત્તં, ન સમ્માસતિં. યસ્સ હિ પઠમજ્ઝાનાનુરૂપસભાવા પઠમજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો દિસ્વા અસ્સાદયમાના અભિનન્દમાના નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ નિકન્તિવસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા નેવ હાયતિ, ન વડ્ઢતિ, ઠિતિકોટ્ઠાસિકા હોતિ. તેન વુત્તં ઠિતિભાગિની પઞ્ઞાતિ. અવિતક્કસહગતાતિ અવિતક્કં દુતિયજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો મનસિકરોતો આરમ્મણવસેન અવિતક્કસહગતા. સમુદાચરન્તીતિ પગુણતો પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં દુતિયજ્ઝાનાધિગમત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ. તસ્સ ઉપરિ દુતિયજ્ઝાનાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય વિસેસભાગિનીતિ વુત્તા. નિબ્બિદાસહગતાતિ તમેવ પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં નિબ્બિદાસઙ્ખાતેન વિપસ્સનાઞાણેન સહગતા. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ ઝાનઙ્ગભેદે વત્તન્તે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ, તસ્મા નિબ્બિદાતિ વુચ્ચતિ. સમુદાચરન્તીતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ. વિરાગૂપસઞ્હિતાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેન ઉપસંહિતા. વિપસ્સનાઞાણમ્હિ સક્કા ઇમિના મગ્ગેન વિરાગં નિબ્બાનં સચ્છિકાતુન્તિ પવત્તિતો ‘‘વિરાગૂપસઞ્હિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞામનસિકારાપિ વિરાગૂપસઞ્હિતા એવ નામ. તસ્સ તેસં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ પદટ્ઠાનતાય નિબ્બેધભાગિનીતિ વુત્તા. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞાવ કથિતા. દુતિયજ્ઝાનપઞ્ઞાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૦૧. કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ લોકુત્તરસમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ પુબ્બભાગે આગમનકાલે કિચ્છેન કસિરેન દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તસ્સ કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા આગતસ્સ. દન્ધં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સાતિ વિક્ખમ્ભિતેસુ કિલેસેસુ વિપસ્સનાપરિવાસે ચિરં વસિત્વા તં લોકુત્તરસમાધિસઙ્ખાતં ઠાનં દન્ધં સણિકં અભિજાનન્તસ્સ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ, પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ યા એસા એવં ઉપ્પજ્જતિ, અયં કિલેસવિક્ખમ્ભનપટિપદાય દુક્ખત્તા, વિપસ્સનાપરિવાસપઞ્ઞાય ચ દન્ધત્તા મગ્ગકાલે એકચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નાપિ પઞ્ઞા આગમનવસેન દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામાતિ વુચ્ચતિ. ઉપરિ તીસુ પદેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૦૨. સમાધિસ્સ ન નિકામલાભિસ્સાતિ યો સમાધિસ્સ ન નિકામલાભી હોતિ, સો તસ્સ ન નિકામલાભી નામ. યસ્સ સમાધિ ઉપરૂપરિ સમાપજ્જનત્થાય ઉસ્સક્કિતું પચ્ચયો ન હોતિ, તસ્સ અપ્પગુણજ્ઝાનલાભિસ્સાતિ અત્થો. આરમ્મણં થોકં ફરન્તસ્સાતિ પરિત્તે સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા આરમ્મણે પરિકમ્મં કત્વા તત્થેવ અપ્પનં પત્વા તં અવડ્ઢિતં થોકમેવ આરમ્મણં ફરન્તસ્સાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. નનિકામલાભીપટિપક્ખતો હિ પગુણજ્ઝાનલાભી એત્થ નિકામલાભીતિ વુત્તો. અવડ્ઢિતારમ્મણપટિપક્ખતો ચ વડ્ઢિતારમ્મણં વિપુલન્તિ વુત્તં. સેસં તાદિસમેવ.

જરામરણેપેતં ઞાણન્તિ નિબ્બાનમેવ આરમ્મણં કત્વા ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધવસેન એતં વુત્તં.

જરામરણં આરબ્ભાતિઆદીનિ પન એકેકં વત્થું આરબ્ભ પવત્તિકાલે પુબ્બભાગે સચ્ચવવત્થાપનવસેન વુત્તાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના.