૧૦. દસકમાતિકાવણ્ણના

૭૬૦. દસકમાતિકા ‘‘દસ તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિઆદિના એકેનેવ દસકેન નિક્ખિત્તા. તત્થ દસાતિ ગણનપરિચ્છેદો. તથાગતસ્સાતિ યથા વિપસ્સીઆદયો પુબ્બકા ઇસયો આગતા તથા આગતસ્સ; યથા ચ તે ગતા તથા ગતસ્સ. તથાગતબલાનીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનિ; યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં બલાનિ પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાનિ તથા આગતબલાનીતિપિ અત્થો. તત્થ દુવિધં તથાગતસ્સ બલં – કાયબલઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ. તેસુ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

કાળાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસાતિ. –

ઇમાનિ હિ દસ હત્થિકુલાનિ.

તત્થ ‘કાળાવક’ન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં તં એકસ્સ કાળાવકહત્થિનો. યં દસન્નં કાળાવકાનં બલં તં એકસ્સ ગઙ્ગેયસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં તં એકસ્સ હેમવતસ્સ. યં દસન્નં હેમવતાનં તં એકસ્સ ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં તં એકસ્સ તથાગતસ્સ. નારાયનસઙ્ખાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થીનં ગણનાય હત્થિકોટિસહસ્સાનં, પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં.

ઞાણબલં પન ઇધ તાવ પાળિયં આગતમેવ દસબલઞાણં. મહાસીહનાદે (મ. નિ. ૧.૧૪૬ આદયો) દસબલઞાણં, ચતુવેસારજ્જઞાણં, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં, સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૩-૩૪) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ ઞાણસહસ્સાનિ – એતં ઞાણબલં નામ. ઇધાપિ ઞાણબલમેવ અધિપ્પેતં ઞાણઞ્હિ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ચ બલન્તિ વુત્તં.

યેહિ બલેહિ સમન્નાગતોતિ યેહિ દસહિ ઞાણબલેહિ ઉપેતો સમુપેતો. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં; આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિ ચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો; વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો; સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અકમ્પનીયો નિસભો. સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનો ચ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, ઉપગચ્છતિ, ન પચ્ચક્ખાતિ, અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દીપેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો ચ હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.

બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસુદ્ધં. ચક્કસદ્દો ચ પનાયં –

સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રતનધમ્મૂર, ચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધમ્મચક્કે ઇધ મતો, તઞ્ચ દ્વેધા વિભાવયે.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘હેટ્ઠા પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં પવત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ઉરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧; સં. નિ. ૨.૧૬૨) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં ધમ્મચક્કે મતો.

તં પન ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ – પટિવેધઞાણઞ્ચ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં; કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ; તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ; દીપઙ્કરબ્યાકરણતો પટ્ઠાય વા યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

ઇદાનિ યેહિ દસહિ બલેહિ સમન્નાગતો તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, યાનિ આદિતોવ ‘‘દસ તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ નિક્ખિત્તાનિ, તાનિ વિત્થારતો દસ્સેતું કતમાનિ દસ? ઇધ તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં ભગવા ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય તં તં ઠાન’’ન્તિ ચ ‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય તં તં અટ્ઠાન’ન્તિ ચ પજાનન્તો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. યમ્પીતિ યેન ઞાણેન. ઇદમ્પિ તથાગતસ્સાતિ ઇદમ્પિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં નામ હોતીતિ અત્થો. એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં; કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચેવ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતુ.

સબ્બત્થ ગામિનિન્તિ સબ્બગતિગામિનિઞ્ચ અગતિગામિનિઞ્ચ. પટિપદન્તિ મગ્ગં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ ‘ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ તિરચ્છાનયોનિગામિની’તિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવં પજાનાતિ.

અનેકધાતુન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા ધાતૂહિ બહુધાતું. નાનાધાતુન્તિ તાસંયેવ ધાતૂનં વિલક્ખણતાય નાનપ્પકારધાતું. લોકન્તિ ખન્ધાયતનધાતુલોકં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ તાસં તાસં ધાતૂનં અવિપરીતતો સભાવં પટિવિજ્ઝતિ.

નાનાધિમુત્તિકતન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવં.

પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો પરેસં હીનસત્તાનં; એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં વેનેય્યવસેન પન દ્વેધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવઞ્ચ અપરભાવઞ્ચ વુડ્ઢિઞ્ચ હાનિઞ્ચાતિ અત્થો.

ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં, ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં, સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં, પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ યેન કારણેન ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહન્તિ, તં કારણં.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિન્તિ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધાનુસ્સરણં.

ચુતૂપપાતન્તિ ચુતિઞ્ચ ઉપપાતઞ્ચ.

આસવાનં ખયન્તિ કામાસવાદીનં ખયસઙ્ખાતં આસવનિરોધં નિબ્બાનં.

ઇમાનીતિ યાનિ હેટ્ઠા ‘‘દસ તથાગતસ્સ તથાગતબલાની’’તિ અવોચ, ઇમાનિ તાનીતિ અપ્પનં કરોતીતિ. એવમેત્થ અનુપુબ્બપદવણ્ણનં ઞત્વા ઇદાનિ યસ્મા તથાગતો પઠમંયેવ ઠાનાટ્ઠાનઞાણેન વેનેય્યસત્તાનં આસવક્ખયાધિગમસ્સ ચેવ અનધિગમસ્સ ચ ઠાનાટ્ઠાનભૂતં કિલેસાવરણાભાવં પસ્સતિ, લોકિયસમ્માદિટ્ઠિઠાનદસ્સનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિઠાનાભાવદસ્સનતો ચ. અથ નેસં કમ્મવિપાકઞાણેન વિપાકાવરણાભાવં પસ્સતિ, તિહેતુકપટિસન્ધિદસ્સનતો. સબ્બત્થગામિનીપટિપદાઞાણેન કમ્માવરણાભાવં પસ્સતિ, આનન્તરિયકમ્માભાવદસ્સનતો. એવં અનાવરણાનં અનેકધાતુનાનાધાતુઞાણેન અનુકૂલધમ્મદેસનત્થં ચરિયાવિસેસં પસ્સતિ, ધાતુવેમત્તદસ્સનતો. અથ નેસં નાનાધિમુત્તિકતાઞાણેન અધિમુત્તિં પસ્સતિ, પયોગં અનાદિયિત્વાપિ અધિમુત્તિવસેન ધમ્મદેસનત્થં. અથેવં દિટ્ઠાધિમુત્તીનં યથાસત્તિ યથાબલં ધમ્મં દેસેતું ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં પસ્સતિ, સદ્ધાદીનં તિક્ખમુદુભાવદસ્સનતો. એવં પરિઞ્ઞાતિન્દ્રિયપરોપરિયત્તાપિ પનેતે સચે દૂરે હોન્તિ, અથ ઝાનાદિપરિઞ્ઞાણેન ઝાનાદીસુ વસીભૂતત્તા ઇદ્ધિવિસેસેન ખિપ્પં ઉપગચ્છતિ. ઉપગન્ત્વા ચ નેસં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બજાતિભાવનં, દિબ્બચક્ખાનુભાવતો પત્તબ્બેન ચેતોપરિયઞાણેન સમ્પત્તિચિત્તવિસેસં પસ્સન્તો આસવક્ખયઞાણાનુભાવેન આસવક્ખયગામિનિયા પટિપદાય વિગતસમ્મોહત્તા આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ઇમિના અનુક્કમેન ઇમાનિ દસબલાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અયં તાવ માતિકાય અત્થવણ્ણના.

(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૧. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ન હેતુમેવા’’તિઆદિના નયેન આરદ્ધે નિદ્દેસવારે ન હેતુમેવાતિ સાધારણહેતુપટિક્ખેપનિદ્દેસો. તત્થ ‘‘હેતુહેતુ, પચ્ચયહેતુ, ઉત્તમહેતુ, સાધારણહેતૂતિ ચતુબ્બિધો હેતૂ’’તિઆદિના નયેન યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં રૂપકણ્ડે ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતુમેવા’’તિઆદીનં અત્થવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૪) વુત્તમેવ. અહેતુકમેવાતિઆદીસુ બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન મકારો વેદિતબ્બો; અહેતુકા એવાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અપિચ ‘‘હેતૂ ધમ્મા નહેતૂ ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧) ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ હેતૂ ધમ્માતિ વા સહેતુકા ધમ્માતિ વા ન હોન્તિ. એકન્તેન પન ન હેતૂયેવ, અહેતુકા યેવાતિ ઇમાનિપિ નયેનેત્થ સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અબ્યાકતમેવાતિ પદં વિપાકાબ્યાકતવસેન વુત્તં. સારમ્મણમેવાતિ ઓલુબ્ભારમ્મણવસેન. પચ્ચયારમ્મણં ઓલુબ્ભારમ્મણન્તિ હિ દુવિધં આરમ્મણં. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઓલુબ્ભારમ્મણમેવ ધુરં, પચ્ચયારમ્મણમ્પિ લબ્ભતિયેવ. અચેતસિકમેવાતિ પદં ચિત્તં, રૂપં, નિબ્બાનન્તિ તીસુ અચેતસિકેસુ ચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. નો અપરિયાપન્નમેવાતિ ગતિપરિયાપન્નચુતિપરિયાપન્નસંસારવટ્ટભવપરિયાપન્નભાવતો પરિયાપન્ના એવ, નો અપરિયાપન્ના. લોકતો વટ્ટતો ન નિય્યન્તીતિ અનિય્યાનિકા. ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ રૂપકણ્ડે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પચ્ચુપ્પન્નાનેવ રૂપાદીનિ આરબ્ભ પવત્તિતો અતીતાદિવિસયં મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતપતિતમેવ કત્વા ‘‘ઉપપન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૮૪) વુત્તં. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા પન યસ્મા પચ્ચુપ્પન્નાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણા ન હોન્તિ, મનોવિઞ્ઞાણસ્સેવ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવા’’તિ વુત્તં. અનિચ્ચમેવાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચાયેવ. જરાભિભૂતમેવાતિ જરાય અભિભૂતત્તા જરાભિભૂતા એવ.

૭૬૨. ઉપ્પન્નવત્થુકા ઉપ્પન્નારમ્મણાતિ અનાગતપટિક્ખેપો. ન હિ તે અનાગતેસુ વત્થારમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ.

પુરેજાતવત્થુકા પુરેજાતારમ્મણાતિ સહુપ્પત્તિપટિક્ખેપો. ન હિ તે સહુપ્પન્નં વત્થું વા આરમ્મણં વા પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ, સયં પન પચ્છાજાતા હુત્વા પુરેજાતેસુ વત્થારમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ.

અજ્ઝત્તિકવત્થુકાતિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવસેન વુત્તં. તાનિ હિ અજ્ઝત્તિકે પઞ્ચ પસાદે વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. બાહિરારમ્મણાતિ બાહિરરૂપાદિઆરમ્મણા. તત્થ ચતુક્કં વેદિતબ્બં – પઞ્ચવિઞ્ઞાણા હિ પસાદવત્થુકત્તા અજ્ઝત્તિકા અજ્ઝત્તિકવત્થુકા, મનોવિઞ્ઞાણં હદયરૂપં વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જનકાલે અજ્ઝત્તિકં બાહિરવત્થુકં, પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા બાહિરા અજ્ઝત્તિકવત્થુકા, મનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા હદયરૂપં વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જનકાલે બાહિરા બાહિરવત્થુકા.

અસમ્ભિન્નવત્થુકાતિ અનિરુદ્ધવત્થુકા. ન હિ તે નિરુદ્ધં અતીતં વત્થું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. અસમ્ભિન્નારમ્મણતાયપિ એસેવ નયો.

અઞ્ઞં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચાતિઆદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ અઞ્ઞં વત્થુ, અઞ્ઞં આરમ્મણં. અઞ્ઞં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતપસાદાદીસુ અઞ્ઞતરં વત્થું, સદ્દાદીસુ વા અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા કપ્પતો કપ્પં ગન્ત્વાપિ ન ઉપ્પજ્જતિ; ચક્ખુપસાદમેવ પન વત્થું કત્વા રૂપઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. એવમસ્સ વત્થુપિ દ્વારમ્પિ આરમ્મણમ્પિ નિબદ્ધં, અઞ્ઞં વત્થું વા દ્વારં વા આરમ્મણં વા ન સઙ્કમતિ, નિબદ્ધવત્થુ નિબદ્ધદ્વારં નિબદ્ધારમ્મણમેવ હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

૭૬૩. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચક્ખુ સોતસ્સ, સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકં એકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતીતિ અત્થો. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય ‘ઇઙ્ઘ તાવ નં વવત્થાપેહિ વિભાવેહિ – કિં નામેતં આરમ્મણ’ન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘અરે અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ; આહર નં ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ; અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ – યદિ વા નીલં યદિ વા પીતકં. ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો; મય્હમેવેસો વિસયો’તિ. સેસવિઞ્ઞાણેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ.

૭૬૪. સમન્નાહરન્તસ્સાતિ આવજ્જનેનેવ સમન્નાહરન્તસ્સ.

મનસિકરોન્તસ્સાતિ આવજ્જનેનેવ મનસિકરોન્તસ્સ. એતાનિ હિ ચિત્તાનિ આવજ્જનેન સમન્નાહટકાલે મનસિકતકાલેયેવ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ન અબ્બોકિણ્ણાતિ અઞ્ઞેન વિઞ્ઞાણેન અબ્બોકિણ્ણા નિરન્તરાવ નુપ્પજ્જન્તિ. એતેન તેસં અનન્તરતા પટિક્ખિત્તા.

૭૬૫. ન અપુબ્બં અચરિમન્તિ એતેન સબ્બેસમ્પિ સહુપ્પત્તિ પટિક્ખિત્તા. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમનન્તરાતિ એતેન સમનન્તરતા પટિક્ખિત્તા.

૭૬૬. આવટ્ટના વાતિઆદીનિ ચત્તારિપિ આવજ્જનસ્સેવ નામાનિ. તઞ્હિ ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટનતો આવટ્ટના, તસ્સેવ આભુજનતો આભોગો, રૂપાદીનં સમન્નાહરણતો સમન્નાહારો, તેસંયેવ મનસિકરણતો મનસિકારોતિ વુચ્ચતિ. એવમેત્થ સઙ્ખેપતો પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં આવજ્જનટ્ઠાને ઠત્વા આવજ્જનાદિકિચ્ચં કાતું સમત્થભાવો પટિક્ખિત્તો.

ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તં એકમ્પિ કુસલં વા અકુસલં વા ન પટિવિજાનાતિ.

અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તાતિ ઠપેત્વા રૂપાદીનં અભિનિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સુપણ્ડિતોપિ પુરિસો, ઠપેત્વા આપાથગતાનિ રૂપાદીનિ, અઞ્ઞં કુસલાકુસલેસુ એકધમ્મમ્પિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન પટિવિજાનાતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પનેત્થ દસ્સનમત્તમેવ હોતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ સવનઘાયનસાયનફુસનમત્તાનેવ. દસ્સનાદિમત્તતો પન મુત્તા અઞ્ઞા એતેસં કુસલાદિપટિવિઞ્ઞત્તિ નામ નત્થિ.

મનોધાતુયાપીતિ સમ્પટિચ્છનમનોધાતુયાપિ. સમ્પિણ્ડનત્થો ચેત્થ પિકારો. તસ્મા મનોધાતુયાપિ તતો પરાહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિપીતિ સબ્બેહિપિ પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ કુસલાકુસલં ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ન હિ પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ ગમનાદીસુ કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતિ, ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતિ, ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતિ, ન સમાધિં સમાપજ્જતિ લોકિયં વા લોકુત્તરં વા, ન સમાધિતો વુટ્ઠાતિ લોકિયા વા લોકુત્તરા વા, ન ભવતો ચવતિ, ન ભવન્તરે ઉપપજ્જતિ. સબ્બમ્પિ હેતં કુસલાકુસલધમ્મપટિવિજાનનાદિવચનપરિયોસાનં કિચ્ચં મનોદ્વારિકચિત્તેનેવ હોતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેનાતિ સબ્બસ્સાપેતસ્સ કિચ્ચસ્સ કરણે સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ પટિક્ખિત્તાનિ. યથા ચેતેસં એતાનિ કિચ્ચાનિ નત્થિ, એવં નિયામોક્કમનાદીનિપિ. ન હિ પઞ્ચદ્વારિકજવનેન મિચ્છત્તનિયામં ઓક્કમતિ, ન સમ્મત્તનિયામં; ન ચેતં જવનં નામગોત્તમારબ્ભ જવતિ, ન કસિણાદિપણ્ણત્તિં; ન લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન પવત્તતિ, ન વુટ્ઠાનગામિનીબલવવિપસ્સનાવસેન; ન રૂપારૂપધમ્મે આરબ્ભ જવતિ, ન નિબ્બાનં; ન ચેતેન સદ્ધિં પટિસમ્ભિદાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ન અભિઞ્ઞાઞાણં, ન સાવકપારમીઞાણં, ન પચ્ચેકબોધિઞાણં, ન સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. સબ્બોપિ પનેસ પભેદો મનોદ્વારિકજવનેયેવ લબ્ભતિ.

ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતીતિ સબ્બેનાપિ ચ પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેન નેવ નિદ્દં ઓક્કમતિ, ન નિદ્દાયતિ, ન પટિબુજ્ઝતિ, ન કિઞ્ચ સુપિનં પસ્સતીતિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ સહ જવનેન વીથિચિત્તં પટિક્ખિત્તં.

નિદ્દાયન્તસ્સ હિ મહાવટ્ટિં જાલેત્વા દીપે ચક્ખુસમીપે ઉપનીતે પઠમં ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેતિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ. તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ. તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને આલોકો’તિ જાનાતિ.

તથા નિદ્દાયન્તસ્સ કણ્ણસમીપે તૂરિયેસુ પગ્ગહિતેસુ, ઘાનસમીપે સુગન્ધેસુ વા દુગ્ગન્ધેસુ વા પુપ્ફેસુ ઉપનીતેસુ, મુખે સપ્પિમ્હિ વા ફાણિતે વા પક્ખિત્તે, પિટ્ઠિયં પાણિના પહારે દિન્ને પઠમં સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેન્તિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તિ. તતો સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ. તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ. તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને સદ્દો – સઙ્ખસદ્દો, ભેરિસદ્દો’તિ વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધો – મૂલગન્ધો, સારગન્ધો’તિ વા ‘કિં ઇદં મય્હં મુખે પક્ખિત્તરસં – સપ્પીતિ વા ફાણિત’ન્તિ વા ‘કેનમ્હિ પિટ્ઠિયં પહતો, અતિથદ્ધો મે પહારો’તિ વા વત્તારો હોન્તિ. એવં મનોદ્વારિકજવનેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સુપિનમ્પિ તેનેવ પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન.

તઞ્ચ પનેતં સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ – ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ. તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયયોગેન ખુભિતધાતુકો ‘ધાતુક્ખોભતો’ સુપિનં પસ્સતિ. પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ – પબ્બતા પતન્તો વિય, આકાસેન ગચ્છન્તો વિય, વાળમિગહત્થિચોરાદીહિ અનુબદ્ધો વિય ચ હોતિ. ‘અનુભૂતપુબ્બતો’ પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. ‘દેવતોપસંહારતો’ પસ્સન્તસ્સ દેવતા અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વા અત્થાય વા અનત્થાય વા નાનાવિધાનિ આરમ્મણાનિ ઉપસંહરન્તિ. સો તાસં દેવતાનં આનુભાવેન તાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તં, બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને (અ. નિ. ૫.૧૯૬), કોસલરાજા વિય ચ સોળસ સુપિનેતિ (જા. ૧.૧.૪૧).

તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિનં પસ્સતિ, ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ, તં સચ્ચં વા હોતિ અલિકં વા. કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. તત્રિદં વત્થુ – રોહણે કિર નાગમહાવિહારે મહાથેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ એકં નાગરુક્ખં છિન્દાપેસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ નં પલોભેત્વા પચ્છા ‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો નં કથં આહરિત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસુ. રાજા ‘કિં એત’ન્તિ પુચ્છિ. તા ‘એવં થેરેન વુત્ત’ન્તિ આરોચયિંસુ. રાજા દિવસે ગણાપેત્વા સત્તાહે વીતિવત્તે કુજ્ઝિત્વા થેરસ્સ હત્થપાદે છિન્દાપેસિ.

યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતિ. એતેસઞ્ચ ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ. તઞ્ચ પનેતં ચતુબ્બિધં સુપિનં સેક્ખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા; અસેક્ખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા.

કિં પન તં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ, પટિબુદ્ધો? ઉદાહુ નેવ સુત્તો પસ્સતિ ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ. ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ. તઞ્ચ રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ. સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો આપજ્જતિ. યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ. સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતે વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, ન સુપિનં નામ પસ્સતિ. એવઞ્હિ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતિ? ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તં હેતં – ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫). ‘કપિમિદ્ધપરેતો’તિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ, એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા; યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ, તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ. તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ ૩૮૬. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સુપિનેનેવ ‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’તિ કથનકાલેપિ અબ્યાકતોયેવ.

કિં પન સુપિને કતં કુસલાકુસલં કમ્મં સવિપાકં અવિપાકન્તિ? સવિપાકં; દુબ્બલત્તા પન પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું ન સક્કોતિ, દિન્નાય અઞ્ઞકમ્મેન પટિસન્ધિયા પવત્તે વેદનીયં હોતિ.

એવં યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞાતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં ન હેત્વટ્ઠો યાથાવટ્ઠો. તં યાથાવટ્ઠં વત્થું વિભાવેતીતિ યાથાવકવત્થુવિભાવના. તથા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં અહેતુકટ્ઠો, જરાભિભૂતટ્ઠો, ન સુપિનં પસ્સનટ્ઠો, યાથાવટ્ઠો. તં યાથાવટ્ઠં વત્થું વિભાવેતીતિ યાથાવકવત્થુવિભાવના. ઇતિ યા હેટ્ઠા ‘‘યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞા’’તિ માતિકાય નિક્ખિત્તા, સા એવં યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞાતિ વેદિતબ્બા. તસ્સા એવ ચ વસેન એવં એકવિધેન ઞાણવત્થૂતિ એવં એકેકકોટ્ઠાસેન ઞાણગણના એકેન વા આકારેન ઞાણપરિચ્છેદો હોતિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના.

(૨.) દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૭. દુવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલેતિ સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચતુભૂમકકુસલપઞ્ઞા. પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે વુત્તેસુ પઞ્ચસુ અત્થેસુ અત્તનો અત્તનો ભૂમિપરિયાપન્નં વિપાકસઙ્ખાતં અત્થં જાપેતિ જનેતિ પવત્તેતીતિ અત્થજાપિકા. અરહતો અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તસ્સ સમાપત્તિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ કિરિયાબ્યાકતેતિ અભિઞ્ઞાય ચેવ સમાપત્તિયા ચ પરિકમ્મસમયે કામાવચરકિરિયપઞ્ઞા. સા હિ અભિઞ્ઞાસમાપત્તિપભેદં કિરિયસઙ્ખાતં અત્થં જાપેતિ જનેતિ પવત્તેતીતિ અત્થજાપિકા પઞ્ઞાતિ વુત્તા. અયં પન અપરોપિ પાળિમુત્તકો અટ્ઠકથાનયો – યાપિ હિ પુરિમા કામાવચરકિરિયા પચ્છિમાય કામાવચરકિરિયાય અનન્તરાદિવસેન પચ્ચયો હોતિ, સાપિ તં કિરિયત્થં જાપેતીતિ અત્થજાપિકા પઞ્ઞા નામ. રૂપાવચરારૂપાવચરેસુપિ એસેવ નયો.

દુતિયપદનિદ્દેસે ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકેતિ કામાવચરવિપાકે પઞ્ઞા સહજાતાદિપચ્ચયવસેન કામાવચરવિપાકત્થં જાપેત્વા ઠિતાતિ જાપિતત્થા. રૂપાવચરાદિવિપાકપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. સબ્બાપિ વા એસા અત્તનો અત્તનો કારણેહિ જાપિતા જનિતા પવત્તિતા સયમ્પિ અત્થભૂતાતિપિ જાપિતત્થા. અરહતો ઉપ્પન્નાય અભિઞ્ઞાય ઉપ્પન્નાય સમાપત્તિયાતિ વુત્તકિરિયપઞ્ઞાયપિ એસેવ નયો. અયં પન અપરોપિ પાળિમુત્તકો અટ્ઠકથાનયો – કામાવચરકિરિયપઞ્ઞાપિ હિ સહજાતાદિવસેન કામાવચરકિરિયસઙ્ખાતં અત્થં જાપેત્વા ઠિતાતિ જાપિતત્થા. રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. સબ્બાપિ વા એસા અત્તનો અત્તનો કારણેહિ જાપિતા જનિતા પવત્તિતા સયઞ્ચ અત્થભૂતાતિપિ જાપિતત્થા. સેસમેત્થ સબ્બં ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયં વુત્તનયત્તા પાકટમેવાતિ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના.

(૩.) તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૮. તિવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે યોગવિહિતેસૂતિ યોગો વુચ્ચતિ પઞ્ઞા; પઞ્ઞાવિહિતેસુ પઞ્ઞાપરિણામિતેસૂતિ અત્થો. કમ્માયતનેસૂતિ એત્થ કમ્મમેવ કમ્માયતનં; અથ વા કમ્મઞ્ચ તં આયતનઞ્ચ આજીવાદીનન્તિપિ કમ્માયતનં. સિપ્પાયતનેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ દુવિધં કમ્મં – હીનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ. તત્થ હીનં નામ વડ્ઢકીકમ્મં, પુપ્ફછડ્ડકકમ્મન્તિ એવમાદિ. ઉક્કટ્ઠં નામ કસિ, વણિજ્જા, ગોરક્ખન્તિ એવમાદિ. સિપ્પમ્પિ દુવિધં હીનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ. તત્થ હીનં સિપ્પં નામ નળકારસિપ્પં, પેસકારસિપ્પં, કુમ્ભકારસિપ્પં, ચમ્મકારસિપ્પં, ન્હાપિતસિપ્પન્તિ એવમાદિ. ઉક્કટ્ઠં નામ સિપ્પં મુદ્દા, ગણના, લેખઞ્ચાતિ એવમાદિ વિજ્જાવ વિજ્જાટ્ઠાનં. તં ધમ્મિકમેવ ગહિતં. નાગમણ્ડલપરિત્તસદિસં, ફુધમનકમન્તસદિસં, સાલાકિયં, સલ્લકત્તિયન્તિઆદીનિ પન વેજ્જસત્થાનિ ‘‘ઇચ્છામહં, આચરિય, સિપ્પં સિક્ખિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૨૯) સિપ્પાયતને પવિટ્ઠત્તા ન ગહિતાનિ.

તત્થ એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય અત્તનો ચ ધમ્મતાય ગેહપાસાદયાનનાવાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. સો હિ ‘ઇમે મનુસ્સા વસનટ્ઠાનેન વિના દુક્ખિતા’તિ હિતકિરિયાય ઠત્વા દીઘચતુરસ્સાદિભેદં ગેહં ઉપ્પાદેતિ, સીતુણ્હપટિઘાતત્થાય એકભૂમિકદ્વિભૂમિકાદિભેદે પાસાદે કરોતિ, ‘યાને અસતિ અનુસઞ્ચરણં નામ દુક્ખ’ન્તિ જઙ્ઘાકિલમથપટિવિનોદનત્થાય વય્હસકટસન્દમાનિકાદીનિ ઉપ્પાદેતિ, ‘નાવાય અસતિ સમુદ્દાદીસુ સઞ્ચારો નામ નત્થી’તિ નાનપ્પકારં નાવં ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કયિરમાનં પસ્સતિ, ન કતં ઉગ્ગણ્હાતિ, ન કથેન્તાનં સુણાતિ, અત્તનો પન ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોતિ. પઞ્ઞવતા હિ અત્તનો ધમ્મતાય કતમ્પિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસમેવ હોતિ. અયં તાવ હીનકમ્મે નયો.

ઉક્કટ્ઠકમ્મેપિ ‘કસિકમ્મે અસતિ મનુસ્સાનં જીવિતં ન પવત્તતી’તિ એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય યુગનઙ્ગલાદીનિ કસિભણ્ડાનિ ઉપ્પાદેતિ; તથા નાનપ્પકારં વાણિજકમ્મં ગોરક્ખઞ્ચ ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનં પસ્સતિ…પે… કતસદિસમેવ હોતિ. અયં ઉક્કટ્ઠકમ્મે નયો.

દુવિધેપિ પન સિપ્પાયતને એકો પણ્ડિતો મનુસ્સાનં ફાસુવિહારત્થાય નળકારસિપ્પાદીનિ હીનસિપ્પાનિ, હત્થમુદ્દાય ગણનસઙ્ખાતં મુદ્દં, અચ્છિન્નકસઙ્ખાતં ગણનં, માતિકાપ્પભેદકાદિભેદઞ્ચ લેખં ઉપ્પાદેતિ. સો સબ્બમ્પેતં નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનં પસ્સતિ…પે… કતસદિસમેવ હોતિ. અયં સિપ્પાયતને નયો.

એકચ્ચો પન પણ્ડિતો અમનુસ્સસરીસપાદીહિ ઉપદ્દુતાનં મનુસ્સાનં તિકિચ્છનત્થાય ધમ્મિકાનિ નાગમણ્ડલમન્તાદીનિ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ ઉપ્પાદેતિ, તાનિ નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનાનિ પસ્સતિ, ન કતાનિ ઉગ્ગણ્હાતિ, ન કથેન્તાનં સુણાતિ, અત્તનો પન ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોતિ. પઞ્ઞવતા હિ અત્તનો ધમ્મતાય કતમ્પિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસમેવ હોતિ.

કમ્મસ્સકતં વાતિ ‘‘ઇદં કમ્મં સત્તાનં સકં, ઇદં નો સક’’ન્તિ એવં જાનનઞાણં. સચ્ચાનુલોમિકં વાતિ વિપસ્સનાઞાણં. તઞ્હિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમનતો સચ્ચાનુલોમિકન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સ પવત્તનાકારં દસ્સેતું રૂપં અનિચ્ચન્તિ વાતિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ અનિચ્ચલક્ખણમેવ આગતં, ન દુક્ખલક્ખણઅનત્તલક્ખણાનિ, અત્થવસેન પન આગતાનેવાતિ દટ્ઠબ્બાનિ – યઞ્હિ અનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તાતિ.

યં એવરૂપિન્તિ યં એવં હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસભાવં અનુલોમિકં. ખન્તિન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ પઞ્ઞાવેવચનાનેવ. સા હિ હેટ્ઠા વુત્તાનં કમ્માયતનાદીનં પઞ્ચન્નં કારણાનં અપચ્ચનીકદસ્સનેન અનુલોમેતીતિ અનુલોમિકા. તથા સત્તાનં હિતચરિયાય અનુલોમેતિ, મગ્ગસચ્ચસ્સ અનુલોમેતિ, પરમત્થસચ્ચસ્સ નિબ્બાનસ્સ અનુલોમનતો અનુલોમેતીતિપિ અનુલોમિકા. સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ ખમતિ સહતિ દટ્ઠું સક્કોતીતિ ખન્તિ, પસ્સતીતિ દિટ્ઠિ, રોચેતીતિ રુચિ, મુદતીતિ મુદિ, પેક્ખતીતિ પેક્ખા. સબ્બેપિસ્સા તે કમ્માયતનાદયો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, વિસેસતો ચ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતા ધમ્મા પુનપ્પુનં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવસેન નિજ્ઝાયમાના તં નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ધમ્મનિજ્ઝાનખન્તી.

પરતો અસ્સુત્વા પટિલભતીતિ અઞ્ઞસ્સ ઉપદેસવચનં અસ્સુત્વા સયમેવ ચિન્તેન્તો પટિલભતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ચિન્તામયા પઞ્ઞા નામ વુચ્ચતિ. સા પનેસા ન યેસં કેસઞ્ચિ ઉપ્પજ્જતિ, અભિઞ્ઞાતાનં પન મહાસત્તાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તત્થાપિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણં દ્વિન્નંયેવ બોધિસત્તાનં ઉપ્પજ્જતિ. સેસપઞ્ઞા સબ્બેસમ્પિ પૂરિતપારમીનં મહાપઞ્ઞાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બા.

પરતો સુત્વા પટિલભતીતિ એત્થ કમ્માયતનાદીનિ પરેન કરિયમાનાનિ વા કતાનિ વા દિસ્વાપિ યસ્સ કસ્સચિ કથયમાનસ્સ વચનં સુત્વાપિ આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વાપિ પટિલદ્ધા સબ્બા પરતો સુત્વાયેવ પટિલદ્ધા નામાતિ વેદિતબ્બા.

સમાપન્નસ્સાતિ સમાપત્તિસમઙ્ગિસ્સ; અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તા પઞ્ઞા ભાવનામયા નામાતિ અત્થો.

૭૬૯. દાનં આરબ્ભાતિ દાનં પટિચ્ચ; દાનચેતનાપચ્ચયાતિ અત્થો. દાનાધિગચ્છાતિ દાનં અધિગચ્છન્તસ્સ; પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. યા ઉપ્પજ્જતીતિ યા એવં દાનચેતનાસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, અયં દાનમયા પઞ્ઞા નામ. સા પનેસા ‘દાનં દસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, દાનં દેન્તસ્સ, દાનં દત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પુબ્બચેતના, મુઞ્ચચેતના, અપરચેતનાતિ તિવિધેન ઉપ્પજ્જતિ.

સીલં આરબ્ભ સીલાધિગચ્છાતિ ઇધાપિ સીલચેતનાસમ્પયુત્તાવ સીલમયા પઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા. અયમ્પિ ‘સીલં પૂરેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, સીલં પૂરેન્તસ્સ, સીલં પૂરેત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પુબ્બચેતના, મુઞ્ચચેતના, અપરચેતનાતિ તિવિધેનેવ ઉપ્પજ્જતિ. ભાવનામયા હેટ્ઠા વુત્તાયેવ.

૭૭૦. અધિસીલપઞ્ઞાદીસુ સીલાદીનિ દુવિધેન વેદિતબ્બાનિ – સીલં, અધિસીલં; ચિત્તં, અધિચિત્તં; પઞ્ઞા, અધિપઞ્ઞાતિ. તત્થ ‘‘ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦; અ. નિ. ૩.૧૩૭) ઇમાય તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન પઞ્ચપિ સીલાનિ દસપિ સીલાનિ સીલં નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ અનુપ્પન્નેપિ હોતિ. અનુપ્પન્ને કે પઞ્ઞાપેન્તીતિ? તાપસપરિબ્બાજકા, સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા, ચક્કવત્તિરાજાનો ચ પઞ્ઞાપેન્તિ. ઉપ્પન્ને સમ્માસમ્બુદ્ધે ભિક્ખુસઙ્ઘો, ભિક્ખુનીસઙ્ઘો, ઉપાસકા, ઉપાસિકાયો ચ પઞ્ઞાપેન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરસીલં પન સબ્બસીલેહિ અધિકં ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે ઉપ્પજ્જતિ, નો અનુપ્પન્ને. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાયેવ ચ નં પઞ્ઞાપેન્તિ. ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં વીતિક્કમે ઇદં નામ હોતી’’તિ પઞ્ઞાપનઞ્હિ અઞ્ઞેસં અવિસયો, બુદ્ધાનંયેવ એસ વિસયો, બુદ્ધાનં બલં. ઇતિ યસ્મા પાતિમોક્ખસંવરો અધિસીલં, તસ્મા તં અધિસીલપઞ્ઞં દસ્સેતું પાતિમોક્ખસંવરં સંવરન્તસ્સાતિઆદિ વુત્તં.

હેટ્ઠા વુત્તાય એવ પન તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન વટ્ટપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચિત્તં નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ હોતિ અનુપ્પન્નેપિ. અનુપ્પન્ને કે નિબ્બત્તેન્તીતિ? તાપસપરિબ્બાજકા ચેવ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા ચ ચક્કવત્તિરાજાનો ચ. ઉપ્પન્ને ભગવતિ વિસેસત્થિકા ભિક્ખુઆદયોપિ નિબ્બત્તેન્તિયેવ. વિપસ્સનાપાદિકા પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો સબ્બચિત્તેહિ અધિકા, ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે ઉપ્પજ્જન્તિ, નો અનુપ્પન્ને. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા એવ ચ એતા પઞ્ઞાપેન્તિ. ઇતિ યસ્મા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અધિચિત્તં, તસ્મા અધિચિત્તપઞ્ઞં દસ્સેતું રૂપાવચરારૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સાતિઆદિ વુત્તં.

હેટ્ઠા વુત્તાય એવ પન તન્તિયા સઙ્ગહિતવસેન કમ્મસ્સકતઞાણં પઞ્ઞા નામ. તઞ્હિ તથાગતે ઉપ્પન્નેપિ હોતિ અનુપ્પન્નેપિ. અનુપ્પન્ને વેલામદાનવેસ્સન્તરદાનાદિવસેન ઉપ્પજ્જતિ; ઉપ્પન્ને તેન ઞાણેન મહાદાનં પવત્તેન્તાનં પમાણં નત્થિ. મગ્ગફલપઞ્ઞા પન સબ્બપઞ્ઞાહિ અધિકા, ઉપ્પન્નેયેવ તથાગતે વિત્થારિકા હુત્વા પવત્તતિ, નો અનુપ્પન્ને. ઇતિ યસ્મા મગ્ગફલપઞ્ઞા અધિપઞ્ઞા, તસ્મા અતિરેકપઞ્ઞાય પઞ્ઞં દસ્સેતું ચતૂસુ મગ્ગેસૂતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ સિયા – સીલં, અધિસીલં; ચિત્તં, અધિચિત્તં; પઞ્ઞા, અધિપઞ્ઞાતિ ઇમેસુ છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિપસ્સના પઞ્ઞા કતરસન્નિસ્સિતાતિ? અધિપઞ્ઞાસન્નિસ્સિતા. તસ્મા યથા ઓમકતરપ્પમાણં છત્તં વા ધજં વા ઉપાદાય અતિરેકપ્પમાણં અતિછત્તં અતિધજોતિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ પઞ્ચસીલં દસસીલં ઉપાદાય પાતિમોક્ખસંવરસીલં ‘અધિસીલં’ નામ; વટ્ટપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ઉપાદાય વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ‘અધિચિત્તં’ નામ, કમ્મસ્સકતપઞ્ઞં ઉપાદાય વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ મગ્ગપઞ્ઞા ચ ફલપઞ્ઞા ચ ‘અધિપઞ્ઞા’ નામાતિ વેદિતબ્બા.

૭૭૧. આયકોસલ્લાદિનિદ્દેસે યસ્મા આયોતિ વુડ્ઢિ, સા અનત્થહાનિતો અત્થુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા; અપાયોતિ અવુડ્ઢિ, સાપિ અત્થહાનિતો અનત્થુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા; તસ્મા તં દસ્સેતું ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતોતિઆદિ વુત્તં. ઇદં વુચ્ચતીતિ યા ઇમેસં અકુસલધમ્માનં અનુપ્પત્તિપ્પહાનેસુ કુસલધમ્માનઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા – ઇદં આયકોસલ્લં નામ વુચ્ચતિ. યા પનેસા કુસલધમ્માનં અનુપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનેસુ અકુસલધમ્માનઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા – ઇદં અપાયકોસલ્લં નામાતિ અત્થો. આયકોસલ્લં તાવ પઞ્ઞા હોતુ; અપાયકોસલ્લં કથં પઞ્ઞા નામ જાતાતિ? પઞ્ઞવાયેવ હિ ‘મય્હં એવં મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ ઉપ્પન્ના ચ નિરુજ્ઝન્તિ; અનુપ્પન્ના અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તી’તિ પજાનાતિ. સો એવં ઞત્વા અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પજ્જિતું ન દેતિ, ઉપ્પન્ને પજહતિ; અનુપ્પન્ને કુસલે ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્ને ભાવનાપારિપૂરિં પાપેતિ. એવં અપાયકોસલ્લમ્પિ પઞ્ઞા એવાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બાપિ તત્રૂપાયા પઞ્ઞા ઉપાયકોસલ્લન્તિ ઇદં પન અચ્ચાયિકકિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનત્થં ઠાનુપ્પત્તિયકારણજાનનવસેનેવ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના.

(૪.) ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૭૯૩. ચતુબ્બિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે અત્થિ દિન્નન્તિઆદીસુ દિન્નપચ્ચયા ફલં અત્થીતિ ઇમિના ઉપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદં વુચ્ચતીતિ યં ઞાણં ‘ઇદં કમ્મં સકં, ઇદં નો સક’ન્તિ જાનાતિ – ઇદં કમ્મસ્સકતઞાણં નામ વુચ્ચતીતિ અત્થો. તત્થ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતન્તિ ઇદં ન સકકમ્મં નામ. તીસુ દ્વારેસુ દસવિધમ્પિ સુચરિતં સકકમ્મં નામ. અત્તનો વાપિ હોતુ પરસ્સ વા સબ્બમ્પિ અકુસલં ન સકકમ્મં નામ. કસ્મા? અત્થભઞ્જનતો અનત્થજનનતો ચ. અત્તનો વા હોતુ પરસ્સ વા સબ્બમ્પિ કુસલં સકકમ્મં નામ. કસ્મા? અનત્થભઞ્જનતો અત્થજનનતો ચ. એવં જાનનસમત્થે ઇમસ્મિં કમ્મસ્સકતઞાણે ઠત્વા બહું દાનં દત્વા સીલં પૂરેત્વા ઉપોસથં સમાદિયિત્વા સુખેન સુખં સમ્પત્તિયા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા નિબ્બાનં પત્તાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યથા હિ સધનો પુરિસો પઞ્ચસુ સકટસતેસુ સપ્પિમધુફાણિતાદીનિ ચેવ લોણતિલતણ્ડુલાદીનિ ચ આરોપેત્વા કન્તારમગ્ગં પટિપન્નો કેનચિદેવ કરણીયેન અત્થે ઉપ્પન્ને સબ્બેસં ઉપકરણાનં ગહિતત્તા ન ચિન્તેતિ, ન પરિતસ્સતિ, સુખેનેવ ખેમન્તં પાપુણાતિ; એવમેવ ઇમસ્મિમ્પિ કમ્મસ્સકતઞાણે ઠત્વા બહું દાનં દત્વા…પે… નિબ્બાનં પત્તાનં ગણનપથો નત્થિ. ઠપેત્વા સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણન્તિ મગ્ગસચ્ચસ્સ પરમત્થસચ્ચસ્સ ચ અનુલોમનતો સચ્ચાનુલોમિકન્તિ લદ્ધનામં વિપસ્સનાઞાણં ઠપેત્વા અવસેસા સબ્બાપિ સાસવા કુસલા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞાણમેવાતિ અત્થો.

૭૯૪. મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણન્તિ એત્થ એકમેવ મગ્ગઞાણં ચતૂસુ સચ્ચેસુ એકપટિવેધવસેન ચતૂસુ ઠાનેસુ સઙ્ગહિતં.

૭૯૬. ધમ્મે ઞાણન્તિ એત્થ મગ્ગપઞ્ઞા તાવ ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધવસેન ધમ્મે ઞાણં નામ હોતુ; ફલપઞ્ઞા કથં ધમ્મે ઞાણં નામાતિ? નિરોધસચ્ચવસેન. દુવિધાપિ હેસા પઞ્ઞા અપરપ્પચ્ચયે અત્થપચ્ચક્ખે અરિયસચ્ચધમ્મે કિચ્ચતો ચ આરમ્મણતો ચ પવત્તત્તા ધમ્મે ઞાણન્તિ વેદિતબ્બા. સો ઇમિના ધમ્મેનાતિ એત્થ મગ્ગઞાણં ધમ્મગોચરત્તા ગોચરવોહારેન ધમ્મોતિ વુત્તં, ઉપયોગત્થે વા કરણવચનં; ઇમં ધમ્મં ઞાતેનાતિ અત્થો; ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વા ઠિતેન મગ્ગઞાણેનાતિ વુત્તં હોતિ. દિટ્ઠેનાતિ દસ્સનેન; ધમ્મં પસ્સિત્વા ઠિતેનાતિ અત્થો. પત્તેનાતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા ઠિતત્તા ધમ્મં પત્તેન. વિદિતેનાતિ મગ્ગઞાણેન ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ વિદિતાનિ પાકટાનિ કતાનિ. તસ્મા તં ધમ્મં વિદિતં નામ હોતિ. તેન વિદિતધમ્મેન. પરિયોગાળ્હેનાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં પરિયોગાહેત્વા ઠિતેન. નયં નેતીતિ અતીતે ચ અનાગતે ચ નયં નેતિ હરતિ પેસેતિ. ઇદં પન ન મગ્ગઞાણસ્સ કિચ્ચં, પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચં. સત્થારા પન મગ્ગઞાણં અતીતાનાગતે નયં નયનસદિસં કતં. કસ્મા? મગ્ગમૂલકત્તા. ભાવિતમગ્ગસ્સ હિ પચ્ચવેક્ખણા નામ હોતિ. તસ્મા સત્થા મગ્ગઞાણમેવ નયં નયનસદિસં અકાસિ. અપિચ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – યદેતં ઇમિના ચતુસચ્ચગોચરં મગ્ગઞાણં અધિગતં, તેન ઞાણેન કારણભૂતેન અતીતાનાગતે પચ્ચવેક્ખણઞાણસઙ્ખાતં નયં નેતિ.

ઇદાનિ યથા તેન નયં નેતિ, તં આકારં દસ્સેતું યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ અબ્ભઞ્ઞંસૂતિ જાનિંસુ પટિવિજ્ઝિંસુ. ઇમઞ્ઞેવાતિ યં દુક્ખં અતીતે અબ્ભઞ્ઞંસુ, યઞ્ચ અનાગતે અભિજાનિસ્સન્તિ, ન તઞ્ઞેવ ઇમં; સરિક્ખટ્ઠેન પન એવં વુત્તં. અતીતેપિ હિ ઠપેત્વા તણ્હં તેભૂમકક્ખન્ધેયેવ દુક્ખસચ્ચન્તિ પટિવિજ્ઝિંસુ, તણ્હંયેવ સમુદયસચ્ચન્તિ નિબ્બાનમેવ નિરોધસચ્ચન્તિ અરિયમગ્ગમેવ મગ્ગસચ્ચન્તિ પટિવિજ્ઝિંસુ, અનાગતેપિ એવમેવ પટિવિજ્ઝિસ્સન્તિ, એતરહિપિ એવમેવ પટિવિજ્ઝન્તીતિ સરિક્ખટ્ઠેન ‘‘ઇમઞ્ઞેવા’’તિ વુત્તં. ઇદં વુચ્ચતિ અન્વયે ઞાણન્તિ ઇદં અનુગમનઞાણં નયનઞાણં કારણઞાણન્તિ વુચ્ચતિ.

પરિયે ઞાણન્તિ ચિત્તપરિચ્છેદઞાણં. પરસત્તાનન્તિ ઠપેત્વા અત્તાનં સેસસત્તાનં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતીતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં સરાગાદિવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા નાનપ્પકારતો જાનાતિ. સરાગં વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે વુત્તમેવ. અયં પન વિસેસો – ઇધ અનુત્તરં વા ચિત્તં વિમુત્તં વા ચિત્તન્તિ એત્થ લોકુત્તરમ્પિ લબ્ભતિ. અવિપસ્સનૂપગમ્પિ હિ પરચિત્તઞાણસ્સ વિસયો હોતિયેવ.

અવસેસા પઞ્ઞાતિ ધમ્મે ઞાણાદિકા તિસ્સો પઞ્ઞા ઠપેત્વા સેસા સબ્બાપિ પઞ્ઞા ઞાણન્તિ સમ્મતત્તા સમ્મુતિઞાણં નામ હોતિ. વચનત્થો પનેત્થ સમ્મુતિમ્હિ ઞાણન્તિ સમ્મુતિઞાણં.

૭૯૭. કામાવચરકુસલે પઞ્ઞાતિ અયઞ્હિ એકન્તેન વટ્ટસ્મિં ચુતિપટિસન્ધિં આચિનતેવ, તસ્મા ‘‘આચયાય નો અપચયાયા’’તિ વુત્તા. લોકુત્તરમગ્ગપઞ્ઞા પન યસ્મા ચુતિપટિસન્ધિં અપચિનતેવ, તસ્મા ‘‘અપચયાય નો આચયાયા’’તિ વુત્તા. રૂપાવચરારૂપાવચરપઞ્ઞા ચુતિપટિસન્ધિમ્પિ આચિનતિ, વિક્ખમ્ભનવસેન કિલેસે ચેવ કિલેસમૂલકે ચ ધમ્મે અપચિનતિ, તસ્મા ‘‘આચયાય ચેવ અપચયાય ચા’’તિ વુત્તા. સેસા નેવ ચુતિપટિસન્ધિં આચિનતિ ન અપચિનતિ, તસ્મા ‘‘નેવ આચયાય નો અપચયાયા’’તિ વુત્તા.

૭૯૮. ન ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ ઇદં પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. સા હિસ્સ કામવિવેકેન પત્તબ્બત્તા કિલેસનિબ્બિદાય સંવત્તતિ. તાય ચેસ કામેસુ વીતરાગો હોતિ, અભિઞ્ઞાપાદકભાવં પન અપ્પત્તતાય નેવ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ, નિમિત્તારમ્મણત્તા ન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. એવમયં પઞ્ઞા નિબ્બિદાય હોતિ નો પટિવેધાય. સ્વેવાતિ પઠમજ્ઝાનં પત્વા ઠિતો. કામેસુ વીતરાગો સમાનોતિ તથા વિક્ખમ્ભિતાનંયેવ કામાનં વસેન વીતરાગો. અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ. ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. ચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ઞા હિ અભિઞ્ઞાપાદકભાવેનાપિ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ, અભિઞ્ઞાભાવપ્પત્તિયાપિ પટિવિજ્ઝતિ એવ. તસ્મા સા પટિવેધાય હોતિ. પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞાય એવ પન કિલેસેસુપિ નિબ્બિન્દત્તા નો નિબ્બિદાય. યા પનાયં દુતિયતતિયજ્ઝાનપઞ્ઞા, સા કતરકોટ્ઠાસં ભજતીતિ? સોમનસ્સવસેન પઠમજ્ઝાનમ્પિ ભજતિ, અવિતક્કવસેન ચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ. એવમેસા પઠમજ્ઝાનસન્નિસ્સિતા વા ચતુત્થજ્ઝાનસન્નિસ્સિતા વા કાતબ્બા. નિબ્બિદાય ચેવ પટિવેધાય ચાતિ મગ્ગપઞ્ઞા સબ્બસ્મિમ્પિ વટ્ટે નિબ્બિન્દનતો નિબ્બિદાય, છટ્ઠં અભિઞ્ઞં પટિવિજ્ઝનતો પટિવેધાય ચ હોતિ.

૭૯૯. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિઆદીસુ ય્વાયં અપ્પગુણસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ લાભી. તં તતો વુટ્ઠિતં આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ તુદન્તિ ચોદેન્તિ. તસ્સ કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા હાયતિ પરિહાયતિ; તસ્મા હાનભાગિનીતિ વુત્તા. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપસભાવા. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ઇદં મિચ્છાસતિં સન્ધાય વુત્તં, ન સમ્માસતિં. યસ્સ હિ પઠમજ્ઝાનાનુરૂપસભાવા પઠમજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો દિસ્વા અસ્સાદયમાના અભિનન્દમાના નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ નિકન્તિવસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા નેવ હાયતિ, ન વડ્ઢતિ, ઠિતિકોટ્ઠાસિકા હોતિ. તેન વુત્તં ઠિતિભાગિની પઞ્ઞાતિ. અવિતક્કસહગતાતિ અવિતક્કં દુતિયજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો મનસિકરોતો આરમ્મણવસેન અવિતક્કસહગતા. સમુદાચરન્તીતિ પગુણતો પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં દુતિયજ્ઝાનાધિગમત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ. તસ્સ ઉપરિ દુતિયજ્ઝાનાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય વિસેસભાગિનીતિ વુત્તા. નિબ્બિદાસહગતાતિ તમેવ પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં નિબ્બિદાસઙ્ખાતેન વિપસ્સનાઞાણેન સહગતા. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ ઝાનઙ્ગભેદે વત્તન્તે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ, તસ્મા નિબ્બિદાતિ વુચ્ચતિ. સમુદાચરન્તીતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ. વિરાગૂપસઞ્હિતાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેન ઉપસંહિતા. વિપસ્સનાઞાણમ્હિ સક્કા ઇમિના મગ્ગેન વિરાગં નિબ્બાનં સચ્છિકાતુન્તિ પવત્તિતો ‘‘વિરાગૂપસઞ્હિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞામનસિકારાપિ વિરાગૂપસઞ્હિતા એવ નામ. તસ્સ તેસં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ પદટ્ઠાનતાય નિબ્બેધભાગિનીતિ વુત્તા. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞાવ કથિતા. દુતિયજ્ઝાનપઞ્ઞાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૦૧. કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ લોકુત્તરસમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ પુબ્બભાગે આગમનકાલે કિચ્છેન કસિરેન દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તસ્સ કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા આગતસ્સ. દન્ધં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સાતિ વિક્ખમ્ભિતેસુ કિલેસેસુ વિપસ્સનાપરિવાસે ચિરં વસિત્વા તં લોકુત્તરસમાધિસઙ્ખાતં ઠાનં દન્ધં સણિકં અભિજાનન્તસ્સ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ, પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ યા એસા એવં ઉપ્પજ્જતિ, અયં કિલેસવિક્ખમ્ભનપટિપદાય દુક્ખત્તા, વિપસ્સનાપરિવાસપઞ્ઞાય ચ દન્ધત્તા મગ્ગકાલે એકચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નાપિ પઞ્ઞા આગમનવસેન દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામાતિ વુચ્ચતિ. ઉપરિ તીસુ પદેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૦૨. સમાધિસ્સ ન નિકામલાભિસ્સાતિ યો સમાધિસ્સ ન નિકામલાભી હોતિ, સો તસ્સ ન નિકામલાભી નામ. યસ્સ સમાધિ ઉપરૂપરિ સમાપજ્જનત્થાય ઉસ્સક્કિતું પચ્ચયો ન હોતિ, તસ્સ અપ્પગુણજ્ઝાનલાભિસ્સાતિ અત્થો. આરમ્મણં થોકં ફરન્તસ્સાતિ પરિત્તે સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા આરમ્મણે પરિકમ્મં કત્વા તત્થેવ અપ્પનં પત્વા તં અવડ્ઢિતં થોકમેવ આરમ્મણં ફરન્તસ્સાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. નનિકામલાભીપટિપક્ખતો હિ પગુણજ્ઝાનલાભી એત્થ નિકામલાભીતિ વુત્તો. અવડ્ઢિતારમ્મણપટિપક્ખતો ચ વડ્ઢિતારમ્મણં વિપુલન્તિ વુત્તં. સેસં તાદિસમેવ.

જરામરણેપેતં ઞાણન્તિ નિબ્બાનમેવ આરમ્મણં કત્વા ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધવસેન એતં વુત્તં.

જરામરણં આરબ્ભાતિઆદીનિ પન એકેકં વત્થું આરબ્ભ પવત્તિકાલે પુબ્બભાગે સચ્ચવવત્થાપનવસેન વુત્તાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના.

(૫.) પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૪. પઞ્ચવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે પીતિફરણતાદીસુ પીતિં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા નામ. સુખં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ તીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા સુખફરણતા નામ. પરેસં ચેતોફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ ચેતોપરિયપઞ્ઞા ચેતોફરણતા નામ. આલોકં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞા આલોકફરણતા નામ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં નામ. તેનેવ વુત્તં ‘‘દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા’’તિઆદિ. તત્થ ચ પીતિફરણતા સુખફરણતા દ્વે પાદા વિય, ચેતોફરણતા આલોકફરણતા દ્વે હત્થા વિય, અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં મજ્ઝિમકાયો વિય, પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં સીસં વિય. ઇતિ ભગવા પઞ્ચઙ્ગિકં સમ્માસમાધિં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પન્નં પુરિસં વિય કત્વા દસ્સેસિ. અયં પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધીતિ અયં હત્થપાદસીસસદિસેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ યુત્તો સમ્માસમાધીતિ પાદકજ્ઝાનસમાધિં કથેસિ.

અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવાતિઆદીસુ અરહત્તફલસમાધિ અધિપ્પેતો. સો હિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો. પુરિમો પુરિમો પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ સમાધિસુખસ્સ પચ્ચયત્તા આયતિં સુખવિપાકો. સન્તં સુખુમં ફલચિત્તં પણીતં મધુરરૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ હિ સબ્બકાયાનુગતં સુખસમ્ફસ્સં ફોટ્ઠબ્બં પટિચ્ચ સુખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિનાપિ પરિયાયેન આયતિં સુખવિપાકો. કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો. કામામિસવટ્ટામિસલોકામિસાનં અભાવા નિરામિસો. બુદ્ધાદીહિ મહાપુરિસેહિ સેવિતત્તા અકાપુરિસસેવિતો. અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય સબ્બકિલેસદરથસન્તતાય ચ સન્તો. અતપ્પનીયટ્ઠેન પણીતો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિયા લદ્ધત્તા કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવસ્સ વા લદ્ધત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો. પટિપ્પસ્સદ્ધં પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ હિ ઇદં અત્થતો એકં. પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસેન વા અરહતા લદ્ધત્તાપિ પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો. એકોદિભાવેન અધિગતત્તા એકોદિભાવમેવ વા અધિગતત્તા એકોદિભાવાધિગતો. અપ્પગુણસાસવસમાધિ વિય સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન ચિત્તેન પચ્ચનીકધમ્મે નિગ્ગય્હ કિલેસે વારેત્વા અનધિગતત્તા ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. તઞ્ચ સમાધિં સમાપજ્જન્તો તતો વા વુટ્ઠહન્તો સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા સતોવ સમાપજ્જતિ સતોવ વુટ્ઠહતિ. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન વા સતો સમાપજ્જતિ સતો વુટ્ઠહતિ. તસ્મા યદેત્થ ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનસ્સ પચ્ચત્તંયેવ અપરપ્પચ્ચયં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ – તં એકમઙ્ગં. એસ નયો સેસેસુપિ. એવમિમેહિ પઞ્ચહિ પચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ અયં સમાધિ પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધિ નામ વુત્તોતિ.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના.

(૬.) છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૫. છબ્બિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે ઇદ્ધિવિધે ઞાણન્તિ ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તે (દી. નિ. ૧.૪૮૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૨) ઇદ્ધિવિધે ઞાણં. ઇમિના અવિતક્કાવિચારા ઉપેક્ખાસહગતા રૂપાવચરા બહુધાભાવાદિસાધિકા એકચિત્તક્ખણિકા અપ્પનાપઞ્ઞાવ કથિતા. સોતધાતુવિસુદ્ધિયા ઞાણન્તિ દૂરસન્તિકાદિભેદસદ્દારમ્મણાય દિબ્બસોતધાતુયા ઞાણં. ઇમિનાપિ અવિતક્કાવિચારા ઉપેક્ખાસહગતા રૂપાવચરા પકતિસોતવિસયાતીતસદ્દારમ્મણા એકચિત્તક્ખણિકા અપ્પનાપઞ્ઞાવ કથિતા. પરચિત્તે ઞાણન્તિ પરસત્તાનં ચિત્તપરિચ્છેદે ઞાણં. ઇમિનાપિ યથાવુત્તપ્પકારા પરેસં સરાગાદિચિત્તારમ્મણા એકચિત્તક્ખણિકા અપ્પનાપઞ્ઞાવ કથિતા. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિયા ઞાણન્તિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિસમ્પયુત્તં ઞાણં. ઇમિનાપિ યથાવુત્તપ્પકારા પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધાનુસ્સરણસતિસમ્પયુત્તા એકચિત્તક્ખણિકા અપ્પનાપઞ્ઞાવ કથિતા. સત્તાનં ચુતૂપપાતે ઞાણન્તિ સત્તાનં ચુતિયઞ્ચ ઉપપાતે ચ ઞાણં. ઇમિનાપિ યથાવુત્તપ્પકારા ચવનકઉપપજ્જનકાનં સત્તાનં વણ્ણધાતુઆરમ્મણા એકચિત્તક્ખણિકા અપ્પનાપઞ્ઞાવ કથિતા. આસવાનં ખયે ઞાણન્તિ સચ્ચપરિચ્છેદજાનનઞાણં. ઇદં લોકુત્તરમેવ. સેસાનિ લોકિયાનીતિ.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના.

(૭.) સત્તકનિદ્દેસાદિવણ્ણના

૮૦૬. સત્તવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદિના નયેન પવત્તિનિવત્તિવસેન એકાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ એકેકસ્મિં કાલત્તયભેદતો પચ્ચવેક્ખણઞાણં વત્વા પુન ‘‘યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ એવં તદેવ ઞાણં સઙ્ખેપતો ખયધમ્મતાદીહિ પકારેહિ વુત્તં. તત્થ જાતિપચ્ચયા જરામરણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણદ્વયં પચ્ચુપ્પન્નદ્ધાનવસેન વુત્તં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનન્તિ એવં અતીતે ઞાણદ્વયં, અનાગતે ઞાણદ્વયન્તિ છ. તાનિ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન સદ્ધિં સત્ત. તત્થ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ પચ્ચયાકારઞાણં. પચ્ચયાકારો હિ ધમ્માનં પવત્તિટ્ઠિતિકારણત્તા ધમ્મટ્ઠિતીતિ વુચ્ચતિ; તત્થ ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. એતસ્સેવ છબ્બિધસ્સ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. એવં એકેકસ્મિં અઙ્ગે ઇમાનિ સત્ત સત્ત કત્વા એકાદસસુ અઙ્ગેસુ સત્તસત્તતિ હોન્તિ. તત્થ ખયધમ્મન્તિ ખયગમનસભાવં. વયધમ્મન્તિ વયગમનસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનસભાવં. ઇમિના કિં કથિતં? અપરવિપસ્સનાય પુરિમવિપસ્સનાસમ્મસનં કથિતં. તેન કિં કથિતં હોતિ? સત્તક્ખત્તું વિપસ્સનાપટિવિપસ્સના કથિતા. પઠમઞાણેન હિ સબ્બસઙ્ખારે અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તાતિ દિસ્વા તં ઞાણં દુતિયેન દટ્ઠું વટ્ટતિ, દુતિયં તતિયેન, તતિયં ચતુત્થેન, ચતુત્થં પઞ્ચમેન, પઞ્ચમં છટ્ઠેન, છટ્ઠં સત્તમેન. એવં સત્ત વિપસ્સનાપટિવિપસ્સના કથિતા હોન્તીતિ.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના.

૮૦૭. અટ્ઠવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ઞાતિ સોતાપત્તિમગ્ગમ્હિ પઞ્ઞા. ઇમિના સમ્પયુત્તપઞ્ઞાવ કથિતા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ.

અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના.

૮૦૮. નવવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીસૂતિ અનુપુબ્બવિહારસઙ્ખાતાસુ સમાપત્તીસુ. તાસં અનુપુબ્બેન અનુપટિપાટિયા વિહારિતબ્બટ્ઠેન અનુપુબ્બવિહારતા, સમાપજ્જિતબ્બટ્ઠેન સમાપત્તિતા દટ્ઠબ્બા. તત્થ પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા પઞ્ઞાતિઆદયો અટ્ઠ સમ્પયુત્તપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. નવમા પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા. સા હિ નિરોધસમાપત્તિં સન્તતો પણીતતો પચ્ચવેક્ખમાનસ્સ પવત્તતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ.

નવકનિદ્દેસવણ્ણના.

(૧૦.) દસકનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમબલનિદ્દેસો

૮૦૯. દસવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે અટ્ઠાનન્તિ હેતુપટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપટિક્ખેપો. ઉભયેનાપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય અત્તનો ફલસ્સ ઠાનન્તિ ચ અવકાસોતિ ચ વુચ્ચતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો સોતાપન્નો અરિયસાવકો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ એકં સઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ નિચ્ચોતિ ગણ્હેય્ય. નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ એતં કારણં નત્થિ, ન ઉપલબ્ભતિ. યં પુથુજ્જનોતિ યેન કારણેન પુથુજ્જનો. ઠાનમેતં વિજ્જતીતિ એતં કારણં અત્થિ; સસ્સતદિટ્ઠિયા હિ સો તેભૂમકેસુ સઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારો પન તેજુસ્સદત્તા દિવસં સન્તત્તો અયોગુળો વિય મક્ખિકાનં દિટ્ઠિયા વા અઞ્ઞેસં વા અકુસલાનં આરમ્મણં ન હોતિ. ઇમિના નયેન કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરમ્મરણા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૧) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહાભિભૂતો પરિળાહવૂપસમત્થં, મત્તહત્થીપરિતાસિતો વિય, સુચિકામો પોક્ખબ્રાહ્મણો ગૂથં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવાદે કસિણાદિપણ્ણત્તિસઙ્ગહત્થં સઙ્ખારન્તિ અવત્વા કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ અરિયસાવકસ્સ ચતુભૂમકવસેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો, પુથુજ્જનસ્સ તેભૂમકવસેન; સબ્બવારેસુ વા અરિયસાવકસ્સાપિ તેભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વટ્ટતિ. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ. પુથુજ્જનો હિ યં યં નિચ્ચં સુખં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, તં તં અરિયસાવકો અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ગણ્હન્તો ગાહં વિનિવેઠેતિ.

માતરન્તિઆદીસુ જનિકાવ માતા. મનુસ્સભૂતોવ ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં. સચેપિ ભવન્તરગતં અરિયસાવકં અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તમ્પિ કોચિ એવં વદેય્ય – ‘ઇમં કુન્થકિપિલ્લિકં જીવિતા વોરોપેત્વા સકલચક્કવાળગબ્ભે ચક્કવત્તિરજ્જં પટિપજ્જાહી’તિ, નેવ સો તં જીવિતા વોરોપેય્ય. અથ વાપિ નં એવં વદેય્યું – ‘સચે ઇમં ન ઘાતેસ્સસિ, સીસં તે છિન્દિસ્સામા’તિ, સીસમેવસ્સ છિન્દેય્યું, નેવ સો તં ઘાતેય્ય. પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયસાવકસ્સ ચ બલદીપનત્થમેતં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સાવજ્જો પુથુજ્જનભાવો, યત્ર હિ નામ પુથુજ્જનો માતુઘાતાદીનિપિ આનન્તરિયાનિ કરિસ્સતિ. મહાબલો અરિયસાવકો; સો એતાનિ કમ્માનિ ન કરોતીતિ.

પદુટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ દોસસમ્પયુત્તેન વધકચિત્તેન. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ – કમ્મેન, ઉદ્દેસેન, વોહરન્તો, અનુસ્સાવનેન, સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮).

તત્થ ‘કમ્મેના’તિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન કમ્મેન. ‘ઉદ્દેસેના’તિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. ‘વોહરન્તો’તિ કથયન્તો, તાહિ તાહિ ઉપ્પત્તીહિ ‘અધમ્મં ધમ્મો’તિઆદીનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ દીપેન્તો. ‘અનુસ્સાવનેના’તિ ‘નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ! માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં ગાહેય્યાતિ ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું તુમ્હાકં ન યુત્તં. કિં મય્હં અવીચિ નીલુપ્પલવનં વિય સીતલો? કિમહં અપાયતો ન ભાયામી’તિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. ‘સલાકગ્ગાહેના’તિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તનધમ્મે કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન. એત્થ ચ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણં વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગા. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હિ વોહરન્તેન તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ અભિન્નોવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકા વા સલાકં ગાહેત્વા આવેણિકં કમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ.

એવં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. એત્તાવતા માતુઘાતાદીનિ પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ, યાનિ પુથુજ્જનો કરોતિ, ન અરિયસાવકો. તેસં આવિભાવત્થં –

કમ્મતો દ્વારતો ચેવ, કપ્પટ્ઠિતિયતો તથા;

પાકસાધારણાદીહિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ ‘કમ્મતો’ તાવ – એત્થ હિ મનુસ્સભૂતસ્સેવ મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા અપિ પરિવત્તલિઙ્ગં જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં હોતિ. તસ્સ વિપાકં પટિબાહિસ્સામી’તિ સકલચક્કવાળં મહાચેતિયપ્પમાણેહિ કઞ્ચનથૂપેહિ પૂરેત્વાપિ, સકલચક્કવાળં પૂરેત્વા નિસિન્નભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વાપિ, બુદ્ધસ્સ ભગવતો સઙ્ઘાટિકણ્ણં અમુઞ્ચિત્વાવ વિચરિત્વાપિ, કાયસ્સ ભેદા નિરયમેવ ઉપપજ્જતિ. યો પન સયં મનુસ્સભૂતો તિરચ્છાનભૂતં માતરં વા પિતરં વા, સયં વા તિરચ્છાનભૂતો મનુસ્સભૂતં, તિરચ્છાનભૂતોયેવ વા તિરચ્છાનભૂતં જીવિતા વોરોપેતિ, તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં ન હોતિ, કમ્મં પન ભારિયં હોતિ, આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતિ. મનુસ્સજાતિકાનં પન વસેન અયં પઞ્હો કથિતો.

એત્થ એળકચતુક્કં, સઙ્ગામચતુક્કં, ચોરચતુક્કઞ્ચ કથેતબ્બં. ‘એળકં મારેમી’તિ અભિસન્ધિનાપિ હિ એળકટ્ઠાને ઠિતં મનુસ્સો મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા મારેન્તો આનન્તરિયં ફુસતિ. એળકાભિસન્ધિના પન માતાપિતિઅભિસન્ધિના વા એળકં મારેન્તો આનન્તરિયં ન ફુસતિ. માતાપિતિઅભિસન્ધિના માતાપિતરો મારેન્તો ફુસતેવ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ ચતુક્કદ્વયે. યથા ચ માતાપિતૂસુ, એવં અરહન્તેપિ એતાનિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ. મનુસ્સઅરહન્તમેવ ચ મારેત્વા આનન્તરિયં ફુસતિ, ન યક્ખભૂતં; કમ્મં પન ભારિયં આનન્તરિયસદિસમેવ. મનુસ્સઅરહન્તસ્સ ચ પુથુજ્જનકાલેયેવ સત્થપ્પહારે વા વિસે વા દિન્નેપિ યદિ સો અરહત્તં પત્વા તેનેવ મરતિ, અરહન્તઘાતો હોતિયેવ. યં પન પુથુજ્જનકાલે દિન્નં દાનં અરહત્તં પત્વા પરિભુઞ્જતિ, પુથુજ્જનસ્સેવ તં દિન્નં હોતિ. સેસઅરિયપુગ્ગલે મારેન્તસ્સ આનન્તરિયં નત્થિ, કમ્મં પન ભારિયં આનન્તરિયસદિસમેવ.

લોહિતુપ્પાદે તથાગતસ્સ અભેજ્જકાયતાય પરૂપક્કમેન ચમ્મચ્છેદં કત્વા લોહિતપગ્ઘરણં નામ નત્થિ. સરીરસ્સ પન અન્તોયેવ એકસ્મિં ઠાને લોહિતં સમોસરતિ. દેવદત્તેન પટિવિદ્ધસિલાતો ભિજ્જિત્વા ગતા સકલિકાપિ તથાગતસ્સ પાદન્તં પહરિ. ફરસુના પહટો વિય પાદો અન્તોલોહિતોયેવ અહોસિ. તથા કરોન્તસ્સ આનન્તરિયં હોતિ. જીવકો પન તથાગતસ્સ રુચિયા સત્થકેન ચમ્મં છિન્દિત્વા તમ્હા ઠાના દુટ્ઠલોહિતં નીહરિત્વા ફાસુકમકાસિ. તથા કરોન્તસ્સ પુઞ્ઞકમ્મમેવ હોતિ.

અથ યે ચ પરિનિબ્બુતે તથાગતે ચેતિયં ભિન્દન્તિ, બોધિં છિન્દન્તિ, ધાતુમ્હિ ઉપક્કમન્તિ, તેસં કિં હોતીતિ? ભારિયં કમ્મં હોતિ આનન્તરિયસદિસં. સધાતુકં પન થૂપં વા પટિમં વા બાધયમાનં બોધિસાખઞ્ચ છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચેપિ તત્થ નિલીના સકુણા ચેતિયે વચ્ચં પાતેન્તિ, છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ. પરિભોગચેતિયતો હિ સરીરચેતિયં મહન્તતરં. ચેતિયવત્થું ભિન્દિત્વા ગચ્છન્તં બોધિમૂલમ્પિ છિન્દિત્વા હરિતું વટ્ટતિ. યા પન બોધિસાખા બોધિઘરં બાધતિ, તં ગેહરક્ખણત્થં છિન્દિતું ન લબ્ભતિ. બોધિઅત્થઞ્હિ ગેહં, ન ગેહત્થાય બોધિ. આસનઘરેપિ એસેવ નયો. યસ્મિં પન આસનઘરે ધાતુ નિહિતા હોતિ, તસ્સ રક્ખણત્થાય બોધિસાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. બોધિજગ્ગનત્થં ઓજોહરણસાખં વા પૂતિટ્ઠાનં વા છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ; સરીરપટિજગ્ગને વિય પુઞ્ઞમ્પિ હોતિ.

સઙ્ઘભેદે સીમટ્ઠકસઙ્ઘે અસન્નિપતિતે વિસું પરિસં ગહેત્વા કતવોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહસ્સ કમ્મં વા કરોન્તસ્સ ઉદ્દેસં વા ઉદ્દિસન્તસ્સ ભેદો ચ હોતિ આનન્તરિયકમ્મઞ્ચ. સમગ્ગસઞ્ઞાય પન વટ્ટતિ. સમગ્ગસઞ્ઞાય હિ કરોન્તસ્સ નેવ ભેદો હોતિ ન આનન્તરિયકમ્મં. તથા નવતો ઊનપરિસાયં. સબ્બન્તિમેન પન પરિચ્છેદેન નવન્નં જનાનં યો સઙ્ઘં ભિન્દતિ, તસ્સ આનન્તરિયકમ્મં હોતિ. અનુવત્તકાનં અધમ્મવાદીનં મહાસાવજ્જં કમ્મં; ધમ્મવાદિનો અનવજ્જા. તત્થ નવન્નમેવ સઙ્ઘભેદે ઇદં સુત્તં – ‘‘એકતો, ઉપાલિ, ચત્તારો હોન્તિ, એકતો ચત્તારો, નવમો અનુસ્સાવેતિ સલાકં ગાહેતિ – ‘અયં ધમ્મો, અયં વિનયો, ઇદં સત્થુસાસનં, ઇદં ગણ્હથ, ઇદં રોચેથા’તિ. એવં ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચ. નવન્નં વા, ઉપાલિ, અતિરેકનવન્નં વા સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચા’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧).

એતેસુ ચ પન પઞ્ચસુ સઙ્ઘભેદો વચીકમ્મં, સેસાનિ કાયકમ્માનીતિ. એવં કમ્મતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘દ્વારતો’તિ સબ્બાનેવ ચેતાનિ કાયદ્વારતોપિ વચીદ્વારતોપિ સમુટ્ઠહન્તિ. પુરિમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ આણત્તિકવિજ્જામયપયોગવસેન વચીદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ કાયદ્વારમેવ પૂરેન્તિ. સઙ્ઘભેદો હત્થમુદ્દાય ભેદં કરોન્તસ્સ કાયદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ વચીદ્વારમેવ પૂરેતીતિ. એવમેત્થ દ્વારતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘કપ્પટ્ઠિતિયતો’તિ સઙ્ઘભેદોયેવ ચેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયો. સણ્ઠહન્તે હિ કપ્પે કપ્પવેમજ્ઝે વા સઙ્ઘભેદં કત્વા કપ્પવિનાસેયેવ મુચ્ચતિ. સચેપિ હિ ‘સ્વે કપ્પો વિનસ્સિસ્સતી’તિ અજ્જ સઙ્ઘભેદં કરોતિ, સ્વેયેવ મુચ્ચતિ, એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતિ. એવં કરણં પન નત્થિ. સેસાનિ ચત્તારિ કમ્માનિ આનન્તરિયાનેવ હોન્તિ, ન કપ્પટ્ઠિતિયાનીતિ. એવમેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘પાકતો’તિ યેન ચ પઞ્ચપેતાનિ કમ્માનિ કતાનિ હોન્તિ, તસ્સ સઙ્ઘભેદોયેવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. સેસાનિ ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ એવમાદીસુ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. સઙ્ઘભેદાભાવે લોહિતુપ્પાદો, તદભાવે અરહન્તઘાતો, તદભાવે સચે પિતા સીલવા હોતિ, માતા દુસ્સીલા નો વા તથા સીલવતી, પિતુઘાતો પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. સચે માતા માતુઘાતો. દ્વીસુપિ સીલેન વા દુસ્સીલેન વા સમાનેસુ માતુઘાતોવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ; માતા હિ દુક્કરકારિણી બહૂપકારા ચ પુત્તાનન્તિ. એવમેત્થ પાકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘સાધારણાદીહી’તિ પુરિમાનિ ચત્તારિ સબ્બેસમ્પિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણાનિ. સઙ્ઘભેદો પન ‘‘ન ખો, ઉપાલિ, ભિક્ખુની સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ન સિક્ખમાના, ન સામણેરો, ન સામણેરી, ન ઉપાસકો, ન ઉપાસિકા સઙ્ઘં ભિન્દતિ. ભિક્ખુ ખો, ઉપાલિ, પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧) વચનતો વુત્તપ્પકારસ્સ ભિક્ખુનોવ હોતિ, ન અઞ્ઞસ્સ; તસ્મા અસાધારણો. આદિસદ્દેન સબ્બેપેતે દુક્ખવેદનાસહગતા દોસમોહસમ્પયુત્તા ચાતિ એવમેત્થ સાધારણાદીહિપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અઞ્ઞં સત્થારન્તિ ‘અયં મે સત્થા સત્થુકિચ્ચં કાતું સમત્થો’તિ ભવન્તરેપિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘અયં મે સત્થા’તિ એવં ગણ્હેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો. અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્યાતિ સબ્બમન્દપઞ્ઞોપિ સત્તમં ભવં અતિક્કમિત્વા અટ્ઠમં નિબ્બત્તેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઉત્તમકોટિયા હિ સત્તમં ભવં સન્ધાયેવેસ ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ વુત્તો. કિં પન તં નિયામેતિ? કિં પુબ્બહેતુ નિયામેતિ ઉદાહુ પટિલદ્ધમગ્ગો ઉદાહુ ઉપરિ તયો મગ્ગાતિ? સમ્માસમ્બુદ્ધેન ગહિતં નામમત્તમેતં. પુગ્ગલો પન નિયતો નામ નત્થિ. ‘‘પુબ્બહેતુ નિયામેતી’’તિ વુત્તે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપનિસ્સયો વુત્તો હોતિ, પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયાભાવો આપજ્જતિ. ઇચ્ચસ્સ અહેતુ અપ્પચ્ચયા નિબ્બત્તિં પાપુણાતિ. ‘‘પટિલદ્ધમગ્ગો નિયામેતી’’તિ વુત્તે ઉપરિ તયો મગ્ગા અકિચ્ચકા હોન્તિ, પઠમમગ્ગોવ સકિચ્ચકો, પઠમમગ્ગેનેવ કિલેસે ખેપેત્વા પરિનિબ્બાયિતબ્બં હોતિ. ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયામેન્તી’’તિ વુત્તે પઠમમગ્ગો અકિચ્ચકો હોતિ, ઉપરિ તયો મગ્ગાવ સકિચ્ચકા, પઠમમગ્ગં અનિબ્બત્તેત્વા ઉપરિ તયો મગ્ગા નિબ્બત્તેતબ્બા હોન્તિ, પઠમમગ્ગેન ચ અનુપ્પજ્જિત્વાવ કિલેસા ખેપેતબ્બા હોન્તિ. તસ્મા ન અઞ્ઞો કોચિ નિયામેતિ, ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાવ નિયામેતિ. સચે હિ તેસં વિપસ્સના તિક્ખા સૂરા હુત્વા વહતિ, એકંયેવ ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાતિ. તતો મન્દતરપઞ્ઞો દુતિયે વા તતિયે વા ચતુત્થે વા પઞ્ચમે વા છટ્ઠે વા ભવે અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાતિ. સબ્બમન્દપઞ્ઞો સત્તમં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અટ્ઠમે ભવે પટિસન્ધિ ન હોતિ. ઇતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ગહિતં નામમત્તમેતં. સત્થા હિ બુદ્ધતુલાય તુલેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ‘અયં પુગ્ગલો સબ્બમહાપઞ્ઞો તિક્ખવિપસ્સકો એકમેવ ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘એકબીજી’તિ નામં અકાસિ; ‘અયં પુગ્ગલો દુતિયં, તતિયં, ચતુત્થં, પઞ્ચમં, છટ્ઠં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘કોલંકોલો’તિ નામં અકાસિ; ‘અયં પુગ્ગલો સત્તમં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘સત્તક્ખત્તુપરમો’તિ નામં અકાસિ.

કોચિ પન પુગ્ગલો સત્તન્નં ભવાનં નિયતો નામ નત્થિ. અરિયસાવકો પન યેન કેનચિપિ આકારેન મન્દપઞ્ઞો સમાનો અટ્ઠમં ભવં અપ્પત્વા અન્તરાવ પરિનિબ્બાતિ. સક્કસદિસોપિ વટ્ટાભિરતો સત્તમંયેવ ભવં ગચ્છતિ. સત્તમે ભવે સબ્બકારેન પમાદવિહારિનોપિ વિપસ્સનાઞાણં પરિપાકં ગચ્છતિ. અપ્પમત્તકેપિ આરમ્મણે નિબ્બિન્દિત્વા નિબ્બુતિં પાપુણાતિ. સચેપિ હિસ્સ સત્તમે ભવે નિદ્દં વા ઓક્કમન્તસ્સ, પરમ્મુખં વા ગચ્છન્તસ્સ, પચ્છતો ઠત્વા તિખિણેન અસિના કોચિદેવ સીસં પાતેય્ય, ઉદકે વા ઓસાદેત્વા મારેય્ય, અસનિ વા પનસ્સ સીસે પતેય્ય, એવરૂપેપિ કાલે સપ્પટિસન્ધિકા કાલંકિરિયા નામ ન હોતિ, અરહત્તં પત્વાવ પરિનિબ્બાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા. તીણિ હિ ખેત્તાનિ – જાતિખેત્તં, આણાખેત્તં, વિસયક્ખેત્તન્તિ. તત્થ ‘જાતિક્ખેત્તં’ નામ દસસહસ્સિલોકધાતુ. સા હિ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનકાલે, નિક્ખમનકાલે, સમ્બોધિકાલે, ધમ્મચક્કપવત્તને, આયુસઙ્ખારવોસ્સજ્જને, પરિનિબ્બાને ચ કમ્પતિ. કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં પન ‘આણાખેત્તં’ નામ. આટાનાટિયમોરપરિત્તધજગ્ગપરિત્તરતનપરિત્તાદીનઞ્હિ એત્થ આણા વત્તતિ. ‘વિસયખેત્તસ્સ’ પન પરિમાણં નત્થિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ‘‘યાવતકં ઞાણં તાવતકં ઞેય્યં, યાવતકં ઞેય્યં તાવતકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્યં, ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો અવિસયો નામ નત્થિ.

ઇમેસુ પન તીસુ ખેત્તેસુ, ઠપેત્વા ઇમં ચક્કવાળં, અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ. તીણિ પિટકાનિ – વિનયપિટકં, સુત્તન્તપિટકં, અભિધમ્મપિટકન્તિ. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો – મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, યસત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ સઙ્ગીતીતિ. ઇમા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ઇમં ચક્કવાળં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, નુપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા; એકતો નુપ્પજ્જન્તિ, પુરે વા પચ્છા વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ બોધિપલ્લઙ્કે ‘‘બોધિં અપ્પત્વા ન ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણં તાવ પુબ્બેન્તિ ન વેદિતબ્બં. બોધિસત્તસ્સ હિ પટિસન્ધિગ્ગહણે દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનેનેવ જાતિક્ખેત્તપરિગ્ગહો કતો, અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતા હોતિ. પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય ચ યાવ સાસપમત્તાપિ ધાતુયો તિટ્ઠન્તિ તાવ પચ્છાતિ ન વેદિતબ્બં. ધાતૂસુ હિ ઠિતાસુ બુદ્ધા ઠિતાવ હોન્તિ. તસ્મા એત્થન્તરે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ, ધાતુપરિનિબ્બાને પન જાતે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા.

તીણિ હિ અન્તરધાનાનિ નામ – પરિયત્તિઅન્તરધાનં, પટિવેધઅન્તરધાનં, પટિપત્તિઅન્તરધાનન્તિ. તત્થ ‘પરિયત્તી’તિ તીણિ પિટકાનિ; ‘પટિવેધો’તિ સચ્ચપટિવેધો; ‘પટિપત્તી’તિ પટિપદા. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધકરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ; ‘એસ ભિક્ખુ પુથુજ્જનો’તિ અઙ્ગુલિં પસારેત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ. ઇમસ્મિંયેવ દીપે એકવારં કિર પુથુજ્જનભિક્ખુ નામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ, કદાચિ અપ્પા. ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ.

સાસનટ્ઠિતિયા પન પરિયત્તિયેવ પમાણં. પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચાભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો ‘ન જાનામી’તિ આહ; તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતવિસેસં સંસન્દેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ; સો આચિક્ખિ; તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં સમ્પાદેસિ; એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ. યદા પન સા અન્તરધાયતિ તદા પઠમં અભિધમ્મપિટકં નસ્સતિ. તત્થ પટ્ઠાનં સબ્બપઠમં અન્તરધાયતિ. અનુક્કમેન પચ્છા ધમ્મસઙ્ગહો. તસ્મિં અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ પિટકેસુ ઠિતેસુ સાસનં ઠિતમેવ હોતિ.

તત્થ સુત્તન્તપિટકે અન્તરધાયમાને પઠમં અઙ્ગુત્તરનિકાયો એકાદસકતો પટ્ઠાય યાવ એકકા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં સંયુત્તનિકાયો ચક્કપેય્યાલતો પટ્ઠાય યાવ ઓઘતરણા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં મજ્ઝિમનિકાયો ઇન્દ્રિયભાવનતો પટ્ઠાય યાવ મૂલપરિયાયા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં દીઘનિકાયો દસુત્તરતો પટ્ઠાય યાવ બ્રહ્મજાલા અન્તરધાયતિ. એકિસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ ગાથાનં પુચ્છા અદ્ધાનં ગચ્છતિ; સાસનં ધારેતું ન સક્કોતિ સભિયપુચ્છા (સુ. નિ. ૫૧૫ આદયો) વિય આળવકપુચ્છા (સુ. નિ. ૧૮૩ આદયો; સં. નિ. ૧.૨૪૬) વિય ચ. એતા કિર કસ્સપબુદ્ધકાલિકા અન્તરા સાસનં ધારેતું નાસક્ખિંસુ.

દ્વીસુ પન પિટકેસુ અન્તરહિતેસુપિ વિનયપિટકે ઠિતે સાસનં તિટ્ઠતિ. પરિવારખન્ધકેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગે ઠિતે ઠિતમેવ હોતિ. ઉભતોવિભઙ્ગે અન્તરહિતે માતિકાય ઠિતાયપિ ઠિતમેવ હોતિ. માતિકાય અન્તરહિતાય પાતિમોક્ખપબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતિ. લિઙ્ગં અદ્ધાનં ગચ્છતિ. સેતવત્થસમણવંસો પન કસ્સપબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય સાસનં ધારેતું નાસક્ખિ. પચ્છિમકસ્સ પન સચ્ચપટિવેધતો પચ્છિમકસ્સ સીલભેદતો ચ પટ્ઠાય સાસનં ઓસક્કિતં નામ હોતિ. તતો પટ્ઠાય અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન વારિતા.

તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ નામ – કિલેસપરિનિબ્બાનં, ખન્ધપરિનિબ્બાનં, ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ. તત્થ ‘કિલેસપરિનિબ્બાનં’ બોધિપલ્લઙ્કે અહોસિ, ‘ખન્ધપરિનિબ્બાનં’ કુસિનારાયં, ‘ધાતુપરિનિબ્બાનં’ અનાગતે ભવિસ્સતિ. સાસનસ્સ કિર ઓસક્કનકાલે ઇમસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે ધાતુયો સન્નિપતિત્વા મહાચેતિયં ગમિસ્સન્તિ, મહાચેતિયતો નાગદીપે રાજાયતનચેતિયં, તતો મહાબોધિપલ્લઙ્કં ગમિસ્સન્તિ. નાગભવનતોપિ દેવલોકતોપિ બ્રહ્મલોકતોપિ ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કમેવ ગમિસ્સન્તિ. સાસપમત્તાપિ ધાતુ ન અન્તરા નસ્સિસ્સતિ. સબ્બા ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કે રાસિભૂતા સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકઘના હુત્વા છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ. તા દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિસ્સન્તિ. તતો દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ સત્થા પરિનિબ્બાતિ, અજ્જ સાસનં ઓસક્કતિ, પચ્છિમદસ્સનં દાનિ ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ દસબલસ્સ પરિનિબ્બુતદિવસતો મહન્તતરં કારુઞ્ઞં કરિસ્સન્તિ. ઠપેત્વા અનાગામિખીણાસવે અવસેસા સકભાવેન સન્ધારેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ધાતૂસુ તેજોધાતુ ઉટ્ઠહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ. સાસપમત્તાયપિ ધાતુયા સતિ એકજાલાવ ભવિસ્સતિ; ધાતૂસુ પરિયાદાનં ગતાસુ પચ્છિજ્જિસ્સતિ. એવં મહન્તં આનુભાવં દસ્સેત્વા ધાતૂસુ અન્તરહિતાસુ સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. યાવ એવં ન અન્તરધાયતિ તાવ અચરિમં નામ હોતિ. એવં અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

કસ્મા પન અપુબ્બં અચરિમં ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ? અનચ્છરિયત્તા. બુદ્ધા હિ અચ્છરિયમનુસ્સા, યથાહ – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૨). યદિ ચ દ્વે વા ચત્તારો વા અટ્ઠ વા સોળસ વા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, ન અચ્છરિયા ભવેય્યું. એકસ્મિઞ્હિ વિહારે દ્વિન્નં ચેતિયાનમ્પિ લાભસક્કારો ઉળારો ન હોતિ, ભિક્ખૂપિ બહુતાય ન અચ્છરિયા જાતા, એવં બુદ્ધાપિ ભવેય્યું; તસ્મા નુપ્પજ્જન્તિ. દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો. યઞ્હિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદં ધમ્મં એકો દેસેતિ, અઞ્ઞેન ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સોવ દેસેતબ્બો સિયા. તતો અનચ્છરિયો સિયા. એકસ્મિં પન ધમ્મં દેસેન્તે દેસનાપિ અચ્છરિયા હોતિ. વિવાદભાવતો ચ. બહૂસુ ચ બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ બહૂનં આચરિયાનં અન્તેવાસિકા વિય ‘અમ્હાકં બુદ્ધો પાસાદિકો, અમ્હાકં બુદ્ધો મધુરસ્સરો લાભી પુઞ્ઞવા’તિ વિવદેય્યું; તસ્માપિ એવં નુપ્પજ્જન્તિ.

અપિચેતં કારણં મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન નાગસેનત્થેરેન વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ (મિ. પ. ૫.૧.૧) –

‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૭૭; મ. નિ. ૩.૧૨૯). દેસેન્તા ચ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ તથાગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે દેસેન્તિ, કથયમાના ચ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ કથેન્તિ, સિક્ખાપેન્તા ચ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખાપેન્તિ, અનુસાસમાના ચ અપ્પમાદપટિપત્તિયં અનુસાસન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસમ્પિ તથાગતાનં એકા દેસના એકા કથા એકા સિક્ખા એકાનુસિટ્ઠિ, કેન કારણેન દ્વે તથાગતા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ? એકેનપિ તાવ બુદ્ધુપ્પાદેન અયં લોકો ઓભાસજાતો. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ભવેય્ય, દ્વિન્નં પભાય અયં લોકો ભિય્યોસો મત્તાય ઓભાસજાતો ભવેય્ય. ઓવદન્તા ચ દ્વે તથાગતા સુખં ઓવદેય્યું, અનુસાસમાના ચ સુખં અનુસાસેય્યું. તત્થ મે કારણં દસ્સેહિ યથાહં નિસ્સંસયો ભવેય્ય’’ન્તિ.

‘‘અયં, મહારાજ, દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા, મહારાજ, નાવા એકપુરિસસન્ધારણી ભવેય્ય, એકસ્મિં પુરિસે અભિરૂળ્હે સા નાવા સમુપાદિકા ભવેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય તાદિસો આયુના વણ્ણેન વયેન પમાણેન કિસથૂલેન સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન. સો તં નાવં અભિરૂહેય્ય. અપિનુ સા, મહારાજ, નાવા દ્વિન્નમ્પિ ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય, ઓસીદેય્ય ઉદકે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો યાવદત્થં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય છાદેન્તં યાવકણ્ઠમભિપૂરયિત્વા. સો તતો પીણિતો પરિપુણ્ણો નિરન્તરો તન્દીગતો અનોનમિતદણ્ડજાતો પુનદેવ તત્તકં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય. અપિનુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો સુખિતો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સકિં ભુત્તોવ મરેય્યા’’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતી’’તિ? ‘‘ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા રતનપરિપૂરિતા ભવેય્યું યાવસ્મા મુખસમા. એક સકટતો રતનં ગહેત્વા એકમ્હિ સકટે આકિરેય્યું. અપિનુ તં, મહારાજ, સકટં દ્વિન્નમ્પિ સકટાનં રતનં ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નાભિપિ તસ્સ ચલેય્ય, અરાપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યું, નેમિપિ તસ્સ ઓપતેય્ય, અક્ખોપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘કિન્નુ ખો, મહારાજ, અતિરતનભારેન સકટં ભિજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ.

‘‘અપિચ, મહારાજ, ઇમં કારણં બુદ્ધબલપરિદીપનાય ઓસારિતં. અઞ્ઞમ્પિ તત્થ પતિરૂપં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. યથા, મહારાજ, દ્વિન્નં બલવામચ્ચાનં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં અમચ્ચો, અમ્હાકં અમચ્ચો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા હોન્તિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. ઇદં તાવ મહારાજ એકં કારણં યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું ‘અગ્ગો બુદ્ધો’તિ યં વચનં તં મિચ્છા ભવેય્ય, ‘જેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘સેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘વિસિટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘ઉત્તમો બુદ્ધો’તિ ‘પવરો બુદ્ધો’તિ ‘અસમો બુદ્ધો’તિ ‘અસમસમો બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિસમો બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિભાગી બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિપુગ્ગલો બુદ્ધો’તિ યં વચનં તં મિચ્છા ભવેય્ય. ઇદમ્પિ ખો ત્વં, મહારાજ, કારણં તથતો સમ્પટિચ્છ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપિચ, મહારાજ, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સભાવપકતિ એસા યં એકોયેવ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા કારણા? મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધગુણાનં. અઞ્ઞમ્પિ, મહારાજ, યં લોકે મહન્તં તં એકંયેવ હોતિ. પથવી, મહારાજ, મહન્તા, સા એકાયેવ; સાગરો મહન્તો, સો એકોયેવ; સિનેરુ ગિરિરાજા મહન્તો, સો એકોયેવ; આકાસો મહન્તો, સો એકોયેવ; સક્કો મહન્તો, સો એકોયેવ; મહાબ્રહ્મા મહન્તો, સો એકોયેવ; તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મહન્તો, સો એકોયેવ લોકસ્મિં. યત્થ તે ઉપ્પજ્જન્તિ તત્થ અઞ્ઞેસં ઓકાસો ન હોતિ. તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકોયેવ લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘સુકથિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ઓપમ્મેહિ કારણેહી’’તિ (મિ. પ. ૫.૧.૧).

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ એકસ્મિં ચક્કવાળે. હેટ્ઠા ઇમિનાવ પદેન દસ ચક્કવાળસહસ્સાનિ ગહિતાનિ. તાનિપિ એકચક્કવાળેનેવ પરિચ્છિન્દિતું વટ્ટન્તિ. બુદ્ધા હિ ઉપ્પજ્જમાના ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે ઉપ્પજ્જન્તિ; ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પન વારિતે ઇતો અઞ્ઞેસુ ચક્કવાળેસુ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ વારિતમેવ હોતિ. અપુબ્બં અચરિમન્તિ એત્થ ચક્કરતનપાતુભાવતો પુબ્બે પુબ્બં, તસ્સેવ અન્તરધાનતો પચ્છા ચરિમં. તત્થ દ્વિધા ચક્કરતનસ્સ અન્તરધાનં હોતિ – ચક્કવત્તિનો કાલકિરિયાય વા પબ્બજ્જાય વા. અન્તરધાયમાનઞ્ચ પન તં કાલકિરિયતો વા પબ્બજ્જતો વા સત્તમે દિવસે અન્તરધાયતિ. તતો પરં ચક્કવત્તિનો પાતુભાવો અવારિતો. કસ્મા પન એકચક્કવાળે દ્વે ચક્કવત્તિનો નુપ્પજ્જન્તીતિ? વિવાદુપચ્છેદતો અનચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ. દ્વીસુ હિ ઉપ્પજ્જન્તેસુ ‘અમ્હાકં રાજા મહન્તો, અમ્હાકં રાજા મહન્તો’તિ વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તી, એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તી’તિ ચ અનચ્છરિયો ભવેય્ય. યો ચાયં ચક્કરતનસ્સ દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ ઇસ્સરિયાનુપ્પદાનસમત્થો મહાનુભાવો, સો પરિહાયેય્ય. ઇતિ વિવાદુપચ્છેદતો અનચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ ન એકચક્કવાળે દ્વે ઉપ્પજ્જન્તિ.

યં ઇત્થો અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ એત્થ તિટ્ઠતુ તાવ સબ્બઞ્ઞુગુણે નિબ્બત્તેત્વા લોકત્તારણસમત્થો બુદ્ધભાવો, પણિધાનમત્તમ્પિ ઇત્થિયા ન સમ્પજ્જતિ.

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯);