૫. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસો

૨૬. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસે યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણન્તિ ચતુભૂમકવિઞ્ઞાણં પરિયાદિયતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠવિઞ્ઞાણં સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાનેવ, મનોવિઞ્ઞાણં હદયવત્થુકમ્પિ અવત્થુકમ્પિ. સબ્બં ચતુભૂમકવિઞ્ઞાણં. સેસં વેદનાક્ખન્ધસદિસમેવાતિ.

અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસો.

પકિણ્ણકકથા

ઇદાનિ પઞ્ચસુપિ ખન્ધેસુ સમુગ્ગમતો, પુબ્બાપરતો, અદ્ધાનપરિચ્છેદતો, એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો, નાનુપ્પાદએકનિરોધતો, એકુપ્પાદએકનિરોધતો, નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતો, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નતો, અજ્ઝત્તિકબાહિરતો, ઓળારિકસુખુમતો, હીનપણીતતો, દૂરસન્તિકતો, પચ્ચયતો, સમુટ્ઠાનતો, પરિનિપ્ફન્નતો, સઙ્ખતતોતિ સોળસહાકારેહિ પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં.

તત્થ દુવિધો સમુગ્ગમો – ગબ્ભસેય્યકસમુગ્ગમો, ઓપપાતિકસમુગ્ગમોતિ. તત્થ ગબ્ભસેય્યકસમુગ્ગમો એવં વેદિતબ્બો – ગબ્ભસેય્યકસત્તાનઞ્હિ પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા અપચ્છાઅપુરે એકતો પાતુભવન્તિ. તસ્મિં ખણે પાતુભૂતા કલલસઙ્ખાતા રૂપસન્તતિ પરિત્તા હોતિ. ખુદ્દકમક્ખિકાય એકવાયામેન પાતબ્બમત્તાતિ વત્વા પુન ‘અતિબહું એતં, સણ્હસૂચિયા તેલે પક્ખિપિત્વા ઉક્ખિત્તાય પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘એકકેસે તેલતો ઉદ્ધરિત્વા ગહિતે તસ્સ પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘ઇમસ્મિં જનપદે મનુસ્સાનં કેસે અટ્ઠધા ફાલિતે તતો એકકોટ્ઠાસપ્પમાણો ઉત્તરકુરુકાનં કેસો; તસ્સ પસન્નતિલતેલતો ઉદ્ધટસ્સ અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘એતં બહુ, જાતિઉણ્ણા નામ સુખુમા; તસ્સા એકઅંસુનો પસન્નતિલતેલે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસ્સ પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તં પનેતં અચ્છં હોતિ વિપ્પસન્નં અનાવિલં પરિસુદ્ધં પસન્નતિલતેલબિન્દુસમાનવણ્ણં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

તિલતેલસ્સ યથા બિન્દુ, સપ્પિમણ્ડો અનાવિલો;

એવં વણ્ણપટિભાગં, કલલન્તિ પવુચ્ચતીતિ.

એવં પરિત્તાય રૂપસન્તતિયા તીણિ સન્તતિસીસાનિ હોન્તિ – વત્થુદસકં, કાયદસકં, ઇત્થિયા ઇત્થિન્દ્રિયવસેન પુરિસસ્સ પુરિસિન્દ્રિયવસેન ભાવદસકન્તિ. તત્થ વત્થુરૂપં, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તંનિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં વત્થુદસકં નામ. કાયપસાદો, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તન્નિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં કાયદસકં નામ. ઇત્થિયા ઇત્થિભાવો, પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તન્નિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં ભાવદસકં નામ.

એવં ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિયં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ હોતિ. પટિસન્ધિચિત્તેન પન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારા સઙ્ખારક્ખન્ધો, પટિસન્ધિચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. એવં ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ. સચે પન નપુંસકપટિસન્ધિ હોતિ, ભાવદસકં હાયતિ. દ્વિન્નં દસકાનં વસેન સમવીસતિ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ હોતિ. વેદનાક્ખન્ધાદયો વુત્તપ્પકારા એવાતિ. એવમ્પિ ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને તિસમુટ્ઠાનિકપ્પવેણી કથેતબ્બા ભવેય્ય. તં પન અકથેત્વા ‘ઓપપાતિકસમુગ્ગમો’ નામ દસ્સિતો. ઓપપાતિકાનઞ્હિ પરિપુણ્ણાયતનાનં પટિસન્ધિક્ખણે હેટ્ઠા વુત્તાનિ તીણિ, ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાદસકાનિ ચાતિ સત્ત રૂપસન્તતિસીસાનિ પાતુભવન્તિ. તત્થ ચક્ખુદસકાદીનિ કાયદસકસદિસાનેવ. નપુંસકસ્સ પન ભાવદસકં નત્થિ. એવં પરિપુણ્ણાયતનાનં ઓપપાતિકાનં સમસત્તતિ ચેવ સમસટ્ઠિ ચ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ. વેદનાક્ખન્ધાદયો વુત્તપ્પકારા એવાતિ. એવં ઓપપાતિકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ. અયં ‘ઓપપાતિકસમુગ્ગમો’ નામ. એવં તાવ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘સમુગ્ગમતો’ વેદિતબ્બા.

‘પુબ્બાપરતો’તિ એવં પન ગબ્ભસેય્યકાનં અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કિં રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ ઉદાહુ અરૂપન્તિ? રૂપં રૂપમેવ સમુટ્ઠાપેતિ, ન અરૂપં. કસ્મા? પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ન રૂપજનકત્તા. સબ્બસત્તાનઞ્હિ પટિસન્ધિચિત્તં, ખીણાસવસ્સ ચુતિચિત્તં, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, ચત્તારિ અરૂપ્પવિપાકાનીતિ સોળસ ચિત્તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. તત્થ પટિસન્ધિચિત્તં તાવ વત્થુનો દુબ્બલતાય અપ્પતિટ્ઠિતતાય પચ્ચયવેકલ્લતાય આગન્તુકતાય ચ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ હિ સહજાતં વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતીતિ વત્થુનો દુબ્બલતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. યથા ચ પપાતે પતન્તો પુરિસો અઞ્ઞસ્સ નિસ્સયો ભવિતું ન સક્કોતિ, એવં એતમ્પિ કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા પપાતે પતમાનં વિય અપ્પતિટ્ઠિતં. ઇતિ કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, અપ્પતિટ્ઠિતતાયપિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ વત્થુના સદ્ધિં અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નં. તસ્સ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ. સચે સક્કુણેય્ય, રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. યત્રાપિ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, પવેણી ઘટિયતિ, તત્રાપિ ચિત્તં અઙ્ગતો અપરિહીનંયેવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. યદિ હિ ચિત્તં ઠાનક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય, પટિસન્ધિચિત્તમ્પિ રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. ન પન ચિત્તં તસ્મિં ખણદ્વયે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. યથા પન અહિચ્છત્તકમકુલં પથવિતો ઉટ્ઠહન્તં પંસુચુણ્ણં ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ, એવં ચિત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય ઉપ્પાદક્ખણે અટ્ઠ રૂપાનિ ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ. પટિસન્ધિક્ખણે ચ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ પચ્ચયવેકલ્લતાયપિ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

યથા ચ આગન્તુકપુરિસો અગતપુબ્બં પદેસં ગતો અઞ્ઞેસં – ‘એથ ભો, અન્તોગામે વો અન્નપાનગન્ધમાલાદીનિ દસ્સામી’તિ વત્તું ન સક્કોતિ, અત્તનો અવિસયતાય અપ્પહુતતાય, એવમેવ પટિસન્ધિચિત્તં આગન્તુકન્તિ અત્તનો આગન્તુકતાયપિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. અપિચ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ઠાનં ગહેત્વા ઠિતાનીતિપિ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

ખીણાસવસ્સ પન ચુતિચિત્તં વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા ન સમુટ્ઠાપેતિ. તસ્સ હિ સબ્બભવેસુ વટ્ટમૂલં વૂપસન્તં અભબ્બુપ્પત્તિકં પુનબ્ભવે પવેણી નામ નત્થિ. સોતાપન્નસ્સ પન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અટ્ઠમેવ વટ્ટમૂલં વૂપસન્તં. તસ્મા તસ્સ ચુતિચિત્તં સત્તસુ ભવેસુ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, સકદાગામિનો દ્વીસુ, અનાગામિનો એકસ્મિં. ખીણાસવસ્સ સબ્બભવેસુ વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા નેવ સમુટ્ઠાપેતિ.

દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ પન ઝાનઙ્ગં નત્થિ, મગ્ગઙ્ગં નત્થિ, હેતુ નત્થીતિ ચિત્તઙ્ગં દુબ્બલં હોતીતિ ચિત્તઙ્ગદુબ્બલતાય તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. ચત્તારિ અરૂપવિપાકાનિ તસ્મિં ભવે રૂપસ્સ નત્થિતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. ન કેવલઞ્ચ તાનેવ, યાનિ અઞ્ઞાનિપિ તસ્મિં ભવે અટ્ઠ કામાવચરકુસલાનિ, દસ અકુસલાનિ, નવ કિરિયચિત્તાનિ, ચત્તારિ આરુપ્પકુસલાનિ, ચતસ્સો આરુપ્પકિરિયા, તીણિ મગ્ગચિત્તાનિ, ચત્તારિ ફલચિત્તાનીતિ દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિપિ તત્થ રૂપસ્સ નત્થિતાય એવ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. એવં પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

ઉતુ પન પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. કો એસ ઉતુ નામાતિ? પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પન્નાનં સમતિંસકમ્મજરૂપાનં અબ્ભન્તરા તેજોધાતુ. સા ઠાનં પત્વા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. ઉતુ નામ ચેસ દન્ધનિરોધો; ચિત્તં ખિપ્પનિરોધં. તસ્મિં ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તેસુ પટિસન્ધિઅનન્તરં પઠમભવઙ્ગચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણેયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. યદા પન સદ્દસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો ભવિસ્સતિ, તદા ઉતુચિત્તાનિ સદ્દનવકં નામ સમુટ્ઠાપેસ્સન્તિ. કબળીકારાહારોપિ ઠાનં પત્વા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. કુતો પનસ્સ કબળીકારાહારોતિ? માતિતો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતી માતા, અન્નં પાનઞ્ચ ભોજનં;

તેન સો તત્થ યાપેતિ, માતુકુચ્છિગતો નરો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૫);

એવં કુચ્છિગતો દારકો માતરા અજ્ઝોહટઅન્નપાનઓજાય યાપેતિ. સાવ ઠાનપ્પત્તા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. નનુ ચ સા ઓજા ખરા? વત્થુ સુખુમં? કથં તત્થ પતિટ્ઠાતીતિ? પઠમં તાવ ન પતિટ્ઠાતિ; એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સત્તાહાનં ગતકાલે પતિટ્ઠાતિ. તતો પન પુરે વા પતિટ્ઠાતુ પચ્છા વા; યદા માતરા અજ્ઝોહટઅન્નપાનઓજા દારકસ્સ સરીરે પતિટ્ઠાતિ, તદા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ.

ઓપપાતિકસ્સાપિ પકતિપટિયત્તાનં ખાદનીયભોજનીયાનં અત્થિટ્ઠાને નિબ્બત્તસ્સ તાનિ ગહેત્વા અજ્ઝોહરતો ઠાનપ્પત્તા ઓજા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. એકો અન્નપાનરહિતે અરઞ્ઞે નિબ્બત્તતિ, મહાછાતકો હોતિ, અત્તનોવ જિવ્હાય ખેળં પરિવત્તેત્વા ગિલતિ. તત્રાપિસ્સ ઠાનપ્પત્તા ઓજા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ.

એવં પઞ્ચવીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ દ્વેવ રૂપાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ – તેજોધાતુ ચ કબળીકારાહારો ચ. અરૂપેપિ દ્વેયેવ ધમ્મા રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ – ચિત્તઞ્ચેવ કમ્મચેતના ચ. તત્થ રૂપં ઉપ્પાદક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ દુબ્બલં, ઠાનક્ખણે બલવન્તિ ઠાનક્ખણે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ચિત્તં ઠાનક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ દુબ્બલં, ઉપ્પાદક્ખણેયેવ બલવન્તિ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. કમ્મચેતના નિરુદ્ધાવ પચ્ચયો હોતિ. અતીતે કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકેપિ હિ આયૂહિતં કમ્મં એતરહિ પચ્ચયો હોતિ. એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે કપ્પકોટિસતસહસ્સપરિયોસાનેપિ પચ્ચયો હોતીતિ. એવં ‘પુબ્બાપરતો’ વેદિતબ્બા.

‘અદ્ધાનપરિચ્છેદતો’તિ રૂપં કિત્તકં અદ્ધાનં તિટ્ઠતિ? અરૂપં કિત્તકન્તિ? રૂપં ગરુપરિણામં દન્ધનિરોધં. અરૂપં લહુપરિણામં ખિપ્પનિરોધં. રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. યથા હિ પુરિસો ‘ફલં પાતેસ્સામી’તિ મુગ્ગરેન રુક્ખસાખં પહરેય્ય, ફલાનિ ચ પત્તાનિ ચ એકક્ખણેયેવ વણ્ટતો મુચ્ચેય્યું. તત્થ ફલાનિ અત્તનો ભારિકતાય પઠમતરં પથવિયં પતન્તિ, પત્તાનિ લહુકતાય પચ્છા. એવમેવ મુગ્ગરપ્પહારેન પત્તાનઞ્ચ ફલાનઞ્ચ એકક્ખણે વણ્ટતો મુત્તકાલો વિય પટિસન્ધિક્ખણે રૂપારૂપધમ્માનં એકક્ખણે પાતુભાવો; ફલાનં ભારિકતાય પઠમતરં પથવિયં પતનં વિય રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનં; પત્તાનં લહુકતાય પચ્છા પથવિયં પતનં વિય રૂપસ્સ સત્તરસમેન ચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝનં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ રૂપં દન્ધનિરોધં ગરુપરિણામં, ચિત્તં ખિપ્પનિરોધં લહુપરિણામં, રૂપં પન અરૂપં અરૂપં વા રૂપં ઓહાય પવત્તિતું ન સક્કોન્તિ. દ્વિન્નમ્પિ એકપ્પમાણાવ પવત્તિ. તત્રાયં ઉપમા – એકો પુરિસો લકુણ્ટકપાદો, એકો દીઘપાદો. તેસુ એકતો મગ્ગં ગચ્છન્તેસુ યાવ દીઘપાદો એકપદવારં અક્કમતિ, તાવ ઇતરો પદે પદં અક્કમિત્વા સોળસપદવારેન ગચ્છતિ. દીઘપાદો લકુણ્ટકપાદસ્સ સોળસ પદવારે અત્તનો પાદં અઞ્છિત્વા આકડ્ઢિત્વા એકમેવ પદવારં કરોતિ. ઇતિ એકોપિ એકં અતિક્કમિતું ન સક્કોતિ. દ્વિન્નમ્પિ ગમનં એકપ્પમાણમેવ હોતિ. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. લકુણ્ટકપાદપુરિસો વિય અરૂપં; દીઘપાદપુરિસો વિય રૂપં; દીઘપાદસ્સ એકં પદવારં અક્કમણકાલે ઇતરસ્સ સોળસપદવારઅક્કમનં વિય રૂપે ધરન્તેયેવ અરૂપધમ્મેસુ સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનં; દ્વિન્નં પુરિસાનં લકુણ્ટકપાદપુરિસસ્સ સોળસ પદવારે ઇતરસ્સ અત્તનો પાદં અઞ્છિત્વા આકડ્ઢિત્વા એકપદવારકરણં વિય રૂપસ્સ સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝનં; દ્વિન્નં પુરિસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોહાય એકપ્પમાણેનેવ ગમનં વિય અરૂપસ્સ રૂપં રૂપસ્સ અરૂપં અનોહાય એકપ્પમાણેનેવ પવત્તનન્તિ. એવં ‘અદ્ધાનપરિચ્છેદતો’ વેદિતબ્બા.

‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’તિ ઇદં પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વા દીપેતબ્બં. પઠમઞ્હિ પટિસન્ધિચિત્તં, દુતિયં ભવઙ્ગં, તતિયં ભવઙ્ગં…પે… સોળસમં ભવઙ્ગં. તેસુ એકેકસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગવસેન તયો તયો ખણા. તત્થ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ સમતિંસ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં કમ્મજરૂપં સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં ઠિતિક્ખણેયેવ; ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. એવં દુતિયભવઙ્ગચિત્તં આદિં કત્વા અત્તનો અત્તનો સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં યોજેત્વા નયો નેતબ્બો. ઇતિ સોળસ તિકા અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તિ. અયં અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજરૂપપવેણી નામ. સા પનેસા રત્તિઞ્ચ દિવા ચ ખાદન્તાનમ્પિ ભુઞ્જન્તાનમ્પિ સુત્તાનમ્પિ પમત્તાનમ્પિ નદીસોતો વિય એકન્તં પવત્તતિ યેવાતિ. એવં ‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘નાનુપ્પાદએકનિરોધતા’ પચ્છિમકમ્મજેન દીપેતબ્બા. તત્થ આયુસંખારપરિયોસાને સોળસન્નં ચિત્તાનં વારે સતિ હેટ્ઠાસોળસકં ઉપરિસોળસકન્તિ દ્વે એકતો યોજેતબ્બાનિ. હેટ્ઠાસોળસકસ્મિઞ્હિ પઠમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં સમતિંસકમ્મજરૂપં ઉપરિસોળસકસ્મિં પઠમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં તસ્સ ઠિતિક્ખણેયેવ ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. હેટ્ઠિમસોળસકસ્મિં પન દુતિયચિત્તસ્સ…પે… સોળસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં સમતિંસકમ્મજરૂપં ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; તસ્સ ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં ચુતિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણેયેવ; ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં ચુતિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો પટ્ઠાય કમ્મજરૂપપવેણી ન પવત્તતિ. યદિ પવત્તેય્ય, સત્તા અક્ખયા અવયા અજરા અમરા નામ ભવેય્યું.

એત્થ પન યદેતં ‘સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતી’તિઆદિના નયેન ‘એકસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતી’તિ અટ્ઠકથાયં આગતત્તા વુત્તં, તં ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતી’’તિ? ‘‘આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૭૯) ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. કથં? કાયસઙ્ખારો હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો અસ્સાસપસ્સાસવાતો. ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા યાવ અઞ્ઞાનિ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ તાવ તિટ્ઠતિ. તેસં સોળસન્નં સબ્બપચ્છિમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. ઇતિ યેન ચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ, તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ; ન કસ્સચિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે વા ઠિતિક્ખણે વા નિરુજ્ઝતિ, નાપિ ઠિતિક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા ઉપ્પજ્જતિ. એસા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ધમ્મતાતિ નિયમતો ચિત્તસઙ્ખારેન સદ્ધિં એકક્ખણે નિરુજ્ઝનતો ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં.

યો ચાયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ખણનિયમો વુત્તો કમ્માદિસમુટ્ઠાનસ્સાપિ અયમેવ ખણનિયમો. તસ્મા પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નં કમ્મજરૂપં તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અટ્ઠારસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં અટ્ઠારસમસ્સ ઠાનક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ ઇમિના નયેનેત્થ યોજના કાતબ્બા. તતો પરં પન ઉતુસમુટ્ઠાનિકપવેણીયેવ તિટ્ઠતિ. ‘નીહરિત્વા ઝાપેથા’તિ વત્તબ્બં હોતિ. એવં ‘નાનુપ્પાદએકનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘એકુપ્પાદએકનિરોધતો’તિ રૂપં પન રૂપેન સહ એકુપ્પાદં એકનિરોધં. અરૂપં અરૂપેન સહ એકુપ્પાદં એકનિરોધં. એવં ‘એકુપ્પાદએકનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતા’ પન ચતુસન્તતિરૂપેન દીપેતબ્બા. ઇમસ્સ હિ ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તસ્સ સરીરસ્સ તત્થ તત્થ ચતુસન્તતિરૂપં ઘનપુઞ્જભાવેન વત્તતિ. એવં વત્તમાનસ્સાપિસ્સ ન એકુપ્પાદાદિતા સલ્લક્ખેતબ્બા. યથા પન ઉપચિકરાજિ વા કિપિલ્લિકરાજિ વા ઓલોકિયમાના એકાબદ્ધા વિય હોતિ, ન પન એકાબદ્ધા. અઞ્ઞિસ્સા હિ સીસસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ, અઞ્ઞિસ્સા ઉદરસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ, અઞ્ઞિસ્સા પાદસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ હોન્તિ. એવમેવ ચતુસન્તતિરૂપાનમ્પિ અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ, અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ, અઞ્ઞસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ. એવમેત્થ ‘નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતા’ વેદિતબ્બા.

‘અતીતાદીનિ’ પન દૂરદુકપરિયોસાનાનિ પાળિયં આગતાનેવ. ‘પચ્ચયસમુટ્ઠાનાનિ’પિ ‘‘કમ્મજં, કમ્મપચ્ચયં, કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. ૯૭૫) નયેન હેટ્ઠા કથિતાનિયેવ. પઞ્ચપિ પન ખન્ધા પરિનિપ્ફન્નાવ હોન્તિ, નો અપરિનિપ્ફન્ના; સઙ્ખતાવ નો અસઙ્ખતા; અપિચ નિપ્ફન્નાપિ હોન્તિયેવ. સભાવધમ્મેસુ હિ નિબ્બાનમેવેકં અપરિનિપ્ફન્નં અનિપ્ફન્નઞ્ચ. નિરોધસમાપત્તિ પન નામપઞ્ઞત્તિ ચ કથન્તિ? નિરોધસમાપત્તિ લોકિયલોકુત્તરાતિ વા સઙ્ખતાસઙ્ખતાતિ વા પરિનિપ્ફન્નાપરિનિપ્ફન્નાતિ વા ન વત્તબ્બા. નિપ્ફન્ના પન હોતિ સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જિતબ્બતો. તથા નામપઞ્ઞત્તિ. સાપિ હિ લોકિયાદિભેદં ન લભતિ; નિપ્ફન્ના પન હોતિ નો અનિપ્ફન્ના; નામગ્ગહણઞ્હિ ગણ્હન્તોવ ગણ્હાતીતિ.

કમાદિવિનિચ્છયકથા

એવં પકિણ્ણકતો ખન્ધે વિદિત્વા પુન એતેસુયેવ –

ખન્ધેસુ ઞાણભેદત્થં, કમતોથ વિસેસતો;

અનૂનાધિકતો ચેવ, ઉપમાતો તથેવ ચ.

દટ્ઠબ્બતો દ્વિધા એવં, પસ્સન્તસ્સત્થસિદ્ધિતો;

વિનિચ્છયનયો સમ્મા, વિઞ્ઞાતબ્બો વિભાવિના.

તત્થ ‘કમતો’તિ ઇધ ઉપ્પત્તિક્કમો, પહાનક્કમો, પટિપત્તિક્કમો, ભૂમિક્કમો, દેસનાક્કમોતિ બહુવિધો કમો.

તત્થ ‘‘પઠમં કલલં હોતિ, કલલા હોતિ અબ્બુદ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૫) એવમાદિ ઉપ્પત્તિક્કમો. ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ધમ્મા, ભાવનાય પહાતબ્બા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૮) એવમાદિ પહાનક્કમો. ‘‘સીલવિસુદ્ધિ, ચિત્તવિસુદ્ધી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯; પટિ. મ. ૩.૪૧) એવમાદિ પટિપત્તિક્કમો. ‘‘કામાવચરા, રૂપાવચરા’’તિ એવમાદિ ભૂમિક્કમો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) વા ‘‘દાનકથં સીલકથ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૬૯; દી. નિ. ૧.૨૯૮) વા એવમાદિ દેસનાક્કમો. તેસુ ઇધ ઉપ્પત્તિક્કમો તાવ ન યુજ્જતિ, કલલાદીનં વિય ખન્ધાનં પુબ્બાપરિયવવત્થાનેન અનુપ્પત્તિતો; ન પહાનક્કમો કુસલાબ્યાકતાનં અપ્પહાતબ્બતો; ન પટિપત્તિક્કમો અકુસલાનં અપ્પટિપજ્જનીયતો; ન ભૂમિક્કમો વેદનાદીનં ચતુભૂમકપરિયાપન્નત્તા.

દેસનાક્કમો પન યુજ્જતિ. અભેદેન હિ યં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અત્તગ્ગાહપતિતં વેનેય્યજનં સમૂહઘનવિનિબ્ભોગદસ્સનેન અત્તગ્ગાહતો મોચેતુકામો ભગવા હિતકામો તસ્સ જનસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂતં ઓળારિકં પઠમં રૂપક્ખન્ધં દેસેસિ. તતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠરૂપસંવેદિતં વેદનં, યં વેદયતિ તં સઞ્જાનાતીતિ એવં વેદનાવિસયસ્સ આકારગ્ગાહિકં સઞ્ઞં, સઞ્ઞાવસેન અભિસઙ્ખારકે સઙ્ખારે, તેસં વેદનાદીનં નિસ્સયં અધિપતિભૂતઞ્ચ વિઞ્ઞાણન્તિ એવં તાવ ‘કમતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘વિસેસતો’તિ ખન્ધાનઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધાનઞ્ચ વિસેસતો. કો પન તેસં વિસેસો? ખન્ધા તાવ અવિસેસતો વુત્તા, ઉપાદાનક્ખન્ધા સાસવઉપાદાનીયભાવેન વિસેસેત્વા. યથાહ –

‘‘પઞ્ચ, ભિક્ખવે, ખન્ધે દેસેસ્સામિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ચ, તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… સન્તિકે વા – અયં વુચ્ચતિ, રૂપક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં …પે… સન્તિકે વા – અયં વુચ્ચતિ, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં…પે… સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં – અયં વુચ્ચતિ, રૂપૂપાદાનક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં…પે… સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૪૮).

એત્થ ચ યથા વેદનાદયો અનાસવાપિ સાસવાપિ અત્થિ, ન એવં રૂપં. યસ્મા પનસ્સ રાસટ્ઠેન ખન્ધભાવો યુજ્જતિ તસ્મા ખન્ધેસુ વુત્તં. યસ્મા રાસટ્ઠેન ચ સાસવટ્ઠેન ચ ઉપાદાનક્ખન્ધભાવો યુજ્જતિ તસ્મા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ વુત્તં. વેદનાદયો પન અનાસવાવ ખન્ધેસુ વુત્તા, સાસવા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. ‘ઉપાદાનક્ખન્ધા’તિ એત્થ ચ ઉપાદાનગોચરા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇધ પન સબ્બેપેતે એકજ્ઝં કત્વા ખન્ધાતિ અધિપ્પેતા.

‘અનૂનાધિકતો’તિ કસ્મા પન ભગવતા પઞ્ચેવ ખન્ધા વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ? સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહતો, અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપ્પરમતો, અઞ્ઞેસઞ્ચ તદવરોધતો. અનેકપ્પભેદેસુ હિ સઙ્ખતધમ્મેસુ સભાગવસેન સઙ્ગય્હમાનેસુ રૂપં રૂપસભાગસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ, વેદના વેદનાસભાગસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ. એસ નયો સઞ્ઞાદીસુપિ. તસ્મા સબ્બસઙ્ખતસભાગસઙ્ગહતો પઞ્ચેવ વુત્તા. એતપરમઞ્ચેતં અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુ યદિદં રૂપાદયો પઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતિ રૂપં ઉપાદાય રૂપં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ (સં. નિ. ૩.૨૦૭). વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ…. વિઞ્ઞાણે સતિ વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય વિઞ્ઞાણં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ. તસ્મા અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપરમતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તા. યેપિ ચઞ્ઞે સીલાદયો પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધા વુત્તા, તેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા એત્થેવ અવરોધં ગચ્છન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞેસં તદવરોધતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તાતિ. એવં ‘અનૂનાધિકતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘ઉપમાતો’તિ એત્થ હિ ગિલાનસાલૂપમો રૂપુપાદાનક્ખન્ધો ગિલાનૂપમસ્સ વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધસ્સ વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન નિવાસનટ્ઠાનતો, ગેલઞ્ઞૂપમો વેદનુપાદાનક્ખન્ધો આબાધકત્તા, ગેલઞ્ઞસમુટ્ઠાનૂપમો સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો કામસઞ્ઞાદિવસેન રાગાદિસમ્પયુત્તવેદનાસમ્ભવા, અસપ્પાયસેવનૂપમો સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો વેદનાગેલઞ્ઞસ્સ નિદાનત્તા. ‘‘વેદનં વેદનત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) હિ વુત્તં. તથા ‘‘અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ દુક્ખસહગત’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૫૬). ગિલાનૂપમો વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો વેદનાગેલઞ્ઞેન અપરિમુત્તત્તા. અપિચ ચારકકારણઅપરાધકારણકારકઅપરાધિકૂપમા એતે ભાજનભોજનબ્યઞ્જનપરિવેસકભુઞ્જકૂપમા ચાતિ, એવં ‘ઉપમાતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘દટ્ઠબ્બતો દ્વિધા’તિ સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચાતિ એવં દ્વિધા દટ્ઠબ્બતો પેત્થ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો. સઙ્ખેપતો હિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા આસિવિસૂપમે (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વુત્તનયેન ઉક્ખિત્તાસિકપચ્ચત્થિકતો, ભારસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૨૨) ભારતો, ખજ્જનીયપરિયાયવસેન (સં. નિ. ૩.૭૯) ખાદકતો, યમકસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૮૫) અનિચ્ચદુક્ખાનત્તસઙ્ખતવધકતો દટ્ઠબ્બા.

વિત્થારતો પનેત્થ ફેણપિણ્ડો વિય રૂપં દટ્ઠબ્બં, ઉદકપુબ્બુળો વિય વેદના, મરીચિકા વિય સઞ્ઞા, કદલિક્ખન્ધો વિય સઙ્ખારા, માયા વિય વિઞ્ઞાણં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ફેણપિણ્ડૂપમં રૂપં, વેદના પુબ્બુળૂપમા;

મરીચિકૂપમા સઞ્ઞા, સઙ્ખારા કદલૂપમા;

માયૂપમઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના’’તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

તત્થ રૂપાદીનં ફેણપિણ્ડાદીહિ એવં સદિસતા વેદિતબ્બા – યથા હિ ફેણપિણ્ડો નિસ્સારોવ એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહેન નિસ્સારમેવ. યથા ચ સો ‘ઇમિના પત્તં વા થાલકં વા કરિસ્સામી’તિ ગહેતું ન સક્કા, ગહિતોપિ તમત્થં ન સાધેતિ ભિજ્જતેવ; એવં રૂપમ્પિ ‘નિચ્ચ’ન્તિ વા ‘ધુવ’ન્તિ વા ‘અહ’ન્તિ વા ‘મમ’ન્તિ વા ગહેતું ન સક્કા, ગહિતમ્પિ ન તથા તિટ્ઠતિ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા અસુભઞ્ઞેવ હોતીતિ. એવં ‘ફેણપિણ્ડસદિસમેવ’ હોતિ.

યથા વા પન ફેણપિણ્ડો છિદ્દાવછિદ્દો અનેકસન્ધિઘટિતો બહૂન્નં ઉદકસપ્પાદીનં પાણાનં આવાસો, એવં રૂપમ્પિ છિદ્દાવછિદ્દં અનેકસન્ધિઘટિતં. કુલવસેન ચેત્થ અસીતિ કિમિકુલાનિ વસન્તિ. તદેવ તેસં સૂતિઘરમ્પિ વચ્ચકુટિપિ ગિલાનસાલાપિ સુસાનમ્પિ. ન તે અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ગબ્ભવુટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો આદિતોવ બદરપક્કમત્તો હુત્વા અનુપુબ્બેન પબ્બતકૂટમત્તોપિ હોતિ, એવં રૂપમ્પિ આદિતો કલલમત્તં હુત્વા અનુપુબ્બેન બ્યામમત્તમ્પિ ગોમહિંસહત્થિઆદીનં વસેન પબ્બતકૂટમત્તમ્પિ હોતિ, મચ્છકચ્છપાદીનં વસેન અનેકયોજનસતપ્પમાણમ્પિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતમત્તોપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, સમુદ્દં પત્વા પન અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ; એવમેવ રૂપમ્પિ કલલભાવેપિ ભિજ્જતિ, અબ્બુદાદિભાવે, અન્તરા પન અભેજ્જમાનમ્પિ વસ્સસતાયુકાનં વસ્સસતં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, મરણમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

યથા પન પુબ્બુળો અસારો, એવં વેદનાપિ. યથા ચ સો અબલો, અગય્હુપગો, ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતું, ગહિતગ્ગહિતોપિ ભિજ્જતેવ; એવં વેદનાપિ અબલા, અગય્હુપગા, ન સક્કા ‘નિચ્ચા’તિ વા ‘ધુવા’તિ વા ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા તિટ્ઠતિ. એવં અગય્હુપગતાયપિ વેદના ‘પુબ્બુળસદિસા’. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં ઉદકબિન્દુમ્હિ પુબ્બુળો ઉપ્પજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ; એવં વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ, એકચ્છરક્ખણે કોટિસતસહસ્સસઙ્ખ્યા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ પુબ્બુળો ઉદકતલં, ઉદકબિન્દું, ઉદકજલ્લકં સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા ગહણવાતઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ; એવં વેદનાપિ વત્થું, આરમ્મણં, કિલેસજાલં, ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. એવમ્પિ વેદના પુબ્બુળસદિસા.

સઞ્ઞાપિ અસારકટ્ઠેન ‘મરીચિસદિસા’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન; ન હિ સક્કા તં ગહેત્વા પિવિતું વા ન્હાયિતું વા ભાજનં વા પૂરેતું. અપિચ યથા મરીચિ વિપ્ફન્દતિ, સઞ્જાતૂમિવેગો વિય ખાયતિ; એવં નીલસઞ્ઞાદિભેદા સઞ્ઞાપિ નીલાદિઅનુભવનત્થાય ફન્દતિ વિપ્ફન્દતિ. યથા ચ મરીચિ મહાજનં વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘પરિપુણ્ણવાપી વિય પરિપુણ્ણનદી વિય દિસ્સતી’તિ વદાપેતિ; એવં સઞ્ઞાપિ વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘ઇદં નીલકં સુભં સુખં નિચ્ચ’ન્તિ વદાપેતિ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં વિપ્પલમ્ભનેનાપિ મરીચિસદિસા.

સઙ્ખારાપિ અસારકટ્ઠેન ‘કદલિક્ખન્ધસદિસા’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન. યથેવ હિ કદલિક્ખન્ધતો કિઞ્ચિ ગહેત્વા ન સક્કા ગોપાનસીઆદીનમત્થાય ઉપનેતું, ઉપનીતમ્પિ ન તથા હોતિ; એવં સઙ્ખારાપિ ન સક્કા નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા હોન્તિ. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો બહુવટ્ટિસમોધાનો હોતિ, એવં સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ બહુધમ્મસમોધાનો. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો નાનાલક્ખણો, અઞ્ઞોયેવ હિ બાહિરાય પત્તવટ્ટિયા વણ્ણો, અઞ્ઞો તતો અબ્ભન્તરબ્ભન્તરાનં; એવમેવ સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ અઞ્ઞદેવ ફસ્સસ્સ લક્ખણં, અઞ્ઞં ચેતનાદીનં. સમોધાનેત્વા પન સઙ્ખારક્ખન્ધોત્વેવ વુચ્ચતીતિ. એવમ્પિ સઙ્ખારક્ખન્ધો કદલિક્ખન્ધસદિસો.

વિઞ્ઞાણમ્પિ અસારકટ્ઠેન ‘માયાસદિસં’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન. યથા ચ માયા ઇત્તરા લહુપચ્ચુપટ્ઠાના, એવં વિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ તતોપિ ઇત્તરતરઞ્ચેવ લહુપચ્ચુપટ્ઠાનતરઞ્ચ. તેનેવ હિ ચિત્તેન પુરિસો આગતો વિય, ગતો વિય, ઠિતો વિય, નિસિન્નો વિય હોતિ. અઞ્ઞદેવ ચાગમનકાલે ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનકાલાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. માયા ચ મહાજનં વઞ્ચેતિ, યં કિઞ્ચિદેવ ‘ઇદં સુવણ્ણં રજતં મુત્તા’તિપિ ગહાપેતિ. વિઞ્ઞાણમ્પિ મહાજનં વઞ્ચેતિ, તેનેવ ચિત્તેન આગચ્છન્તં વિય, ગચ્છન્તં વિય, ઠિતં વિય, નિસિન્નં વિય કત્વા ગાહાપેતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમને ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. વિસેસતો ચ સુભારમ્મણમ્પિ ઓળારિકમ્પિ અજ્ઝત્તિકરૂપં અસુભન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેદના તીહિ દુક્ખતાહિ અવિનિમુત્તતો દુક્ખાતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારા અવિધેય્યતો અનત્તાતિ વિઞ્ઞાણં ઉદયબ્બયધમ્મતો અનિચ્ચન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘એવં પસ્સન્તસ્સત્થસિદ્ધિતો’તિ એવઞ્ચ સઙ્ખેપવિત્થારવસેન દ્વિધા પસ્સતો યા અત્થસિદ્ધિ હોતિ, તતોપિ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો, સેય્યથિદં – સઙ્ખેપતો તાવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉક્ખિત્તાસિકપચ્ચત્થિકાદિભાવેન પસ્સન્તો ખન્ધેહિ ન વિહઞ્ઞતિ. વિત્થારતો પન રૂપાદીનિ ફેણપિણ્ડાદિસદિસભાવેન પસ્સન્તો ન અસારેસુ સારદસ્સી હોતિ. વિસેસતો ચ અજ્ઝત્તિકરૂપં અસુભતો પસ્સન્તો કબળીકારાહારં પરિજાનાતિ, અસુભે સુભન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, કામોઘં ઉત્તરતિ, કામયોગેન વિસંયુજ્જતિ, કામાસવેન અનાસવો હોતિ, અભિજ્ઝાકાયગન્થં ભિન્દતિ, કામુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. વેદનં દુક્ખતો પસ્સન્તો ફસ્સાહારં પરિજાનાતિ, દુક્ખે સુખન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, ભવોઘં ઉત્તરતિ, ભવયોગેન વિસંયુજ્જતિ, ભવાસવેન અનાસવો હોતિ, બ્યાપાદકાયગન્થં ભિન્દતિ, સીલબ્બતુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. સઞ્ઞં સઙ્ખારે ચ અનત્તતો પસ્સન્તો મનોસઞ્ચેતનાહારં પરિજાનાતિ, અનત્તનિ અત્તાતિ વિપલ્લાસં પજહતિ, દિટ્ઠોઘં ઉત્તરતિ, દિટ્ઠિયોગેન વિસંયુજ્જતિ, દિટ્ઠાસવેન અનાસવો હોતિ, ઇદં સચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થં ભિન્દતિ, અત્તવાદુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો પસ્સન્તો વિઞ્ઞાણાહારં પરિજાનાતિ, અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, અવિજ્જોઘં ઉત્તરતિ, અવિજ્જાયોગેન વિસંયુજ્જતિ, અવિજ્જાસવેન અનાસવો હોતિ, સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થં ભિન્દતિ, દિટ્ઠુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ.

એવં મહાનિસંસં, વધકાદિવસેન દસ્સનં યસ્મા;

તસ્મા ખન્ધે ધીરો, વધકાદિવસેન પસ્સેય્યાતિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના.