૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૩૨. ઇદાનિ અભિધમ્મભાજનીયં હોતિ. તત્થ રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસો હેટ્ઠા રૂપકણ્ડે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૪. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસે એકવિધેનાતિ એકકોટ્ઠાસેન. ફસ્સસમ્પયુત્તોતિ ફસ્સેન સમ્પયુત્તો. સબ્બાપિ ચતુભૂમિકવેદના. સહેતુકદુકે સહેતુકા ચતુભૂમિકવેદના, અહેતુકા કામાવચરાવ. ઇમિના ઉપાયેન કુસલપદાદીહિ વુત્તા વેદના જાનિતબ્બા. અપિચાયં વેદનાક્ખન્ધો એકવિધેન ફસ્સસમ્પયુત્તતો દસ્સિતો, દુવિધેન સહેતુકાહેતુકતો, તિવિધેન જાતિતો, ચતુબ્બિધેન ભૂમન્તરતો, પઞ્ચવિધેન ઇન્દ્રિયતો. તત્થ સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયાનિ કાયપ્પસાદવત્થુકાનિ કામાવચરાનેવ. સોમનસ્સિન્દ્રિયં છટ્ઠવત્થુકં વા અવત્થુકં વા તેભૂમકં. દોમનસ્સિન્દ્રિયં છટ્ઠવત્થુકં કામાવચરં. ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ચક્ખાદિચતુપ્પસાદવત્થુકં છટ્ઠવત્થુકં અવત્થુકઞ્ચ ચતુભૂમકં. છબ્બિધેન વત્થુતો દસ્સિતો. તત્થ પુરિમા પઞ્ચ વેદના પઞ્ચપ્પસાદવત્થુકા કામાવચરાવ છટ્ઠા અવત્થુકા વા સવત્થુકા વા ચતુભૂમિકા.

સત્તવિધેન તત્થ મનોસમ્ફસ્સજા ભેદતો દસ્સિતા, અટ્ઠવિધેન તત્થ કાયસમ્ફસ્સજા ભેદતો, નવવિધેન સત્તવિધભેદે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા ભેદતો, દસવિધેન અટ્ઠવિધભેદે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા ભેદતો. એતેસુ હિ સત્તવિધભેદે મનોસમ્ફસ્સજા મનોધાતુસમ્ફસ્સજા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજાતિ દ્વિધા ભિન્ના. અટ્ઠવિધભેદે તાય સદ્ધિં કાયસમ્ફસ્સજાપિ સુખા દુક્ખાતિ દ્વિધા ભિન્ના. નવવિધભેદે સત્તવિધે વુત્તા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા કુસલાદિવસેન તિધા ભિન્ના. દસવિધભેદે અટ્ઠવિધે વુત્તા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા કુસલાદિવસેનેવ તિધા ભિન્ના.

કુસલત્તિકો ચેત્થ કેવલં પૂરણત્થમેવ વુત્તો. સત્તવિધઅટ્ઠવિધનવવિધભેદેસુ પન નયં દાતું યુત્તટ્ઠાને નયો દિન્નો. અભિધમ્મઞ્હિ પત્વા તથાગતેન નયં દાતું યુત્તટ્ઠાને નયો અદિન્નો નામ નત્થિ. અયં તાવ દુકમૂલકે એકો વારો.

સત્થા હિ ઇમસ્મિં અભિધમ્મભાજનીયે વેદનાક્ખન્ધં ભાજેન્તો તિકે ગહેત્વા દુકેસુ પક્ખિપિ, દુકે ગહેત્વા તિકેસુ પક્ખિપિ, તિકે ચ દુકે ચ ઉભતોવડ્ઢનનીહારેન આહરિ; સત્તવિધેન, ચતુવીસતિવિધેન, તિંસવિધેન, બહુવિધેનાતિ સબ્બથાપિ બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધં દસ્સેસિ. કસ્મા? પુગ્ગલજ્ઝાસયેન ચેવ દેસનાવિલાસેન ચ. ધમ્મં સોતું નિસિન્નદેવપરિસાય હિ યે દેવપુત્તા તિકે આદાય દુકેસુ પક્ખિપિત્વા કથિયમાનં પટિવિજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તેસં સપ્પાયવસેન તથા કત્વા દેસેસિ. યે ઇતરેહિ આકારેહિ કથિયમાનં પટિવિજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તેસં તેહાકારેહિ દેસેસીતિ. અયમેત્થ ‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો’. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો મહાવિસયતાય તિકે વા દુકેસુ પક્ખિપિત્વા, દુકે વા તિકેસુ ઉભતોવડ્ઢનેન વા, સત્તવિધાદિનયેન વા, યથા યથા ઇચ્છતિ તથા તથા દેસેતું સક્કોતિ. તસ્માપિ ઇમેહાકારેહિ દેસેસીતિ અયમસ્સ ‘દેસનાવિલાસો’.

તત્થ તિકે આદાય દુકેસુ પક્ખિપિત્વા દેસિતવારો દુકમૂલકો નામ. દુકે આદાય તિકેસુ પક્ખિપિત્વા દેસિતવારો તિકમૂલકો નામ. તિકે ચ દુકે ચ ઉભતો વડ્ઢેત્વા દેસિતવારો ઉભતોવડ્ઢિતકો નામ. અવસાને સત્તવિધેનાતિઆદિવારો બહુવિધવારો નામાતિ ઇમે તાવ ચત્તારો મહાવારા.

તત્થ દુકમૂલકે દુકેસુ લબ્ભમાનેન એકેકેન દુકેન સદ્ધિં તિકેસુ અલબ્ભમાને વેદનાત્તિકપીતિત્તિકસનિદસ્સનત્તિકે અપનેત્વા, સેસે લબ્ભમાનકે એકૂનવીસતિ તિકે યોજેત્વા, દુતિયદુકપઠમત્તિકયોજનવારાદીનિ નવવારસતાનિ પઞ્ઞાસઞ્ચ વારા હોન્તિ. તે સબ્બેપિ પાળિયં સંખિપિત્વા તત્થ તત્થ દસ્સેતબ્બયુત્તકં દસ્સેત્વા વુત્તા. અસમ્મુય્હન્તેન પન વિત્થારતો વેદિતબ્બા.

તિકમૂલકેપિ તિકેસુ લબ્ભમાનેન એકેકેન તિકેન સદ્ધિં દુકેસુ અલબ્ભમાને પઠમદુકાદયો દુકે અપનેત્વા, સેસે લબ્ભમાનકે સહેતુકદુકાદયો પઞ્ઞાસ દુકે યોજેત્વા, પઠમત્તિકદુતિયદુકયોજનવારાદીનિ નવવારસતાનિ પઞ્ઞાસઞ્ચ વારા હોન્તિ. તેપિ સબ્બે પાળિયં સઙ્ખિપિત્વા તત્થ તત્થ દસ્સેતબ્બયુત્તકં દસ્સેત્વા વુત્તા. અસમ્મુય્હન્તેન પન વિત્થારતો વેદિતબ્બા.

ઉભતોવડ્ઢિતકે દુવિધભેદે દુતિયદુકં તિવિધભેદે ચ પઠમતિકં આદિં કત્વા લબ્ભમાનેહિ એકૂનવીસતિયા દુકેહિ લબ્ભમાને એકૂનવીસતિતિકે યોજેત્વા દુતિયદુકપઠમતિકયોજનવારાદયો એકૂનવીસતિવારા વુત્તા. એસ દુકતિકાનં વસેન ઉભતોવડ્ઢિતત્તા ઉભતોવડ્ઢિતકો નામ તતિયો મહાવારો.

બહુવિધવારસ્સ સત્તવિધનિદ્દેસે આદિતો પટ્ઠાય લબ્ભમાનેસુ એકૂનવીસતિયા તિકેસુ એકેકેન સદ્ધિં ચતસ્સો ભૂમિયો યોજેત્વા એકૂનવીસતિ સત્તવિધવારા વુત્તા. ચતુવીસતિવિધનિદ્દેસેપિ તેસંયેવ તિકાનં વસેન એકૂનવીસતિવારા વુત્તા. તથા બહુવિધવારે ચાતિ. તિંસવિધવારો એકોયેવાતિ સબ્બેપિ અટ્ઠપઞ્ઞાસ વારા હોન્તિ. અયં તાવેત્થ વારપરિચ્છેદવસેન પાળિવણ્ણના.

ઇદાનિ અત્થવણ્ણના હોતિ. તત્થ સત્તવિધનિદ્દેસો તાવ ઉત્તાનત્થોયેવ. ચતુવીસતિવિધનિદ્દેસે ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ કુસલોતિ કામાવચરઅટ્ઠકુસલચિત્તવસેન વેદિતબ્બો. અત્થિ અકુસલોતિ દ્વાદસઅકુસલચિત્તવસેન વેદિતબ્બો. અત્થિ અબ્યાકતોતિ તિસ્સો મનોધાતુયો, તિસ્સો અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, અટ્ઠ મહાવિપાકાનિ, દસ કામાવચરકિરિયાતિ ચતુવીસતિયા ચિત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો.

તત્થ અટ્ઠ કુસલાનિ દ્વાદસ અકુસલાનિ ચ જવનવસેન લબ્ભન્તિ. કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનવસેન લબ્ભતિ. દ્વે વિપાકમનોધાતુયો સમ્પટિચ્છનવસેન, તિસ્સો વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો સન્તીરણતદારમ્મણવસેન, કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનવસેન, અટ્ઠ મહાવિપાકચિત્તાનિ તદારમ્મણવસેન, નવ કિરિયચિત્તાનિ જવનવસેન લબ્ભન્તિ. સોતઘાનજિવ્હાકાયદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

મનોદ્વારે પન અત્થિ કુસલોતિ ચતુભૂમકકુસલવસેન કથિતં, અત્થિ અકુસલોતિ દ્વાદસઅકુસલવસેન. અત્થિ અબ્યાકતોતિ એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકાનં, દસન્નં કિરિયાનં, નવન્નં રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયાનં, ચતુન્નં સામઞ્ઞફલાનન્તિ ચતુત્તિંસચિત્તુપ્પાદવસેન કથિતં. તત્થ ચતુભૂમકકુસલઞ્ચેવ અકુસલઞ્ચ જવનવસેન લબ્ભતિ. કિરિયતો અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ આવજ્જનવસેન, એકાદસ વિપાકચિત્તાનિ તદારમ્મણવસેન, તેભૂમકકિરિયા ચેવ સામઞ્ઞફલાનિ ચ જવનવસેનેવ લબ્ભન્તિ. તાનિ સત્તવિધાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તિ. તિંસવિધે પન ઠત્વા દીપિયમાનાનિ સુખદીપનાનિ હોન્તીતિ તિંસવિધસ્મિંયેવ ઠત્વા દીપયિંસુ.

એતાનિ હિ સબ્બાનિપિ ચિત્તાનિ ચક્ખુદ્વારે ઉપનિસ્સયકોટિયા, સમતિક્કમવસેન, ભાવનાવસેનાતિ તીહાકારેહિ લબ્ભન્તિ. તથા સોતદ્વારમનોદ્વારેસુપિ. ઘાનજિવ્હાકાયદ્વારેસુ પન સમતિક્કમવસેન, ભાવનાવસેનાતિ દ્વીહેવાકારેહિ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. કથં? ઇધ ભિક્ખુ વિહારચારિકં ચરમાનો કસિણમણ્ડલં દિસ્વા ‘કિં નામેત’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘કસિણમણ્ડલ’ન્તિ વુત્તે પુન ‘કિં ઇમિના કરોન્તી’તિ પુચ્છતિ. અથસ્સ આચિક્ખન્તિ – ‘એવં ભાવેત્વા ઝાનાનિ ઉપ્પાદેત્વા, સમાપત્તિપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા, અરહત્તં પાપુણન્તી’તિ. અજ્ઝાસયસમ્પન્નો કુલપુત્તો ‘ભારિયં એત’ન્તિ અસલ્લક્ખેત્વા ‘મયાપિ એસ ગુણો નિબ્બત્તેતું વટ્ટતિ, ન ખો પન સક્કા એસ નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તેન નિબ્બત્તેતું, આદિતોવ વીરિયં કાતું સીલં સોધેતું વટ્ટતી’તિ ચિન્તેત્વા સીલં સોધેતિ. તતો સીલે પતિટ્ઠાય દસ પલિબોધે ઉપચ્છિન્દિત્વા, તિચીવરપરમેન સન્તોસેન સન્તુટ્ઠો, આચરિયુપજ્ઝાયાનં વત્તપટિવત્તં કત્વા, કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હિત્વા, કસિણપરિકમ્મં કત્વા, સમાપત્તિયો ઉપ્પાદેત્વા, સમાપત્તિપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા, અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચતુભૂમિકવેદનાનિબ્બત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતીતિ ચતુભૂમિકવેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં તાવ ‘ઉપનિસ્સયવસેન’ લબ્ભન્તિ.

ચક્ખુદ્વારે પન રૂપે આપાથગતે ‘ઇટ્ઠે મે આરમ્મણે રાગો ઉપ્પન્નો, અનિટ્ઠે પટિઘો, અસમપેક્ખનાય મોહો, વિનિબન્ધસ્સ પન મે માનો ઉપ્પન્નો, પરામટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિ, વિક્ખેપગતસ્સ ઉદ્ધચ્ચં, અસન્નિટ્ઠાગતસ્સ વિચિકિચ્છા, થામગતસ્સ અનુસયો ઉપ્પન્નો’તિ પરિગ્ગહે ઠિતો કુલપુત્તો અત્તનો કિલેસુપ્પત્તિં ઞત્વા ‘ઇમે મે કિલેસા વડ્ઢમાના અનયબ્યસનાય સંવત્તિસ્સન્તિ, હન્દ ને નિગ્ગણ્હામી’તિ ચિન્તેત્વા ‘ન ખો પન સક્કા નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તેન કિલેસે નિગ્ગણ્હિતું; આદિતોવ વીરિયં કાતું વટ્ટતિ સીલં સોધેતુ’ન્તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં રૂપારમ્મણે ઉપ્પન્નં કિલેસં સમતિક્કમિત્વા ગતાતિ ચતુભૂમિકવેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘સમતિક્કમવસેન’ લબ્ભન્તિ.

ચક્ખુદ્વારે પન રૂપે આપાથગતે એકો એવં પરિગ્ગહં પટ્ઠપેતિ – ‘ઇદં રૂપં કિં નિસ્સિત’ન્તિ? તતો નં ‘ભૂતનિસ્સિત’ન્તિ ઞત્વા ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ઉપાદારૂપઞ્ચ રૂપન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ, તદારમ્મણે ધમ્મે અરૂપન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ. તતો સપ્પચ્ચયં નામરૂપં પરિગણ્હિત્વા તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતાતિ અયં વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘ભાવનાવસેન’ લબ્ભન્તિ.

અપરો ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘કસિણપરિકમ્મં કિર કત્વા સમાપત્તિયો ઉપ્પાદેત્વા સમાપત્તિપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણન્તી’તિ. અજ્ઝાસયસમ્પન્નો કુલપુત્તો ‘ભારિયં એત’ન્તિ અસલ્લક્ખેત્વા ‘મયાપિ એસ ગુણો નિબ્બત્તેતું વટ્ટતી’તિ પુરિમનયેનેવ પટિપજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં સોતવિઞ્ઞાણં ચતુભૂમિકવેદના નિબ્બત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતીતિ ચતુભૂમિકવેદના સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં તાવ ‘ઉપનિસ્સયવસેન’ લબ્ભન્તિ.

સોતદ્વારે પન સદ્દે આપાથગતેતિ સબ્બં ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં સદ્દારમ્મણે ઉપ્પન્નં કિલેસં સમતિક્કમિત્વા ગતાતિ ચતુભૂમિકવેદના સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘સમતિક્કમવસેન’ લબ્ભન્તિ.

સોતદ્વારે પન સદ્દે આપાથગતે એકો એવં પરિગ્ગહં પટ્ઠપેતિ – અયં સદ્દો કિં નિસ્સિતોતિ સબ્બં ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં સદ્દારમ્મણં સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતાતિ અયં વેદના સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘ભાવનાવસેન’ લબ્ભન્તિ.

ઘાનજિવ્હાકાયદ્વારેસુ પન ગન્ધારમ્મણાદીસુ આપાથગતેસુ ‘ઇટ્ઠે મે આરમ્મણે રાગો ઉપ્પન્નો’તિ સબ્બં ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ગન્ધારમ્મણાદીસુ ઉપ્પન્નં કિલેસં સમતિક્કમિત્વા ગતાતિ ચતુભૂમિકવેદના ઘાનજિવ્હાકાયસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં તીસુ દ્વારેસુ ‘સમતિક્કમવસેન’ લબ્ભન્તિ.

ઘાનદ્વારાદીસુ પન ગન્ધાદીસુ આપાથગતેસુ એકો એવં પરિગ્ગહં પટ્ઠપેતિ – ‘અયં ગન્ધો, અયં રસો, ઇદં ફોટ્ઠબ્બં કિં નિસ્સિત’ન્તિ સબ્બં ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ગન્ધારમ્મણાદીનિ સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતાતિ અયં વેદના ઘાનજિવ્હાકાયસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘ભાવનાવસેન’ લબ્ભન્તિ.

મનોદ્વારે પન તીહિપિ આકારેહિ લબ્ભન્તિ. એકચ્ચો હિ જાતિં ભયતો પસ્સતિ, જરં બ્યાધિં મરણં ભયતો પસ્સતિ, ભયતો દિસ્વા ‘જાતિજરાબ્યાધિમરણેહિ મુચ્ચિતું વટ્ટતિ, ન ખો પન સક્કા નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તેન જાતિઆદીહિ મુચ્ચિતું, આદિતોવ વીરિયં કાતું સીલં સોધેતું વટ્ટતી’તિ ચિન્તેત્વા ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં જાતિજરાબ્યાધિમરણં ચતુભૂમિકવેદનાનિબ્બત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતીતિ ચતુભૂમિકવેદના મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં તાવ ‘ઉપનિસ્સયવસેન’ લબ્ભન્તિ.

મનોદ્વારે પન ધમ્મારમ્મણે આપાથગતેતિ સબ્બં ચક્ખુદ્વારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ધમ્મારમ્મણે ઉપ્પન્નં કિલેસં સમતિક્કમિત્વા ગતાતિ ચતુભૂમિકવેદના મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘સમતિક્કમવસેન’ લબ્ભન્તિ.

મનોદ્વારે પન ધમ્મારમ્મણે આપાથગતે એકો એવં પરિગ્ગહં પટ્ઠપેતિ – ‘એતં ધમ્મારમ્મણં કિં નિસ્સિત’ન્તિ? ‘વત્થુનિસ્સિત’ન્તિ. ‘વત્થુ કિં નિસ્સિત’ન્તિ? ‘મહાભૂતાનિ નિસ્સિત’ન્તિ. સો ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ઉપાદારૂપઞ્ચ રૂપન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ, તદારમ્મણે ધમ્મે અરૂપન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ. તતો સપ્પચ્ચયં નામરૂપં પરિગ્ગણ્હિત્વા તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તત્થ સબ્બાપિ પરિકમ્મવેદના કામાવચરા, અટ્ઠસમાપત્તિવેદના રૂપાવચરારૂપાવચરા, મગ્ગફલવેદના લોકુત્તરાતિ એવં ધમ્મારમ્મણં સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતાતિ અયં વેદના મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા. એવં ‘ભાવનાવસેન’ લબ્ભન્તિ. યા પનેતા સબ્બેસમ્પિ ચતુવીસતિવિધાદીનં વારાનં પરિયોસાનેસુ ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ છ છ વેદના વુત્તા, તા સમ્પયુત્તપચ્ચયવસેન વુત્તાતિ.

અયં વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસો.

સઞ્ઞાક્ખન્ધાદયોપિ ઇમિના ઉપાયેન વેદિતબ્બા. કેવલઞ્હિ સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસે તિકેસુ વેદનાત્તિકપીતિત્તિકાપિ લબ્ભન્તિ, દુકેસુ ચ સુખસહગતદુકાદયોપિ. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસે ફસ્સસ્સાપિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા ફસ્સસમ્પયુત્તોતિ અવત્વા ચિત્તસમ્પયુત્તોતિ વુત્તં. દુકેસુ ચેત્થ હેતુદુકાદયોપિ લબ્ભન્તિ. તિકા સઞ્ઞાક્ખન્ધસદિસા એવ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસે ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિભાવં અવત્વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિઆદિ વુત્તં. ન હિ સક્કા વિઞ્ઞાણં મનોસમ્ફસ્સજન્તિ નિદ્દિસિતું. સેસમેત્થ સઞ્ઞાક્ખન્ધે વુત્તસદિસમેવ. ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ ખન્ધાનં નિદ્દેસેયેવ વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસતો અતિરેકતિકદુકા લદ્ધા. તેસં વસેન વારપ્પભેદો વેદિતબ્બોતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના.