૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

ચતુસચ્ચદસો નાથો, ચતુધા ધમ્મસઙ્ગણિં;

પકાસયિત્વા સમ્બુદ્ધો, તસ્સેવ સમનન્તરં.

ઉપેતો બુદ્ધધમ્મેહિ, અટ્ઠારસહિ નાયકો;

અટ્ઠારસન્નં ખન્ધાદિ-વિભઙ્ગાનં વસેન યં.

વિભઙ્ગં દેસયી સત્થા, તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો;

ઇદાનિ યસ્મા સમ્પત્તો, તસ્મા તસ્સત્થવણ્ણનં.

કરિસ્સામિ વિગાહેત્વા, પોરાણટ્ઠકથાનયં;

સદ્ધમ્મે ગારવં કત્વા, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

૧. પઞ્ચક્ખન્ધા – રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ઇદં વિભઙ્ગપ્પકરણસ્સ આદિભૂતે ખન્ધવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નામ. તત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. તેન ન તતો હેટ્ઠા ન ઉદ્ધન્તિ દસ્સેતિ. ખન્ધાતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તત્રાયં ખન્ધ-સદ્દો સમ્બહુલેસુ ઠાનેસુ દિસ્સતિ – રાસિમ્હિ, ગુણે, પણ્ણત્તિયં, રુળ્હિયન્તિ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે ન સુકરં ઉદકસ્સ પમાણં ગહેતું – એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસહસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાનીતિ વા, અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૫૧; ૬.૩૭) હિ રાસિતો ખન્ધો નામ. નહિ પરિત્તકં ઉદકં ઉદકક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ, બહુકમેવ વુચ્ચતિ. તથા ન પરિત્તકો રજો રજક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકા ગાવો ગવક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકં બલં બલક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકં પુઞ્ઞં પુઞ્ઞક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ. બહુકમેવ હિ રજો રજક્ખન્ધો, બહુકાવ ગવાદયો ગવક્ખન્ધો, બલક્ખન્ધો, પુઞ્ઞક્ખન્ધોતિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) પન ગુણતો ખન્ધો નામ. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૧). એત્થ પણ્ણત્તિતો ખન્ધો નામ. ‘‘યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬૩, ૬૫) રુળ્હિતો ખન્ધો નામ. સ્વાયમિધ રાસિતો અધિપ્પેતો. અયઞ્હિ ખન્ધટ્ઠો નામ પિણ્ડટ્ઠો પૂગટ્ઠો ઘટટ્ઠો રાસટ્ઠો. તસ્મા ‘રાસિલક્ખણા ખન્ધા’તિ વેદિતબ્બા. કોટ્ઠાસટ્ઠોતિપિ વત્તું વટ્ટતિ; લોકસ્મિઞ્હિ ઇણં ગહેત્વા ચોદિયમાના ‘દ્વીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામ, તીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામા’તિ વદન્તિ. ઇતિ ‘કોટ્ઠાસલક્ખણા ખન્ધા’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. એવમેત્થ રૂપક્ખન્ધોતિ રૂપરાસિ રૂપકોટ્ઠાસો, વેદનાક્ખન્ધોતિ વેદનારાસિ વેદનાકોટ્ઠાસોતિ ઇમિના નયેન સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીનં અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા સમ્માસમ્બુદ્ધો ય્વાયં ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાદીસુ એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો ‘પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસા’તિ ચ ‘છન્નવુતિ રૂપકોટ્ઠાસા’તિ ચ એવંપભેદો રૂપરાસિ, તં સબ્બં પરિપિણ્ડેત્વા રૂપક્ખન્ધો નામાતિ દસ્સેસિ. યો પનાયં ‘‘સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના’’તિ તેસુયેવ એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો ચતુભૂમિકવેદનારાસિ, તં સબ્બં પરિપિણ્ડેત્વા વેદનાક્ખન્ધો નામાતિ દસ્સેસિ. યો પનાયં ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા…પે… મનોસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા’’તિ તેસુયેવ એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો ચતુભૂમિકસઞ્ઞારાસિ, તં સબ્બં પરિપિણ્ડેત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધો નામાતિ દસ્સેસિ. યો પનાયં ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિ તેસુયેવ એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો ચતુભૂમિકચેતનારાસિ, તં સબ્બં પરિપિણ્ડેત્વા સઙ્ખારક્ખન્ધો નામાતિ દસ્સેસિ. યો પનાયં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ તેસુયેવ એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો ચતુભૂમિકચિત્તરાસિ, તં સબ્બં પરિપિણ્ડેત્વા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામાતિ દસ્સેસિ.

અપિચેત્થ સબ્બમ્પિ ચતુસમુટ્ઠાનિકં રૂપં રૂપક્ખન્ધો, કામાવચરઅટ્ઠકુસલચિત્તાદીહિ એકૂનનવુતિચિત્તેહિ સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સાદયો ધમ્મા સઙ્ખારક્ખન્ધો, એકૂનનવુતિ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. એવમ્પિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ધમ્મપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

૧. રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસો

૨. ઇદાનિ તે રૂપક્ખન્ધાદયો વિભજિત્વા દસ્સેતું તત્થ કતમો રૂપક્ખન્ધોતિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ. કતમોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. રૂપક્ખન્ધોતિ પુચ્છિતધમ્મનિદસ્સનં. ઇદાનિ તં વિભજન્તો યં કિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદિમાહ. તત્થ યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. રૂપન્તિ અતિપ્પસઙ્ગનિયમનં. એવં પદદ્વયેનાપિ રૂપસ્સ અનવસેસપરિગ્ગહો કતો હોતિ.

તત્થ કેનટ્ઠેન રૂપન્તિ? રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરિસપસમ્ફસ્સેનપિ રુપ્પતિ. રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯).

તત્થ કિન્તિ કારણપુચ્છા; કેન કારણેન રૂપં વદેથ, કેન કારણેન તં રૂપં નામાતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ એત્થ ઇતીતિ કારણુદ્દેસો. યસ્મા રુપ્પતિ તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળિયતિ ભિજ્જતીતિ અત્થો. એવં ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં વુત્તં. રુપ્પનલક્ખણેન રૂપન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. રુપ્પનલક્ખણઞ્હેતં.

સીતેનપિ રુપ્પતીતિઆદીસુ પન સીતેન તાવ રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. તિણ્ણં તિણ્ણઞ્હિ ચક્કવાળાનં અન્તરે એકેકો લોકન્તરિકનિરયો નામ હોતિ અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણો, યસ્સ નેવ હેટ્ઠા પથવી અત્થિ, ન ઉપરિ ચન્દિમસૂરિયદીપમણિઆલોકો, નિચ્ચન્ધકારો. તત્થ નિબ્બત્તસત્તાનં તિગાવુતો અત્તભાવો હોતિ. તે વગ્ગુલિયો વિય પબ્બતપાદે દીઘપુથુલેહિ નખેહિ લગ્ગિત્વા અવંસિરા ઓલમ્બન્તિ. યદા સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસગતા હોન્તિ અથ ‘ભક્ખો નો લદ્ધો’તિ મઞ્ઞમાના તત્થ બ્યાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકે ઉદકે પતન્તિ, સીતવાતે પહરન્તેપિ પક્કમધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ. પતિતમત્તાવ અચ્ચન્તખારેન સીતોદકેન છિન્નચમ્મન્હારુમંસઅટ્ઠીહિ ભિજ્જમાનેહિ તત્તતેલે પતિતપિટ્ઠપિણ્ડિ વિય પટપટાયમાના વિલીયન્તિ. એવં સીતેન રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. મહિંસકરટ્ઠાદીસુપિ હિમપાતસીતલેસુ પદેસેસુ એતં પાકટમેવ. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નચ્છિન્નસરીરા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ.

ઉણ્હેન રુપ્પનં અવીચિમહાનિરયે પાકટં. તત્થ હિ તત્તાય લોહપથવિયા નિપજ્જાપેત્વા પઞ્ચવિધબન્ધનાદિકરણકાલે સત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ.

જિઘચ્છાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે ચેવ દુબ્ભિક્ખકાલે ચ પાકટં. પેત્તિવિસયસ્મિઞ્હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ કિઞ્ચિદેવ આમિસં હત્થેન ગહેત્વા મુખે પક્ખિપન્તા નામ ન હોન્તિ. અન્તોઉદરં આદિત્તસુસિરરુક્ખો વિય હોતિ. દુબ્ભિક્ખે કઞ્જિકમત્તમ્પિ અલભિત્વા મરણપ્પત્તાનં પમાણં નામ નત્થિ.

પિપાસાય રુપ્પનં કાલકઞ્જિકાદીસુ પાકટં. તત્થ હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ હદયતેમનમત્તં વા જિવ્હાતેમનમત્તં વા ઉદકબિન્દું લદ્ધું ન સક્કોન્તિ. ‘પાનીયં પિવિસ્સામા’તિ નદિં ગતાનમ્પિ નદી વાલિકાતલં સમ્પજ્જતિ. મહાસમુદ્દં પક્ખન્તાનમ્પિ મહાસમુદ્દો પિટ્ઠિપાસાણો હોતિ. તે સુસ્સન્તા બલવદુક્ખપીળિતા વિચરન્તિ.

એકો કિર કાલકઞ્જિકઅસુરો પિપાસં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો યોજનગમ્ભીરવિત્થારં મહાગઙ્ગં ઓતરિ. તસ્સ ગતગતટ્ઠાને ઉદકં છિજ્જતિ, ધૂમો ઉગ્ગચ્છતિ, તત્તે પિટ્ઠિપાસાણે ચઙ્કમનકાલો વિય હોતિ. તસ્સ ઉદકસદ્દં સુત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તસ્સેવ રત્તિ વિભાયિ. અથ નં પાતોવ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા તિંસમત્તા પિણ્ડચારિકભિક્ખૂ દિસ્વા – ‘‘કો નામ ત્વં, સપ્પુરિસા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘પેતોહમસ્મિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પરિયેસસી’’તિ? ‘‘પાનીયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયં ગઙ્ગા પરિપુણ્ણા, કિં ત્વં ન પસ્સસી’’તિ? ‘‘ન ઉપકપ્પતિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ ગઙ્ગાપિટ્ઠે નિપજ્જ, મુખે તે પાનીયં આસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ. સો વાલિકાપુળિને ઉત્તાનો નિપજ્જિ. ભિક્ખૂ તિંસમત્તે પત્તે નીહરિત્વા ઉદકં આહરિત્વા આહરિત્વા તસ્સ મુખે આસિઞ્ચિંસુ. તેસં તથા કરોન્તાનંયેવ વેલા ઉપકટ્ઠા જાતા. તતો ‘‘ભિક્ખાચારકાલો અમ્હાકં, સપ્પુરિસ; કચ્ચિ તે અસ્સાદમત્તા લદ્ધા’’તિ આહંસુ. પેતો ‘‘સચે મે, ભન્તે, તિંસમત્તાનં અય્યાનં તિંસમત્તેહિ પત્તેહિ આસિત્તઉદકતો અડ્ઢપસતમત્તમ્પિ પરગલગતં, પેતત્તભાવતો મોક્ખો મા હોતૂ’’તિ આહ. એવં પિપાસાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે પાકટં.

ડંસાદીહિ રુપ્પનં ડંસમક્ખિકાદિસમ્બબહુલેસુ પદેસેસુ પાકટં. એત્થ ચ ડંસાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા, મકસાતિ મકસાવ વાતાતિ કુચ્છિવાતપિટ્ઠિવાતાદિવસેન વેદિતબ્બા. સરીરસ્મિઞ્હિ વાતરોગો ઉપ્પજ્જિત્વા હત્થપાદપિટ્ઠિઆદીનિ ભિન્દતિ, કાણં કરોતિ, ખુજ્જં કરોતિ, પીઠસપ્પિં કરોતિ. આતપોતિ સૂરિયાતપો. તેન રુપ્પનં મરુકન્તારાદીસુ પાકટં. એકા કિર ઇત્થી મરુકન્તારે રત્તિં સત્થતો ઓહીના દિવા સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે વાલિકાય તપ્પમાનાય પાદે ઠપેતું અસક્કોન્તી સીસતો પચ્છિં ઓતારેત્વા અક્કમિ. કમેન પચ્છિયા ઉણ્હાભિતત્તાય ઠાતું અસક્કોન્તી તસ્સા ઉપરિ સાટકં ઠપેત્વા અક્કમિ. તસ્મિમ્પિ સન્તત્તે અઙ્કેન ગહિતં પુત્તકં અધોમુખં નિપજ્જાપેત્વા કન્દન્તં કન્દન્તં અક્કમિત્વા સદ્ધિં તેન તસ્મિંયેવ ઠાને ઉણ્હાભિતત્તા કાલમકાસિ.

સરીસપાતિ યે કેચિ દીઘજાતિકા સરન્તા ગચ્છન્તિ. તેસં સમ્ફસ્સેન રુપ્પનં આસીવિસદટ્ઠાદીનં વસેન વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’ન્તિ પદેન સંગહિતં પઞ્ચવીસતિકોટ્ઠાસછન્નવુતિકોટ્ઠાસપ્પભેદં સબ્બમ્પિ રૂપં અતીતાદિકોટ્ઠાસેસુ પક્ખિપિત્વા દસ્સેતું અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નન્તિ આહ. તતો પરં તદેવ અજ્ઝત્તદુકાદીસુ ચતૂસુ દુકેસુ પક્ખિપિત્વા દસ્સેતું અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વાતિઆદિ વુત્તં. તતો પરં સબ્બમ્પેતં એકાદસસુ પદેસેસુ પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં રૂપં એકતો પિણ્ડં કત્વા દસ્સેતું તદેકજ્ઝન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ તદેકજ્ઝન્તિ તં એકજ્ઝં; અભિસઞ્ઞૂહિત્વાતિ અભિસંહરિત્વા; અભિસઙ્ખિપિત્વાતિ સઙ્ખેપં કત્વા; ઇદં વુત્તં હોતિ – સબ્બમ્પેતં વુત્તપ્પકારં રૂપં રુપ્પનલક્ખણસઙ્ખાતે એકવિધભાવે પઞ્ઞાય રાસિં કત્વા રૂપક્ખન્ધો નામાતિ વુચ્ચતીતિ. એતેન સબ્બમ્પિ રૂપં રુપ્પનલક્ખણે રાસિભાવૂપગમનેન રૂપક્ખન્ધોતિ દસ્સિતં હોતિ. ન હિ રૂપતો અઞ્ઞો રૂપક્ખન્ધો નામ અત્થિ. યથા ચ રૂપં, એવં વેદનાદયોપિ વેદયિતલક્ખણાદીસુ રાસિભાવૂપગમનેન. ન હિ વેદનાદીહિ અઞ્ઞે વેદનાક્ખન્ધાદયો નામ અત્થિ.

૩. ઇદાનિ એકેકસ્મિં ઓકાસે પક્ખિત્તં રૂપં વિસું વિસું ભાજેત્વા દસ્સેન્તો તત્થ કતમં રૂપં અતીતન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ એકાદસસુ ઓકાસેસુ પક્ખિપિત્વા ઠપિતમાતિકાય ભુમ્મં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નન્તિઆદિના નયેન ઠપિતાય માતિકાય યં અતીતં રૂપન્તિ વુત્તં, તં કતમન્તિ? ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપુચ્છાસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અતીતં નિરુદ્ધન્તિઆદીનિ પદાનિ નિક્ખેપકણ્ડસ્સ અતીતત્તિકભાજનીયવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૪૪) વુત્તાનેવ. ચત્તારો ચ મહાભૂતાતિ ઇદં અતીતન્તિ વુત્તરૂપસ્સ સભાવદસ્સનં. યથા ચેત્થ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ – અતીતરૂપમ્પિ ભૂતાનિ ચેવ ભૂતાનિ ઉપાદાય નિબ્બત્તરૂપઞ્ચ, અનાગતમ્પિ…પે… દૂરસન્તિકમ્પિ. ન હિ ભૂતેહિ ચેવ ભૂતાનિ ઉપાદાય પવત્તરૂપતો ચ અઞ્ઞં રૂપં નામ અત્થીતિ.

અપરો નયો – અતીતંસેન સઙ્ગહિતન્તિ અતીતકોટ્ઠાસેનેવ સઙ્ગહિતં, એત્થેવ ગણનં ગતં. કિન્તિ? ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નનિદ્દેસપદાનિપિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ.

ઇદં પન અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં નામ સુત્તન્તપરિયાયતો અભિધમ્મનિદ્દેસતોતિ દુવિધં. તં સુત્તન્તપરિયાયે ભવેન પરિચ્છિન્નં. પટિસન્ધિતો હિ પટ્ઠાય અતીતભવેસુ નિબ્બત્તં રૂપં, અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તં હોતુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બં અતીતમેવ નામ. ચુતિતો પટ્ઠાય અનાગતભવેસુ નિબ્બત્તનકરૂપં, અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તં હોતુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બં અનાગતમેવ નામ. ચુતિપટિસન્ધિઅનન્તરે પવત્તરૂપં પચ્ચુપ્પન્નં નામ. અભિધમ્મનિદ્દેસે પન ખણેન પરિચ્છિન્નં. તયો હિ રૂપસ્સ ખણા – ઉપ્પાદો, ઠિતિ, ભઙ્ગોતિ. ઇમે તયો ખણે પત્વા નિરુદ્ધં રૂપં, સમનન્તરનિરુદ્ધં વા હોતુ અતીતે કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બં અતીતમેવ નામ. તયો ખણે અસમ્પત્તં રૂપં, એકચિત્તક્ખણમત્તેન વા અસમ્પત્તં હોતુ અનાગતે કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બં અનાગતમેવ નામ. ઇમે તયો ખણે સમ્પત્તં રૂપં પન પચ્ચુપ્પન્નં નામ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ઇદં સુત્તન્તભાજનીયં, એવં સન્તેપિ અભિધમ્મનિદ્દેસેનેવ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નરૂપં નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – ઇદઞ્હિ રૂપં અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેન ચતુધા અતીતં નામ હોતિ. તથા અનાગતપચ્ચુપ્પન્નં. અદ્ધાવસેન તાવ એકસ્સ એકસ્મિં ભવે પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતં, ચુતિતો ઉદ્ધં અનાગતં, ઉભિન્નમન્તરે પચ્ચુપ્પન્નં. સન્તતિવસેન સભાગએકઉતુસમુટ્ઠાનં એકાહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પુબ્બાપરિયવસેન પવત્તમાનમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નં. તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાનં અતીતં, પચ્છા અનાગતં. ચિત્તજં એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિસમુટ્ઠાનં પચ્ચુપ્પન્નં. તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં. કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ પાટિયેક્કં સન્તતિવસેન અતીતાદિભેદો નત્થિ. તેસઞ્ઞેવ પન ઉતુઆહારચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપત્થમ્ભકવસેન તસ્સ અતીતાદિભેદો વેદિતબ્બો. સમયવસેન એકમુહુત્તપુબ્બણ્હસાયન્હરત્તિદિવાદીસુ સમયેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાનં તં તં સમયં પચ્ચુપ્પન્નં નામ. તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં. ખણવસેન ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયપરિયાપન્નં પચ્ચુપ્પન્નં નામ. તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં.

અપિચ અતિક્કહેતુપચ્ચયકિચ્ચં અતીતં. નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચં અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચં પચ્ચુપ્પન્નં. ઉભયકિચ્ચમસમ્પત્તં અનાગતં. સકિચ્ચક્ખણે વા પચ્ચુપ્પન્નં. તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં. એત્થ ચ ખણાદિકથાવ નિપ્પરિયાયા, સેસા સપરિયાયા. તાસુ નિપ્પરિયાયકથા ઇધ અધિપ્પેતા. અજ્ઝત્તદુકસ્સાપિ નિદ્દેસપદાનિ હેટ્ઠા અજ્ઝત્તત્તિકનિદ્દેસે (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૫૦) વુત્તત્થાનેવ. ઓળારિકાદીનિ રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૭૪) વુત્તત્થાનેવ.

૬. હીનદુકનિદ્દેસે તેસં તેસં સત્તાનન્તિ બહૂસુ સત્તેસુ સામિવચનં. અપરસ્સાપિ અપરસ્સાપીતિ હિ વુચ્ચમાને દિવસમ્પિ કપ્પસતસહસ્સમ્પિ વદન્તો એત્તકમેવ વદેય્ય. ઇતિ સત્થા દ્વીહેવ પદેહિ અનવસેસે સત્તે પરિયાદિયન્તો ‘તેસં તેસં સત્તાન’ન્તિ આહ. એત્તકેન હિ સબ્બમ્પિ અપરદીપનં સિદ્ધં હોતિ. ઉઞ્ઞાતન્તિ અવમતં. અવઞ્ઞાતન્તિ વમ્ભેત્વા ઞાતં. રૂપન્તિપિ ન વિદિતં. હીળિતન્તિ અગહેતબ્બટ્ઠેન ખિત્તં છડ્ડિતં, જિગુચ્છિતન્તિપિ વદન્તિ. પરિભૂતન્તિ કિમેતેનાતિ વાચાય પરિભવિતં. અચિત્તીકતન્તિ ન ગરુકતં. હીનન્તિ લામકં. હીનમતન્તિ હીનન્તિ મતં, લામકં કત્વા ઞાતં. હીનસમ્મતન્તિ હીનન્તિ લોકે સમ્મતં, હીનેહિ વા સમ્મતં, ગૂથભક્ખેહિ ગૂથો વિય. અનિટ્ઠન્તિ અપ્પિયં, પટિલાભત્થાય વા અપરિયેસિતં. સચેપિ નં કોચિ પરિયેસેય્ય, પરિયેસતુ. એતસ્સ પન આરમ્મણસ્સ એતદેવ નામં. અકન્તન્તિ અકામિતં, નિસ્સિરિકં વા. અમનાપન્તિ મનસ્મિં ન અપ્પિતં. તાદિસઞ્હિ આરમ્મણં મનસ્મિં ન અપ્પીયતિ. અથ વા મનં અપ્પાયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપં, ન મનાપં અમનાપં.

અપરો નયો – અનિટ્ઠં સમ્પત્તિવિરહતો. તં એકન્તેન કમ્મસમુટ્ઠાનેસુ અકુસલકમ્મસમુટ્ઠાનં. અકન્તં સુખસ્સ અહેતુભાવતો. અમનાપં દુક્ખસ્સ હેતુભાવતો. રૂપા સદ્દાતિ ઇદમસ્સ સભાવદીપનં. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે અકુસલકમ્મજવસેન અનિટ્ઠા પઞ્ચ કામગુણા વિભત્તા. કુસલકમ્મજં પન અનિટ્ઠં નામ નત્થિ, સબ્બં ઇટ્ઠમેવ.

પણીતપદનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન પદે કુસલકમ્મજવસેન ઇટ્ઠા પઞ્ચ કામગુણા વિભત્તા. કુસલકમ્મજઞ્હિ અનિટ્ઠં નામ નત્થિ, સબ્બં ઇટ્ઠમેવ. યથા ચ કમ્મજેસુ એવં ઉતુસમુટ્ઠાનાદીસુપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા અત્થિ એવાતિ ઇમસ્મિં દુકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં પટિવિભત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં તાવ આચરિયાનં સમાનત્થકથા. વિતણ્ડવાદી પનાહ – ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ પાટિયેક્કં પટિવિભત્તં નત્થિ, તેસં તેસં રુચિવસેન કથિતં.

યથાહ –

‘‘મનાપપરિયન્તં ખ્વાહં, મહારાજ, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અગ્ગન્તિ વદામિ. તેવ, મહારાજ, રૂપા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. તેવ, મહારાજ, સદ્દા, ગન્ધા, રસા, ફોટ્ઠબ્બા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૩).

એવં યસ્મા તેયેવ રૂપાદયો એકો અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તત્થ લોભં ઉપ્પાદેતિ. એકો કુજ્ઝતિ પટિહઞ્ઞતિ, તત્થ દોસં ઉપ્પાદેતિ. એકસ્સ ઇટ્ઠા હોન્તિ કન્તા મનાપા, એકસ્સ અનિટ્ઠા અકન્તા અમનાપા. એકો ચેતે ‘ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા’તિ દક્ખિણતો ગણ્હાતિ, એકો ‘અનિટ્ઠા અકન્તા અમનાપા’તિ વામતો. તસ્મા ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ પાટિયેક્કં પટિવિભત્તં નામ નત્થિ. પચ્ચન્તવાસીનઞ્હિ ગણ્ડુપ્પાદાપિ ઇટ્ઠા હોન્તિ કન્તા મનાપા, મજ્ઝિમદેસવાસીનં અતિજેગુચ્છા. તેસઞ્ચ મોરમંસાદીનિ ઇટ્ઠાનિ હોન્તિ, ઇતરેસં તાનિ અતિજેગુચ્છાનીતિ.

સો વત્તબ્બો – ‘‘કિં પન ત્વં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં પાટિયેક્કં પટિવિભત્તં નામ નત્થીતિ વદેસી’’તિ? ‘‘આમ નત્થી’’તિ વદામિ. પુન તથેવ યાવતતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો – ‘‘નિબ્બાનં નામ ઇટ્ઠં ઉદાહુ અનિટ્ઠ’’ન્તિ? જાનમાનો ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ વક્ખતિ. સચેપિ ન વદેય્ય, મા વદતુ. નિબ્બાનં પન એકન્તઇટ્ઠમેવ. ‘‘નનુ એકો નિબ્બાનસ્સ વણ્ણે કથિયમાને કુજ્ઝિત્વા – ‘ત્વં નિબ્બાનસ્સ વણ્ણં કથેસિ, કિં તત્થ અન્નપાનમાલાગન્ધવિલેપનસયનચ્છાદનસમિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણા અત્થી’તિ વત્વા ‘નત્થી’તિ વુત્તે ‘અલં તવ નિબ્બાનેના’તિ નિબ્બાનસ્સ વણ્ણે કથિયમાને કુજ્ઝિત્વા ઉભો કણ્ણે થકેતીતિ ઇટ્ઠેતં. એતસ્સ પન વસેન તવ વાદે નિબ્બાનં અનિટ્ઠં નામ હોતિ. ન પનેતં એવં ગહેતબ્બં. એસો હિ વિપરીતસઞ્ઞાય કથેતિ. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન ચ તદેવ આરમ્મણં એકસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ, એકસ્સ અનિટ્ઠં’’.

ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં પન પાટિયેક્કં વિભત્તં અત્થીતિ. કસ્સ વસેન વિભત્તન્તિ? મજ્ઝિમકસત્તસ્સ. ઇદઞ્હિ ન અતિઇસ્સરાનં મહાસમ્મતમહાસુદસ્સનધમ્માસોકાદીનં વસેન વિભત્તં. તેસઞ્હિ દિબ્બકપ્પમ્પિ આરમ્મણં અમનાપં ઉપટ્ઠાતિ. ન અતિદુગ્ગતાનં દુલ્લભન્નપાનાનં વસેન વિભત્તં. તેસઞ્હિ કણાજકભત્તસિત્થાનિપિ પૂતિમંસરસોપિ અતિમધુરો અમતસદિસો ચ હોતિ. મજ્ઝિમકાનં પન ગણકમહામત્તસેટ્ઠિકુટુમ્બિકવાણિજાદીનં કાલેન ઇટ્ઠં કાલેન અનિટ્ઠં લભમાનાનં વસેન વિભત્તં. એવરૂપા હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં પરિચ્છિન્દિતું સક્કોન્તીતિ.

તિપિટકચૂળનાગત્થેરો પનાહ – ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ વિપાકવસેનેવ પરિચ્છિન્નં, ન જવનવસેન. જવનં પન સઞ્ઞાવિપલ્લાસવસેન ઇટ્ઠસ્મિંયેવ રજ્જતિ, ઇટ્ઠસ્મિંયેવ દુસ્સતિ; અનિટ્ઠસ્મિંયેવ રજ્જતિ, અનિટ્ઠસ્મિંયેવ દુસ્સતી’’તિ. વિપાકવસેનેવ પનેતં એકન્તતો પરિચ્છિજ્જતિ. ન હિ સક્કા વિપાકચિત્તં વઞ્ચેતું. સચે આરમ્મણં ઇટ્ઠં હોતિ, કુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ. સચે અનિટ્ઠં, અકુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ. કિઞ્ચાપિ હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા બુદ્ધં વા સઙ્ઘં વા મહાચેતિયાદીનિ વા ઉળારાનિ આરમ્મણાનિ દિસ્વા અક્ખીનિ પિદહન્તિ, દોમનસ્સં આપજ્જન્તિ, ધમ્મસદ્દં સુત્વા કણ્ણે થકેન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસોતવિઞ્ઞાણાનિ પન નેસં કુસલવિપાકાનેવ હોન્તિ.

કિઞ્ચાપિ ગૂથસૂકરાદયો ગૂથગન્ધં ઘાયિત્વા ‘ખાદિતું લભિસ્સામા’તિ સોમનસ્સજાતા હોન્તિ, ગૂથદસ્સને પન તેસં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તસ્સ ગન્ધઘાયને ઘાનવિઞ્ઞાણં, રસસાયને જિવ્હાવિઞ્ઞાણઞ્ચ અકુસલવિપાકમેવ હોતિ. બન્ધિત્વા વરસયને સયાપિતસૂકરો ચ કિઞ્ચાપિ વિરવતિ, સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન પનસ્સ જવનસ્મિંયેવ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, કાયવિઞ્ઞાણં કુસલવિપાકમેવ. કસ્મા? આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠતાય.

અપિચ દ્વારવસેનાપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા વેદિતબ્બા. સુખસમ્ફસ્સઞ્હિ ગૂથકલલં ચક્ખુદ્વારઘાનદ્વારેસુ અનિટ્ઠં, કાયદ્વારે ઇટ્ઠં હોતિ. ચક્કવત્તિનો મણિરતનેન પોથિયમાનસ્સ, સુવણ્ણસૂલે ઉત્તાસિતસ્સ ચ મણિરતનસુવણ્ણસૂલાનિ ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠાનિ હોન્તિ, કાયદ્વારે અનિટ્ઠાનિ. કસ્મા? મહાદુક્ખસ્સ ઉપ્પાદનતો. એવં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં એકન્તતો વિપાકેનેવ પરિચ્છિજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

તં તં વા પનાતિ એત્થ ન હેટ્ઠિમનયો ઓલોકેતબ્બો. ન હિ ભગવા સમ્મુતિમનાપં ભિન્દતિ, પુગ્ગલમનાપં પન ભિન્દતિ. તસ્મા તંતંવાપનવસેનેવ ઉપાદાયુપાદાય હીનપ્પણીતતા વેદિતબ્બા. નેરયિકાનઞ્હિ રૂપં કોટિપ્પત્તં હીનં નામ; તં ઉપાદાય તિરચ્છાનેસુ નાગસુપણ્ણાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસં રૂપં હીનં; તં ઉપાદાય પેતાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય જાનપદાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય ગામભોજકાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય જનપદસામિકાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય પદેસરાજૂનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય ચક્કવત્તિરઞ્ઞો રૂપં પણીતં નામ. તસ્સાપિ હીનં; તં ઉપાદાય ભુમ્મદેવાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં રૂપં પણીતં નામ. તેસમ્પિ હીનં; તં ઉપાદાય તાવતિંસાનં દેવાનં રૂપં પણીતં નામ…પે… અકનિટ્ઠદેવાનં પન રૂપં મત્થકપ્પત્તં પણીતં નામ.

૭. દૂરદુકનિદ્દેસે ઇત્થિન્દ્રિયાદીનિ હેટ્ઠા વિભત્તાનેવ. ઇમસ્મિં પન દુકે દુપ્પરિગ્ગહટ્ઠેન લક્ખણદુપ્પટિવિજ્ઝતાય સુખુમરૂપં દૂરેતિ કથિતં. સુખપરિગ્ગહટ્ઠેન લક્ખણસુપ્પટિવિજ્ઝતાય ઓળારિકરૂપં સન્તિકેતિ. કબળીકારાહારપરિયોસાને ચ નિય્યાતનટ્ઠાનેપિ ‘ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં દૂરે’તિ ન નીય્યાતિતં. કસ્મા? દુવિધઞ્હિ દૂરે નામ – લક્ખણતો ચ ઓકાસતો ચાતિ. તત્થ લક્ખણતો દૂરેતિ ન કથિતં, તં ઓકાસતો કથેતબ્બં. તસ્મા દૂરેતિ અકથિતં. ઓળારિકરૂપં ઓકાસતો દૂરેતિ દસ્સેતું અનિય્યાતેત્વાવ યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિઆદિમાહ. સન્તિકપદનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો. તત્થ અનાસન્નેતિ ન આસન્ને, અનુપકટ્ઠેતિ નિસ્સટે, દૂરેતિ દૂરમ્હિ, અસન્તિકેતિ ન સન્તિકે. ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં દૂરેતિ ઇદં પણ્ણરસવિધં સુખુમરૂપં લક્ખણતો દૂરે, દસવિધં પન ઓળારિકરૂપં યેવાપનકવસેન ઓકાસતો દૂરેતિ વુચ્ચતિ. સન્તિકપદનિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોયેવ.

ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં સન્તિકેતિ ઇદં દસવિધં ઓળારિકરૂપં લક્ખણતો સન્તિકે, પઞ્ચદસવિધં પન સુખુમરૂપં યેવાપનકવસેન ઓકાસતો સન્તિકેતિ વુચ્ચતિ. કિત્તકતો પટ્ઠાય પન રૂપં ઓકાસવસેન સન્તિકે નામ? કિત્તકતો પટ્ઠાય દૂરે નામાતિ? પકતિકથાય કથેન્તાનં દ્વાદસહત્થો સવનૂપચારો નામ હોતિ. તસ્સ ઓરતો રૂપં સન્તિકે, પરતો દૂરે. તત્થ સુખુમરૂપં દૂરે હોન્તં લક્ખણતોપિ ઓકાસતોપિ દૂરે હોતિ; સન્તિકે હોન્તં પન ઓકાસતોવ સન્તિકે હોતિ, ન લક્ખણતો. ઓળારિકરૂપં સન્તિકે હોન્તં લક્ખણતોપિ ઓકાસતોપિ સન્તિકે હોતિ; દૂરે હોન્તં ઓકાસતોવ દૂરે હોતિ, ન લક્ખણતો.

તં તં વા પનાતિ એત્થ ન હેટ્ઠિમનયો ઓલોકેતબ્બો. હેટ્ઠા હિ ભિન્દમાનો ગતો. ઇધ પન ન લક્ખણતો દૂરં ભિન્દતિ, ઓકાસતો દૂરમેવ ભિન્દતિ. ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકઞ્હિ એત્થ દસ્સિતં. અત્તનો હિ રૂપં સન્તિકે નામ; અન્તોકુચ્છિગતસ્સાપિ પરસ્સ દૂરે. અન્તોકુચ્છિગતસ્સ સન્તિકે; બહિઠિતસ્સ દૂરે. એકમઞ્ચે સયિતસ્સ સન્તિકે; બહિપમુખે ઠિતસ્સ દૂરે. અન્તોપરિવેણે રૂપં સન્તિકે; બહિપરિવેણે દૂરે. અન્તોસઙ્ઘારામે રૂપં સન્તિકે; બહિસઙ્ઘારામે દૂરે. અન્તોસીમાય રૂપં સન્તિકે; બહિસીમાય દૂરે. અન્તોગામખેત્તે રૂપં સન્તિકે; બહિગામક્ખેત્તે દૂરે. અન્તોજનપદે રૂપં સન્તિકે; બહિજનપદે દૂરે. અન્તોરજ્જસીમાય રૂપં સન્તિકે; બહિરજ્જસીમાય દૂરે. અન્તોસમુદ્દે રૂપં સન્તિકે; બહિસમુદ્દેરૂપં દૂરે. અન્તોચક્કવાળે રૂપં સન્તિકે; બહિચક્કવાળે દૂરેતિ.

અયં રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસો.

૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસો

૮. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસાદીસુ હેટ્ઠા વુત્તસદિસં પહાય અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામ. યા કાચિ વેદનાતિ ચતુભૂમિકવેદનં પરિયાદિયતિ. સુખા વેદનાતિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠવેદનં સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ સુખા વેદના અત્થિ કાયિકા, અત્થિ ચેતસિકા. તથા દુક્ખા વેદના. અદુક્ખમસુખા પન ચક્ખાદયો પસાદકાયે સન્ધાય પરિયાયેન ‘અત્થિ કાયિકા, અત્થિ ચેતસિકા’. તત્થ સબ્બાપિ કાયિકા કામાવચરા. તથા ચેતસિકા દુક્ખા વેદના. ચેતસિકા સુખા પન તેભૂમિકા. અદુક્ખમસુખા ચતુભૂમિકા. તસ્સા સબ્બપ્પકારાયપિ સન્તતિવસેન, ખણાદિવસેન ચ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો.

તત્થ સન્તતિવસેન એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિપરિયાપન્ના, એકવિધવિસયસમાયોગપ્પવત્તા ચ પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. ખણાદિવસેન ખણત્તયપરિયાપન્ના પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતા સકિચ્ચઞ્ચ કુરુમાના વેદના પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. તત્થ ખણાદિવસેન અતીતાદિભાવં સન્ધાય અયં નિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૧. ઓળારિકસુખુમનિદ્દેસે અકુસલા વેદનાતિઆદીનિ જાતિતો ઓળારિકસુખુમભાવં દસ્સેતું વુત્તાનિ. દુક્ખા વેદના ઓળારિકાતિઆદીનિ સભાવતો. અસમાપન્નસ્સ વેદનાતિઆદીનિ પુગ્ગલતો. સાસવાતિઆદીનિ લોકિયલોકુત્તરતો ઓળારિકસુખુમભાવં દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ અકુસલા તાવ સદરથટ્ઠેન દુક્ખવિપાકટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. કુસલા નિદ્દરથટ્ઠેન સુખવિપાકટ્ઠેન ચ સુખુમા. અબ્યાકતા નિરુસ્સાહટ્ઠેન અવિપાકટ્ઠેન ચ સુખુમા. કુસલાકુસલા સઉસ્સાહટ્ઠેન સવિપાકટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. અબ્યાકતા વુત્તનયેનેવ સુખુમા.

દુક્ખા અસાતટ્ઠેન દુક્ખટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. સુખા સાતટ્ઠેન સુખટ્ઠેન ચ સુખુમા. અદુક્ખમસુખા સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન ચ સુખુમા. સુખદુક્ખા ખોભનટ્ઠેન ફરણટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. સુખવેદનાપિ હિ ખોભેતિ ફરતિ. તથા દુક્ખવેદનાપિ. સુખઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સકલસરીરં ખોભેન્તં આલુળેન્તં અભિસન્દયમાનં મદ્દયમાનં છાદયમાનં સીતોદકઘટેન આસિઞ્ચયમાનં વિય ઉપ્પજ્જતિ. દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં તત્તફાલં અન્તો પવેસન્તં વિય તિણુક્કાય બહિ ઝાપયમાનં વિય ઉપ્પજ્જતિ. અદુક્ખમસુખા પન વુત્તનયેનેવ સુખુમા. અસમાપન્નસ્સ વેદના નાનારમ્મણે વિક્ખિત્તભાવતો ઓળારિકા. સમાપન્નસ્સ વેદના એકત્તનિમિત્તેયેવ ચરતીતિ સુખુમા. સાસવા આસવુપ્પત્તિહેતુતો ઓળારિકા. આસવચારો નામ એકન્તઓળારિકો. અનાસવા વુત્તવિપરિયાયેન સુખુમા.

તત્થ એકો નેવ કુસલત્તિકે કોવિદો હોતિ, ન વેદનાત્તિકે. સો ‘કુસલત્તિકં રક્ખામી’તિ વેદનાત્તિકં ભિન્દતિ; ‘વેદનાત્તિકં રક્ખામી’તિ કુસલત્તિકં ભિન્દતિ. એકો ‘તિકં રક્ખામી’તિ ભૂમન્તરં ભિન્દતિ. એકો ન ભિન્દતિ. કથં? ‘‘સુખદુક્ખા વેદના ઓળારિકા, અદુક્ખમસુખા વેદના સુખુમા’’તિ હિ વેદનાત્તિકે વુત્તં. તં એકો પટિક્ખિપતિ – ન સબ્બા અદુક્ખમસુખા સુખુમા. સા હિ કુસલાપિ અત્થિ અકુસલાપિ અબ્યાકતાપિ. તત્થ કુસલાકુસલા ઓળારિકા, અબ્યાકતા સુખુમા. કસ્મા? કુસલત્તિકે પાળિયં આગતત્તાતિ. એવં કુસલત્તિકો રક્ખિતો હોતિ, વેદનાત્તિકો પન ભિન્નો.

કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ યં પન કુસલત્તિકે વુત્તં, તં એકો પટિક્ખિપતિ – ન સબ્બા અબ્યાકતા સુખુમા. સા હિ સુખાપિ અત્થિ દુક્ખાપિ અદુક્ખમસુખાપિ. તત્થ સુખદુક્ખા ઓળારિકા, અદુક્ખમસુખા સુખુમા. કસ્મા? વેદનાત્તિકે પાળિયં આગતત્તાતિ. એવં વેદનાત્તિકો રક્ખિતો હોતિ, કુસલત્તિકો પન ભિન્નો. કુસલત્તિકસ્સ પન આગતટ્ઠાને વેદનાત્તિકં અનોલોકેત્વા વેદનાત્તિકસ્સ આગતટ્ઠાને કુસલત્તિકં અનોલોકેત્વા કુસલાદીનં કુસલત્તિકલક્ખણેન, સુખાદીનં વેદનાત્તિકલક્ખણેન ઓળારિકસુખુમતં કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ.

યમ્પિ ‘‘કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ કુસલત્તિકે વુત્તં, તત્થેકો ‘કુસલા લોકુત્તરવેદનાપિ સમાના ઓળારિકા નામ, વિપાકા અન્તમસો દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસહજાતાપિ સમાના સુખુમા નામ હોતી’તિ વદતિ. સો એવરૂપં સન્તં પણીતં લોકુત્તરવેદનં ઓળારિકં નામ કરોન્તો, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં અહેતુકં હીનં જળં વેદનં સુખુમં નામ કરોન્તો ‘તિકં રક્ખિસ્સામી’તિ ભૂમન્તરં ભિન્દતિ નામ. તત્થ તત્થ ભૂમિયં કુસલં પન તંતંભૂમિવિપાકેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ. તત્રાયં નયો – કામાવચરકુસલા હિ ઓળારિકા; કામાવચરવિપાકા સુખુમા. રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરકુસલા ઓળારિકા; રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકા સુખુમાતિ. ઇમિના નીહારેન કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ.

તિપિટકચૂળનાગત્થેરો પનાહ – ‘‘અકુસલે ઓળારિકસુખુમતા નામ ન ઉદ્ધરિતબ્બા. તઞ્હિ એકન્તઓળારિકમેવ. લોકુત્તરેપિ ઓળારિકસુખુમતા ન ઉદ્ધરિતબ્બા. તઞ્હિ એકન્તસુખુમ’’ન્તિ. ઇમં કથં આહરિત્વા તિપિટકચૂળાભયત્થેરસ્સ કથયિંસુ – એવં થેરેન કથિતન્તિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો આહ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન અભિધમ્મં પત્વા એકપદસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ પદાનં આગતટ્ઠાને નયં દાતું યુત્તટ્ઠાને નયો અદિન્નો નામ નત્થિ, નયં કાતું યુત્તટ્ઠાને નયો અકતો નામ નત્થિ. ઇધ પનેકચ્ચો ‘આચરિયો અસ્મી’તિ વિચરન્તો અકુસલે ઓળારિકસુખુમતં ઉદ્ધરમાનો કુક્કુચ્ચાયતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધેન પન લોકુત્તરેપિ ઓળારિકસુખુમતા ઉદ્ધરિતા’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ઇદં સુત્તં આહરિ – ‘‘તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા દુક્ખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં, ભન્તે, પટિપદા ઉભયેનેવ હીના અક્ખાયતિ – દુક્ખત્તા દન્ધત્તા ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૫૨). એત્થ હિ ચતસ્સો પટિપદા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.

તં તં વા પનાતિ એત્થ ન હેટ્ઠિમનયો ઓલોકેતબ્બો. તંતંવાપનવસેનેવ કથેતબ્બં. દુવિધા હિ અકુસલા – લોભસહગતા દોસસહગતા ચ. તત્થ દોસસહગતા ઓળારિકા, લોભસહગતા સુખુમા. દોસસહગતાપિ દુવિધા – નિયતા અનિયતા ચ. તત્થ નિયતા ઓળારિકા, અનિયતા સુખુમા. નિયતાપિ કપ્પટ્ઠિતિકા ઓળારિકા, નોકપ્પટ્ઠિતિકા સુખુમા. કપ્પટ્ઠિતિકાપિ અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, સસઙ્ખારિકા સુખુમા. લોભસહગતાપિ દ્વિધા – દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા ચ. તત્થ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા ઓળારિકા, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા સુખુમા. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાપિ નિયતા ઓળારિકા, અનિયતા સુખુમા. સાપિ અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, સસઙ્ખારિકા સુખુમા.

સઙ્ખેપતો અકુસલં પત્વા યા વિપાકં બહું દેતિ સા ઓળારિકા, યા અપ્પં સા સુખુમા. કુસલં પત્વા પન અપ્પવિપાકા ઓળારિકા, બહુવિપાકા સુખુમા. ચતુબ્બિધે કુસલે કામાવચરકુસલા ઓળારિકા, રૂપાવચરકુસલા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, અરૂપાવચરકુસલા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, લોકુત્તરકુસલા સુખુમા. અયં તાવ ભૂમીસુ અભેદતો નયો.

ભેદતો પન કામાવચરા દાનસીલભાવનામયવસેન તિવિધા. તત્થ દાનમયા ઓળારિકા, સીલમયા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, ભાવનામયા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા તિહેતુકાતિ દુવિધા. તત્થ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તિહેતુકાપિ સસઙ્ખારિકઅસઙ્ખારિકભેદતો દુવિધા. તત્થ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. રૂપાવચરે પઠમજ્ઝાનકુસલવેદના ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાનકુસલવેદના સુખુમા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનકુસલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવેદના સુખુમા આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવેદના ઓળારિકા…પે…. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, વિપસ્સનાસહજાતા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સોતાપત્તિમગ્ગસહજાતા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… અરહત્તમગ્ગસહજાતા સુખુમા.

ચતુબ્બિધે વિપાકે કામાવચરવિપાકવેદના ઓળારિકા, રૂપાવચરવિપાકવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… લોકુત્તરવિપાકવેદના સુખુમા. એવં તાવ અભેદતો.

ભેદતો પન કામાવચરવિપાકા અત્થિ અહેતુકા, અત્થિ સહેતુકા. સહેતુકાપિ અત્થિ દુહેતુકા, અત્થિ તિહેતુકા. તત્થ અહેતુકા ઓળારિકા, સહેતુકા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તત્થાપિ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. પઠમજ્ઝાનવિપાકા ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાનવિપાકા સુખુમા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સોતાપત્તિફલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સકદાગામિ…પે… અરહત્તફલવેદના સુખુમા.

તીસુ કિરિયાસુ કામાવચરકિરિયવેદના ઓળારિકા, રૂપાવચરકિરિયવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, અરૂપાવચરકિરિયવેદના સુખુમા. એવં તાવ અભેદતો. ભેદતો પન અહેતુકાદિવસેન ભિન્નાય કામાવચરકિરિયાય અહેતુકકિરિયવેદના ઓળારિકા, સહેતુકા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તત્થાપિ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. પઠમજ્ઝાને કિરિયવેદના ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાને સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, તતિયે…પે… ચતુત્થે સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનકિરિયવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, વિઞ્ઞાણઞ્ચા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકિરિયવેદના સુખુમા. યા ઓળારિકા સા હીના. યા સુખુમા સા પણીતા.

૧૩. દૂરદુકનિદ્દેસે અકુસલવેદના વિસભાગટ્ઠેન વિસંસટ્ઠેન ચ કુસલાબ્યાકતાહિ દૂરે. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ દૂરતા વેદિતબ્બા. સચેપિ હિ અકુસલાદિવેદનાસમઙ્ગિનો દુક્ખાદિવેદનાસમઙ્ગિનો ચ તયો તયો જના એકમઞ્ચે નિસિન્ના હોન્તિ, તેસમ્પિ તા વેદના વિસભાગટ્ઠેન વિસંસટ્ઠેન ચ દૂરેયેવ નામ. સમાપન્નવેદનાદિસમઙ્ગીસુપિ એસેવ નયો. અકુસલા પન અકુસલાય સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચ સન્તિકે નામ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ સન્તિકતા વેદિતબ્બા. સચેપિ હિ અકુસલાદિવેદનાસમઙ્ગીસુ તીસુ જનેસુ એકો કામભવે, એકો રૂપભવે, એકો અરૂપભવે, તેસમ્પિ તા વેદના સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચ સન્તિકેયેવ નામ. કુસલાદિવેદનાસમઙ્ગીસુપિ એસેવ નયો.

તં તં વા પનાતિ એત્થ હેટ્ઠિમનયં અનોલોકેત્વા તં તં વાપનવસેનેવ કથેતબ્બં. કથેન્તેન ચ ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બં, સન્તિકતો પન દૂરં ઉદ્ધરિતબ્બં. દુવિધા હિ અકુસલા – લોભસહગતા દોસસહગતા ચ. તત્થ લોભસહગતા લોભસહગતાય સન્તિકે નામ, દોસસહગતાય દૂરે નામ. દોસસહગતા દોસસહગતાય સન્તિકે નામ, લોભસહગતાય દૂરે નામ. દોસસહગતાપિ નિયતા નિયતાય સન્તિકે નામાતિ. એવં અનિયતા. કપ્પટ્ઠિતિકઅસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકભેદં લોભસહગતાદીસુ ચ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાદિભેદં સબ્બં ઓળારિકદુકનિદ્દેસે વિત્થારિતવસેન અનુગન્ત્વા એકેકકોટ્ઠાસવેદના તંતંકોટ્ઠાસવેદનાય એવ સન્તિકે, ઇતરા ઇતરાય દૂરેતિ વેદિતબ્બાતિ.

અયં વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસો.

૩. સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસો

૧૪. સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસે યા કાચિ સઞ્ઞાતિ ચતુભૂમિકસઞ્ઞં પરિયાદિયતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠસઞ્ઞં સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ ચક્ખુસમ્ફસ્સતો ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્મિં વા જાતા ચક્ખુસમ્ફસ્સજા નામ. સેસાસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ પુરિમા પઞ્ચ ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાવ. મનોસમ્ફસ્સજા હદયવત્થુકાપિ અવત્થુકાપિ. સબ્બા ચતુભૂમિકસઞ્ઞા.

૧૭. ઓળારિકદુકનિદ્દેસે પટિઘસમ્ફસ્સજાતિ સપ્પટિઘે ચક્ખુપસાદાદયો વત્થું કત્વા સપ્પટિઘે રૂપાદયો આરબ્ભ ઉપ્પન્નો ફસ્સો પટિઘસમ્ફસ્સો નામ. તતો તસ્મિં વા જાતા પટિઘસમ્ફસ્સજા નામ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા…પે… કાયસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિપિ તસ્સાયેવ વત્થુતો નામં. રૂપસઞ્ઞા…પે… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞાતિપિ તસ્સાયેવ આરમ્મણતો નામં. ઇદં પન વત્થારમ્મણતો નામં. સપ્પટિઘાનિ હિ વત્થૂનિ નિસ્સાય, સપ્પટિઘાનિ ચ આરમ્મણાનિ આરબ્ભ ઉપ્પત્તિતો એસા પટિઘસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિ વુત્તા. મનોસમ્ફસ્સજાતિપિ પરિયાયેન એતિસ્સા નામં હોતિયેવ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ મનો નામ. તેન સહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ. તસ્મિં મનોસમ્ફસ્સે, તસ્મા વા મનોસમ્ફસ્સા જાતાતિ મનોસમ્ફસ્સજા. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં મનો નામ. તેન સહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ. તસ્મિં મનોસમ્ફસ્સે, તસ્મા વા મનોસમ્ફસ્સા જાતાતિ મનોસમ્ફસ્સજા.

અધિવચનસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિપિ પરિયાયેન એતિસ્સા નામં હોતિયેવ. તયો હિ અરૂપિનો ખન્ધા સયં પિટ્ઠિવટ્ટકા હુત્વા અત્તના સહજાતાય સઞ્ઞાય અધિવચનસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિપિ નામં કરોન્તિ. નિપ્પરિયાયેન પન પટિઘસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા નામ પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞા, અધિવચનસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા નામ મનોદ્વારિકસઞ્ઞા. તત્થ પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞા ઓલોકેત્વાપિ જાનિતું સક્કાતિ ઓળારિકા. રજ્જિત્વા ઉપનિજ્ઝાયન્તઞ્હિ ‘રજ્જિત્વા ઉપનિજ્ઝાયતી’તિ, કુજ્ઝિત્વા ઉપનિજ્ઝાયન્તં ‘કુજ્ઝિત્વા ઉપનિજ્ઝાયતી’તિ ઓલોકેત્વાવ જાનન્તિ.

તત્રિદં વત્થુ – દ્વે કિર ઇત્થિયો નિસીદિત્વા સુત્તં કન્તન્તિ. દ્વીસુ દહરેસુ ગામે ચરન્તેસુ એકો પુરતો ગચ્છન્તો એકં ઇત્થિં ઓલોકેસિ. ઇતરા તં પુચ્છિ ‘કસ્મા નુ ખો તં એસો ઓલોકેસી’તિ? ‘ન એસો ભિક્ખુ મં વિસભાગચિત્તેન ઓલોકેસિ, કનિટ્ઠભગિનીસઞ્ઞાય પન ઓલોકેસી’તિ. તેસુપિ ગામે ચરિત્વા આસનસાલાય નિસિન્નેસુ ઇતરો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું પુચ્છિ – ‘તયા સા ઇત્થી ઓલોકિતા’તિ? ‘આમ ઓલોકિતા’. ‘કિમત્થાયા’તિ? ‘મય્હં ભગિનીસરિક્ખત્તા તં ઓલોકેસિ’ન્તિ આહ. એવં પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞા ઓલોકેત્વાપિ જાનિતું સક્કાતિ વેદિતબ્બા. સા પનેસા પસાદવત્થુકા એવ. કેચિ પન જવનપ્પવત્તાતિ દીપેન્તિ. મનોદ્વારિકસઞ્ઞા પન એકમઞ્ચે વા એકપીઠે વા નિસીદિત્વાપિ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તં વિતક્કેન્તઞ્ચ ‘કિં ચિન્તેસિ, કિં વિતક્કેસી’તિ પુચ્છિત્વા તસ્સ વચનવસેનેવ જાનિતબ્બતો સુખુમા. સેસં વેદનાક્ખન્ધસદિસમેવાતિ.

અયં સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસો.

૪. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસો

૨૦. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસે યે કેચિ સઙ્ખારાતિ ચતુભૂમિકસઙ્ખારે પરિયાદિયતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતનાતિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠસઙ્ખારે સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ચેતનાતિ હેટ્ઠિમકોટિયા પધાનસઙ્ખારવસેન વુત્તં. હેટ્ઠિમકોટિયા હિ અન્તમસો ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં પાળિયં આગતા ચત્તારો સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ ચેતના પધાના આયૂહનટ્ઠેન પાકટત્તા. તસ્મા અયમેવ ગહિતા. તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારા પન તાય ગહિતાય ગહિતાવ હોન્તિ. ઇધાપિ પુરિમા પઞ્ચ ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાવ. મનોસમ્ફસ્સજા હદયવત્થુકાપિ અવત્થુકાપિ. સબ્બા ચતુભૂમિકચેતના. સેસં વેદનાક્ખન્ધસદિસમેવાતિ.

અયં સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસો.

૫. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસો

૨૬. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસે યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણન્તિ ચતુભૂમકવિઞ્ઞાણં પરિયાદિયતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠવિઞ્ઞાણં સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાનેવ, મનોવિઞ્ઞાણં હદયવત્થુકમ્પિ અવત્થુકમ્પિ. સબ્બં ચતુભૂમકવિઞ્ઞાણં. સેસં વેદનાક્ખન્ધસદિસમેવાતિ.

અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધનિદ્દેસો.

પકિણ્ણકકથા

ઇદાનિ પઞ્ચસુપિ ખન્ધેસુ સમુગ્ગમતો, પુબ્બાપરતો, અદ્ધાનપરિચ્છેદતો, એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો, નાનુપ્પાદએકનિરોધતો, એકુપ્પાદએકનિરોધતો, નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતો, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નતો, અજ્ઝત્તિકબાહિરતો, ઓળારિકસુખુમતો, હીનપણીતતો, દૂરસન્તિકતો, પચ્ચયતો, સમુટ્ઠાનતો, પરિનિપ્ફન્નતો, સઙ્ખતતોતિ સોળસહાકારેહિ પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં.

તત્થ દુવિધો સમુગ્ગમો – ગબ્ભસેય્યકસમુગ્ગમો, ઓપપાતિકસમુગ્ગમોતિ. તત્થ ગબ્ભસેય્યકસમુગ્ગમો એવં વેદિતબ્બો – ગબ્ભસેય્યકસત્તાનઞ્હિ પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા અપચ્છાઅપુરે એકતો પાતુભવન્તિ. તસ્મિં ખણે પાતુભૂતા કલલસઙ્ખાતા રૂપસન્તતિ પરિત્તા હોતિ. ખુદ્દકમક્ખિકાય એકવાયામેન પાતબ્બમત્તાતિ વત્વા પુન ‘અતિબહું એતં, સણ્હસૂચિયા તેલે પક્ખિપિત્વા ઉક્ખિત્તાય પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘એકકેસે તેલતો ઉદ્ધરિત્વા ગહિતે તસ્સ પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘ઇમસ્મિં જનપદે મનુસ્સાનં કેસે અટ્ઠધા ફાલિતે તતો એકકોટ્ઠાસપ્પમાણો ઉત્તરકુરુકાનં કેસો; તસ્સ પસન્નતિલતેલતો ઉદ્ધટસ્સ અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘એતં બહુ, જાતિઉણ્ણા નામ સુખુમા; તસ્સા એકઅંસુનો પસન્નતિલતેલે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસ્સ પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્ત’ન્તિ વુત્તં. તં પનેતં અચ્છં હોતિ વિપ્પસન્નં અનાવિલં પરિસુદ્ધં પસન્નતિલતેલબિન્દુસમાનવણ્ણં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

તિલતેલસ્સ યથા બિન્દુ, સપ્પિમણ્ડો અનાવિલો;

એવં વણ્ણપટિભાગં, કલલન્તિ પવુચ્ચતીતિ.

એવં પરિત્તાય રૂપસન્તતિયા તીણિ સન્તતિસીસાનિ હોન્તિ – વત્થુદસકં, કાયદસકં, ઇત્થિયા ઇત્થિન્દ્રિયવસેન પુરિસસ્સ પુરિસિન્દ્રિયવસેન ભાવદસકન્તિ. તત્થ વત્થુરૂપં, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તંનિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં વત્થુદસકં નામ. કાયપસાદો, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તન્નિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં કાયદસકં નામ. ઇત્થિયા ઇત્થિભાવો, પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તન્નિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસોજા, જીવિતન્તિ – ઇદં ભાવદસકં નામ.

એવં ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિયં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ હોતિ. પટિસન્ધિચિત્તેન પન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારા સઙ્ખારક્ખન્ધો, પટિસન્ધિચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. એવં ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ. સચે પન નપુંસકપટિસન્ધિ હોતિ, ભાવદસકં હાયતિ. દ્વિન્નં દસકાનં વસેન સમવીસતિ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ હોતિ. વેદનાક્ખન્ધાદયો વુત્તપ્પકારા એવાતિ. એવમ્પિ ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને તિસમુટ્ઠાનિકપ્પવેણી કથેતબ્બા ભવેય્ય. તં પન અકથેત્વા ‘ઓપપાતિકસમુગ્ગમો’ નામ દસ્સિતો. ઓપપાતિકાનઞ્હિ પરિપુણ્ણાયતનાનં પટિસન્ધિક્ખણે હેટ્ઠા વુત્તાનિ તીણિ, ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાદસકાનિ ચાતિ સત્ત રૂપસન્તતિસીસાનિ પાતુભવન્તિ. તત્થ ચક્ખુદસકાદીનિ કાયદસકસદિસાનેવ. નપુંસકસ્સ પન ભાવદસકં નત્થિ. એવં પરિપુણ્ણાયતનાનં ઓપપાતિકાનં સમસત્તતિ ચેવ સમસટ્ઠિ ચ કમ્મજરૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો નામ. વેદનાક્ખન્ધાદયો વુત્તપ્પકારા એવાતિ. એવં ઓપપાતિકાનં પટિસન્ધિક્ખણે પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તિ. અયં ‘ઓપપાતિકસમુગ્ગમો’ નામ. એવં તાવ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘સમુગ્ગમતો’ વેદિતબ્બા.

‘પુબ્બાપરતો’તિ એવં પન ગબ્ભસેય્યકાનં અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કિં રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ ઉદાહુ અરૂપન્તિ? રૂપં રૂપમેવ સમુટ્ઠાપેતિ, ન અરૂપં. કસ્મા? પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ન રૂપજનકત્તા. સબ્બસત્તાનઞ્હિ પટિસન્ધિચિત્તં, ખીણાસવસ્સ ચુતિચિત્તં, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, ચત્તારિ અરૂપ્પવિપાકાનીતિ સોળસ ચિત્તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. તત્થ પટિસન્ધિચિત્તં તાવ વત્થુનો દુબ્બલતાય અપ્પતિટ્ઠિતતાય પચ્ચયવેકલ્લતાય આગન્તુકતાય ચ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ હિ સહજાતં વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતીતિ વત્થુનો દુબ્બલતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. યથા ચ પપાતે પતન્તો પુરિસો અઞ્ઞસ્સ નિસ્સયો ભવિતું ન સક્કોતિ, એવં એતમ્પિ કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા પપાતે પતમાનં વિય અપ્પતિટ્ઠિતં. ઇતિ કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, અપ્પતિટ્ઠિતતાયપિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ વત્થુના સદ્ધિં અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નં. તસ્સ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ. સચે સક્કુણેય્ય, રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. યત્રાપિ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, પવેણી ઘટિયતિ, તત્રાપિ ચિત્તં અઙ્ગતો અપરિહીનંયેવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. યદિ હિ ચિત્તં ઠાનક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય, પટિસન્ધિચિત્તમ્પિ રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. ન પન ચિત્તં તસ્મિં ખણદ્વયે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. યથા પન અહિચ્છત્તકમકુલં પથવિતો ઉટ્ઠહન્તં પંસુચુણ્ણં ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ, એવં ચિત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય ઉપ્પાદક્ખણે અટ્ઠ રૂપાનિ ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ. પટિસન્ધિક્ખણે ચ વત્થુ પુરેજાતં હુત્વા પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ પચ્ચયવેકલ્લતાયપિ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

યથા ચ આગન્તુકપુરિસો અગતપુબ્બં પદેસં ગતો અઞ્ઞેસં – ‘એથ ભો, અન્તોગામે વો અન્નપાનગન્ધમાલાદીનિ દસ્સામી’તિ વત્તું ન સક્કોતિ, અત્તનો અવિસયતાય અપ્પહુતતાય, એવમેવ પટિસન્ધિચિત્તં આગન્તુકન્તિ અત્તનો આગન્તુકતાયપિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. અપિચ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ઠાનં ગહેત્વા ઠિતાનીતિપિ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

ખીણાસવસ્સ પન ચુતિચિત્તં વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા ન સમુટ્ઠાપેતિ. તસ્સ હિ સબ્બભવેસુ વટ્ટમૂલં વૂપસન્તં અભબ્બુપ્પત્તિકં પુનબ્ભવે પવેણી નામ નત્થિ. સોતાપન્નસ્સ પન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અટ્ઠમેવ વટ્ટમૂલં વૂપસન્તં. તસ્મા તસ્સ ચુતિચિત્તં સત્તસુ ભવેસુ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, સકદાગામિનો દ્વીસુ, અનાગામિનો એકસ્મિં. ખીણાસવસ્સ સબ્બભવેસુ વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા નેવ સમુટ્ઠાપેતિ.

દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ પન ઝાનઙ્ગં નત્થિ, મગ્ગઙ્ગં નત્થિ, હેતુ નત્થીતિ ચિત્તઙ્ગં દુબ્બલં હોતીતિ ચિત્તઙ્ગદુબ્બલતાય તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. ચત્તારિ અરૂપવિપાકાનિ તસ્મિં ભવે રૂપસ્સ નત્થિતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. ન કેવલઞ્ચ તાનેવ, યાનિ અઞ્ઞાનિપિ તસ્મિં ભવે અટ્ઠ કામાવચરકુસલાનિ, દસ અકુસલાનિ, નવ કિરિયચિત્તાનિ, ચત્તારિ આરુપ્પકુસલાનિ, ચતસ્સો આરુપ્પકિરિયા, તીણિ મગ્ગચિત્તાનિ, ચત્તારિ ફલચિત્તાનીતિ દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિપિ તત્થ રૂપસ્સ નત્થિતાય એવ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. એવં પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ.

ઉતુ પન પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. કો એસ ઉતુ નામાતિ? પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પન્નાનં સમતિંસકમ્મજરૂપાનં અબ્ભન્તરા તેજોધાતુ. સા ઠાનં પત્વા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. ઉતુ નામ ચેસ દન્ધનિરોધો; ચિત્તં ખિપ્પનિરોધં. તસ્મિં ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તેસુ પટિસન્ધિઅનન્તરં પઠમભવઙ્ગચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણેયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. યદા પન સદ્દસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો ભવિસ્સતિ, તદા ઉતુચિત્તાનિ સદ્દનવકં નામ સમુટ્ઠાપેસ્સન્તિ. કબળીકારાહારોપિ ઠાનં પત્વા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. કુતો પનસ્સ કબળીકારાહારોતિ? માતિતો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતી માતા, અન્નં પાનઞ્ચ ભોજનં;

તેન સો તત્થ યાપેતિ, માતુકુચ્છિગતો નરો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૫);

એવં કુચ્છિગતો દારકો માતરા અજ્ઝોહટઅન્નપાનઓજાય યાપેતિ. સાવ ઠાનપ્પત્તા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. નનુ ચ સા ઓજા ખરા? વત્થુ સુખુમં? કથં તત્થ પતિટ્ઠાતીતિ? પઠમં તાવ ન પતિટ્ઠાતિ; એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સત્તાહાનં ગતકાલે પતિટ્ઠાતિ. તતો પન પુરે વા પતિટ્ઠાતુ પચ્છા વા; યદા માતરા અજ્ઝોહટઅન્નપાનઓજા દારકસ્સ સરીરે પતિટ્ઠાતિ, તદા અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ.

ઓપપાતિકસ્સાપિ પકતિપટિયત્તાનં ખાદનીયભોજનીયાનં અત્થિટ્ઠાને નિબ્બત્તસ્સ તાનિ ગહેત્વા અજ્ઝોહરતો ઠાનપ્પત્તા ઓજા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. એકો અન્નપાનરહિતે અરઞ્ઞે નિબ્બત્તતિ, મહાછાતકો હોતિ, અત્તનોવ જિવ્હાય ખેળં પરિવત્તેત્વા ગિલતિ. તત્રાપિસ્સ ઠાનપ્પત્તા ઓજા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ.

એવં પઞ્ચવીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ દ્વેવ રૂપાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ – તેજોધાતુ ચ કબળીકારાહારો ચ. અરૂપેપિ દ્વેયેવ ધમ્મા રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ – ચિત્તઞ્ચેવ કમ્મચેતના ચ. તત્થ રૂપં ઉપ્પાદક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ દુબ્બલં, ઠાનક્ખણે બલવન્તિ ઠાનક્ખણે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ચિત્તં ઠાનક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ દુબ્બલં, ઉપ્પાદક્ખણેયેવ બલવન્તિ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. કમ્મચેતના નિરુદ્ધાવ પચ્ચયો હોતિ. અતીતે કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકેપિ હિ આયૂહિતં કમ્મં એતરહિ પચ્ચયો હોતિ. એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે કપ્પકોટિસતસહસ્સપરિયોસાનેપિ પચ્ચયો હોતીતિ. એવં ‘પુબ્બાપરતો’ વેદિતબ્બા.

‘અદ્ધાનપરિચ્છેદતો’તિ રૂપં કિત્તકં અદ્ધાનં તિટ્ઠતિ? અરૂપં કિત્તકન્તિ? રૂપં ગરુપરિણામં દન્ધનિરોધં. અરૂપં લહુપરિણામં ખિપ્પનિરોધં. રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. યથા હિ પુરિસો ‘ફલં પાતેસ્સામી’તિ મુગ્ગરેન રુક્ખસાખં પહરેય્ય, ફલાનિ ચ પત્તાનિ ચ એકક્ખણેયેવ વણ્ટતો મુચ્ચેય્યું. તત્થ ફલાનિ અત્તનો ભારિકતાય પઠમતરં પથવિયં પતન્તિ, પત્તાનિ લહુકતાય પચ્છા. એવમેવ મુગ્ગરપ્પહારેન પત્તાનઞ્ચ ફલાનઞ્ચ એકક્ખણે વણ્ટતો મુત્તકાલો વિય પટિસન્ધિક્ખણે રૂપારૂપધમ્માનં એકક્ખણે પાતુભાવો; ફલાનં ભારિકતાય પઠમતરં પથવિયં પતનં વિય રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનં; પત્તાનં લહુકતાય પચ્છા પથવિયં પતનં વિય રૂપસ્સ સત્તરસમેન ચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝનં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ રૂપં દન્ધનિરોધં ગરુપરિણામં, ચિત્તં ખિપ્પનિરોધં લહુપરિણામં, રૂપં પન અરૂપં અરૂપં વા રૂપં ઓહાય પવત્તિતું ન સક્કોન્તિ. દ્વિન્નમ્પિ એકપ્પમાણાવ પવત્તિ. તત્રાયં ઉપમા – એકો પુરિસો લકુણ્ટકપાદો, એકો દીઘપાદો. તેસુ એકતો મગ્ગં ગચ્છન્તેસુ યાવ દીઘપાદો એકપદવારં અક્કમતિ, તાવ ઇતરો પદે પદં અક્કમિત્વા સોળસપદવારેન ગચ્છતિ. દીઘપાદો લકુણ્ટકપાદસ્સ સોળસ પદવારે અત્તનો પાદં અઞ્છિત્વા આકડ્ઢિત્વા એકમેવ પદવારં કરોતિ. ઇતિ એકોપિ એકં અતિક્કમિતું ન સક્કોતિ. દ્વિન્નમ્પિ ગમનં એકપ્પમાણમેવ હોતિ. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. લકુણ્ટકપાદપુરિસો વિય અરૂપં; દીઘપાદપુરિસો વિય રૂપં; દીઘપાદસ્સ એકં પદવારં અક્કમણકાલે ઇતરસ્સ સોળસપદવારઅક્કમનં વિય રૂપે ધરન્તેયેવ અરૂપધમ્મેસુ સોળસન્નં ચિત્તાનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનં; દ્વિન્નં પુરિસાનં લકુણ્ટકપાદપુરિસસ્સ સોળસ પદવારે ઇતરસ્સ અત્તનો પાદં અઞ્છિત્વા આકડ્ઢિત્વા એકપદવારકરણં વિય રૂપસ્સ સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝનં; દ્વિન્નં પુરિસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોહાય એકપ્પમાણેનેવ ગમનં વિય અરૂપસ્સ રૂપં રૂપસ્સ અરૂપં અનોહાય એકપ્પમાણેનેવ પવત્તનન્તિ. એવં ‘અદ્ધાનપરિચ્છેદતો’ વેદિતબ્બા.

‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’તિ ઇદં પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વા દીપેતબ્બં. પઠમઞ્હિ પટિસન્ધિચિત્તં, દુતિયં ભવઙ્ગં, તતિયં ભવઙ્ગં…પે… સોળસમં ભવઙ્ગં. તેસુ એકેકસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગવસેન તયો તયો ખણા. તત્થ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ સમતિંસ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં કમ્મજરૂપં સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં ઠિતિક્ખણેયેવ; ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. એવં દુતિયભવઙ્ગચિત્તં આદિં કત્વા અત્તનો અત્તનો સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં યોજેત્વા નયો નેતબ્બો. ઇતિ સોળસ તિકા અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તિ. અયં અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજરૂપપવેણી નામ. સા પનેસા રત્તિઞ્ચ દિવા ચ ખાદન્તાનમ્પિ ભુઞ્જન્તાનમ્પિ સુત્તાનમ્પિ પમત્તાનમ્પિ નદીસોતો વિય એકન્તં પવત્તતિ યેવાતિ. એવં ‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘નાનુપ્પાદએકનિરોધતા’ પચ્છિમકમ્મજેન દીપેતબ્બા. તત્થ આયુસંખારપરિયોસાને સોળસન્નં ચિત્તાનં વારે સતિ હેટ્ઠાસોળસકં ઉપરિસોળસકન્તિ દ્વે એકતો યોજેતબ્બાનિ. હેટ્ઠાસોળસકસ્મિઞ્હિ પઠમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં સમતિંસકમ્મજરૂપં ઉપરિસોળસકસ્મિં પઠમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં તસ્સ ઠિતિક્ખણેયેવ ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. હેટ્ઠિમસોળસકસ્મિં પન દુતિયચિત્તસ્સ…પે… સોળસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતં સમતિંસકમ્મજરૂપં ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ; તસ્સ ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતં ચુતિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણેયેવ; ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતં ચુતિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો પટ્ઠાય કમ્મજરૂપપવેણી ન પવત્તતિ. યદિ પવત્તેય્ય, સત્તા અક્ખયા અવયા અજરા અમરા નામ ભવેય્યું.

એત્થ પન યદેતં ‘સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતી’તિઆદિના નયેન ‘એકસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતી’તિ અટ્ઠકથાયં આગતત્તા વુત્તં, તં ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતી’’તિ? ‘‘આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૭૯) ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. કથં? કાયસઙ્ખારો હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો અસ્સાસપસ્સાસવાતો. ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા યાવ અઞ્ઞાનિ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ તાવ તિટ્ઠતિ. તેસં સોળસન્નં સબ્બપચ્છિમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. ઇતિ યેન ચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ, તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ; ન કસ્સચિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે વા ઠિતિક્ખણે વા નિરુજ્ઝતિ, નાપિ ઠિતિક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા ઉપ્પજ્જતિ. એસા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ધમ્મતાતિ નિયમતો ચિત્તસઙ્ખારેન સદ્ધિં એકક્ખણે નિરુજ્ઝનતો ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં.

યો ચાયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ખણનિયમો વુત્તો કમ્માદિસમુટ્ઠાનસ્સાપિ અયમેવ ખણનિયમો. તસ્મા પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નં કમ્મજરૂપં તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અટ્ઠારસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં અટ્ઠારસમસ્સ ઠાનક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ ઇમિના નયેનેત્થ યોજના કાતબ્બા. તતો પરં પન ઉતુસમુટ્ઠાનિકપવેણીયેવ તિટ્ઠતિ. ‘નીહરિત્વા ઝાપેથા’તિ વત્તબ્બં હોતિ. એવં ‘નાનુપ્પાદએકનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘એકુપ્પાદએકનિરોધતો’તિ રૂપં પન રૂપેન સહ એકુપ્પાદં એકનિરોધં. અરૂપં અરૂપેન સહ એકુપ્પાદં એકનિરોધં. એવં ‘એકુપ્પાદએકનિરોધતો’ વેદિતબ્બા.

‘નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતા’ પન ચતુસન્તતિરૂપેન દીપેતબ્બા. ઇમસ્સ હિ ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તસ્સ સરીરસ્સ તત્થ તત્થ ચતુસન્તતિરૂપં ઘનપુઞ્જભાવેન વત્તતિ. એવં વત્તમાનસ્સાપિસ્સ ન એકુપ્પાદાદિતા સલ્લક્ખેતબ્બા. યથા પન ઉપચિકરાજિ વા કિપિલ્લિકરાજિ વા ઓલોકિયમાના એકાબદ્ધા વિય હોતિ, ન પન એકાબદ્ધા. અઞ્ઞિસ્સા હિ સીસસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ, અઞ્ઞિસ્સા ઉદરસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ, અઞ્ઞિસ્સા પાદસન્તિકે અઞ્ઞિસ્સા સીસમ્પિ ઉદરમ્પિ પાદાપિ હોન્તિ. એવમેવ ચતુસન્તતિરૂપાનમ્પિ અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ, અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ, અઞ્ઞસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદોપિ હોતિ ઠિતિપિ ભઙ્ગોપિ. એવમેત્થ ‘નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતા’ વેદિતબ્બા.

‘અતીતાદીનિ’ પન દૂરદુકપરિયોસાનાનિ પાળિયં આગતાનેવ. ‘પચ્ચયસમુટ્ઠાનાનિ’પિ ‘‘કમ્મજં, કમ્મપચ્ચયં, કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. ૯૭૫) નયેન હેટ્ઠા કથિતાનિયેવ. પઞ્ચપિ પન ખન્ધા પરિનિપ્ફન્નાવ હોન્તિ, નો અપરિનિપ્ફન્ના; સઙ્ખતાવ નો અસઙ્ખતા; અપિચ નિપ્ફન્નાપિ હોન્તિયેવ. સભાવધમ્મેસુ હિ નિબ્બાનમેવેકં અપરિનિપ્ફન્નં અનિપ્ફન્નઞ્ચ. નિરોધસમાપત્તિ પન નામપઞ્ઞત્તિ ચ કથન્તિ? નિરોધસમાપત્તિ લોકિયલોકુત્તરાતિ વા સઙ્ખતાસઙ્ખતાતિ વા પરિનિપ્ફન્નાપરિનિપ્ફન્નાતિ વા ન વત્તબ્બા. નિપ્ફન્ના પન હોતિ સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જિતબ્બતો. તથા નામપઞ્ઞત્તિ. સાપિ હિ લોકિયાદિભેદં ન લભતિ; નિપ્ફન્ના પન હોતિ નો અનિપ્ફન્ના; નામગ્ગહણઞ્હિ ગણ્હન્તોવ ગણ્હાતીતિ.

કમાદિવિનિચ્છયકથા

એવં પકિણ્ણકતો ખન્ધે વિદિત્વા પુન એતેસુયેવ –

ખન્ધેસુ ઞાણભેદત્થં, કમતોથ વિસેસતો;

અનૂનાધિકતો ચેવ, ઉપમાતો તથેવ ચ.

દટ્ઠબ્બતો દ્વિધા એવં, પસ્સન્તસ્સત્થસિદ્ધિતો;

વિનિચ્છયનયો સમ્મા, વિઞ્ઞાતબ્બો વિભાવિના.

તત્થ ‘કમતો’તિ ઇધ ઉપ્પત્તિક્કમો, પહાનક્કમો, પટિપત્તિક્કમો, ભૂમિક્કમો, દેસનાક્કમોતિ બહુવિધો કમો.

તત્થ ‘‘પઠમં કલલં હોતિ, કલલા હોતિ અબ્બુદ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૫) એવમાદિ ઉપ્પત્તિક્કમો. ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ધમ્મા, ભાવનાય પહાતબ્બા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૮) એવમાદિ પહાનક્કમો. ‘‘સીલવિસુદ્ધિ, ચિત્તવિસુદ્ધી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯; પટિ. મ. ૩.૪૧) એવમાદિ પટિપત્તિક્કમો. ‘‘કામાવચરા, રૂપાવચરા’’તિ એવમાદિ ભૂમિક્કમો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) વા ‘‘દાનકથં સીલકથ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૬૯; દી. નિ. ૧.૨૯૮) વા એવમાદિ દેસનાક્કમો. તેસુ ઇધ ઉપ્પત્તિક્કમો તાવ ન યુજ્જતિ, કલલાદીનં વિય ખન્ધાનં પુબ્બાપરિયવવત્થાનેન અનુપ્પત્તિતો; ન પહાનક્કમો કુસલાબ્યાકતાનં અપ્પહાતબ્બતો; ન પટિપત્તિક્કમો અકુસલાનં અપ્પટિપજ્જનીયતો; ન ભૂમિક્કમો વેદનાદીનં ચતુભૂમકપરિયાપન્નત્તા.

દેસનાક્કમો પન યુજ્જતિ. અભેદેન હિ યં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અત્તગ્ગાહપતિતં વેનેય્યજનં સમૂહઘનવિનિબ્ભોગદસ્સનેન અત્તગ્ગાહતો મોચેતુકામો ભગવા હિતકામો તસ્સ જનસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂતં ઓળારિકં પઠમં રૂપક્ખન્ધં દેસેસિ. તતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠરૂપસંવેદિતં વેદનં, યં વેદયતિ તં સઞ્જાનાતીતિ એવં વેદનાવિસયસ્સ આકારગ્ગાહિકં સઞ્ઞં, સઞ્ઞાવસેન અભિસઙ્ખારકે સઙ્ખારે, તેસં વેદનાદીનં નિસ્સયં અધિપતિભૂતઞ્ચ વિઞ્ઞાણન્તિ એવં તાવ ‘કમતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘વિસેસતો’તિ ખન્ધાનઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધાનઞ્ચ વિસેસતો. કો પન તેસં વિસેસો? ખન્ધા તાવ અવિસેસતો વુત્તા, ઉપાદાનક્ખન્ધા સાસવઉપાદાનીયભાવેન વિસેસેત્વા. યથાહ –

‘‘પઞ્ચ, ભિક્ખવે, ખન્ધે દેસેસ્સામિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ચ, તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… સન્તિકે વા – અયં વુચ્ચતિ, રૂપક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં …પે… સન્તિકે વા – અયં વુચ્ચતિ, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં…પે… સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં – અયં વુચ્ચતિ, રૂપૂપાદાનક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં…પે… સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૪૮).

એત્થ ચ યથા વેદનાદયો અનાસવાપિ સાસવાપિ અત્થિ, ન એવં રૂપં. યસ્મા પનસ્સ રાસટ્ઠેન ખન્ધભાવો યુજ્જતિ તસ્મા ખન્ધેસુ વુત્તં. યસ્મા રાસટ્ઠેન ચ સાસવટ્ઠેન ચ ઉપાદાનક્ખન્ધભાવો યુજ્જતિ તસ્મા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ વુત્તં. વેદનાદયો પન અનાસવાવ ખન્ધેસુ વુત્તા, સાસવા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. ‘ઉપાદાનક્ખન્ધા’તિ એત્થ ચ ઉપાદાનગોચરા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇધ પન સબ્બેપેતે એકજ્ઝં કત્વા ખન્ધાતિ અધિપ્પેતા.

‘અનૂનાધિકતો’તિ કસ્મા પન ભગવતા પઞ્ચેવ ખન્ધા વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ? સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહતો, અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપ્પરમતો, અઞ્ઞેસઞ્ચ તદવરોધતો. અનેકપ્પભેદેસુ હિ સઙ્ખતધમ્મેસુ સભાગવસેન સઙ્ગય્હમાનેસુ રૂપં રૂપસભાગસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ, વેદના વેદનાસભાગસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ. એસ નયો સઞ્ઞાદીસુપિ. તસ્મા સબ્બસઙ્ખતસભાગસઙ્ગહતો પઞ્ચેવ વુત્તા. એતપરમઞ્ચેતં અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુ યદિદં રૂપાદયો પઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતિ રૂપં ઉપાદાય રૂપં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ (સં. નિ. ૩.૨૦૭). વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ…. વિઞ્ઞાણે સતિ વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય વિઞ્ઞાણં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ. તસ્મા અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપરમતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તા. યેપિ ચઞ્ઞે સીલાદયો પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધા વુત્તા, તેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા એત્થેવ અવરોધં ગચ્છન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞેસં તદવરોધતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તાતિ. એવં ‘અનૂનાધિકતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘ઉપમાતો’તિ એત્થ હિ ગિલાનસાલૂપમો રૂપુપાદાનક્ખન્ધો ગિલાનૂપમસ્સ વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધસ્સ વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન નિવાસનટ્ઠાનતો, ગેલઞ્ઞૂપમો વેદનુપાદાનક્ખન્ધો આબાધકત્તા, ગેલઞ્ઞસમુટ્ઠાનૂપમો સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો કામસઞ્ઞાદિવસેન રાગાદિસમ્પયુત્તવેદનાસમ્ભવા, અસપ્પાયસેવનૂપમો સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો વેદનાગેલઞ્ઞસ્સ નિદાનત્તા. ‘‘વેદનં વેદનત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) હિ વુત્તં. તથા ‘‘અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ દુક્ખસહગત’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૫૬). ગિલાનૂપમો વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો વેદનાગેલઞ્ઞેન અપરિમુત્તત્તા. અપિચ ચારકકારણઅપરાધકારણકારકઅપરાધિકૂપમા એતે ભાજનભોજનબ્યઞ્જનપરિવેસકભુઞ્જકૂપમા ચાતિ, એવં ‘ઉપમાતો’ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

‘દટ્ઠબ્બતો દ્વિધા’તિ સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચાતિ એવં દ્વિધા દટ્ઠબ્બતો પેત્થ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો. સઙ્ખેપતો હિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા આસિવિસૂપમે (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વુત્તનયેન ઉક્ખિત્તાસિકપચ્ચત્થિકતો, ભારસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૨૨) ભારતો, ખજ્જનીયપરિયાયવસેન (સં. નિ. ૩.૭૯) ખાદકતો, યમકસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૮૫) અનિચ્ચદુક્ખાનત્તસઙ્ખતવધકતો દટ્ઠબ્બા.

વિત્થારતો પનેત્થ ફેણપિણ્ડો વિય રૂપં દટ્ઠબ્બં, ઉદકપુબ્બુળો વિય વેદના, મરીચિકા વિય સઞ્ઞા, કદલિક્ખન્ધો વિય સઙ્ખારા, માયા વિય વિઞ્ઞાણં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ફેણપિણ્ડૂપમં રૂપં, વેદના પુબ્બુળૂપમા;

મરીચિકૂપમા સઞ્ઞા, સઙ્ખારા કદલૂપમા;

માયૂપમઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના’’તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

તત્થ રૂપાદીનં ફેણપિણ્ડાદીહિ એવં સદિસતા વેદિતબ્બા – યથા હિ ફેણપિણ્ડો નિસ્સારોવ એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહેન નિસ્સારમેવ. યથા ચ સો ‘ઇમિના પત્તં વા થાલકં વા કરિસ્સામી’તિ ગહેતું ન સક્કા, ગહિતોપિ તમત્થં ન સાધેતિ ભિજ્જતેવ; એવં રૂપમ્પિ ‘નિચ્ચ’ન્તિ વા ‘ધુવ’ન્તિ વા ‘અહ’ન્તિ વા ‘મમ’ન્તિ વા ગહેતું ન સક્કા, ગહિતમ્પિ ન તથા તિટ્ઠતિ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા અસુભઞ્ઞેવ હોતીતિ. એવં ‘ફેણપિણ્ડસદિસમેવ’ હોતિ.

યથા વા પન ફેણપિણ્ડો છિદ્દાવછિદ્દો અનેકસન્ધિઘટિતો બહૂન્નં ઉદકસપ્પાદીનં પાણાનં આવાસો, એવં રૂપમ્પિ છિદ્દાવછિદ્દં અનેકસન્ધિઘટિતં. કુલવસેન ચેત્થ અસીતિ કિમિકુલાનિ વસન્તિ. તદેવ તેસં સૂતિઘરમ્પિ વચ્ચકુટિપિ ગિલાનસાલાપિ સુસાનમ્પિ. ન તે અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ગબ્ભવુટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો આદિતોવ બદરપક્કમત્તો હુત્વા અનુપુબ્બેન પબ્બતકૂટમત્તોપિ હોતિ, એવં રૂપમ્પિ આદિતો કલલમત્તં હુત્વા અનુપુબ્બેન બ્યામમત્તમ્પિ ગોમહિંસહત્થિઆદીનં વસેન પબ્બતકૂટમત્તમ્પિ હોતિ, મચ્છકચ્છપાદીનં વસેન અનેકયોજનસતપ્પમાણમ્પિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતમત્તોપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, સમુદ્દં પત્વા પન અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ; એવમેવ રૂપમ્પિ કલલભાવેપિ ભિજ્જતિ, અબ્બુદાદિભાવે, અન્તરા પન અભેજ્જમાનમ્પિ વસ્સસતાયુકાનં વસ્સસતં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, મરણમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ. એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

યથા પન પુબ્બુળો અસારો, એવં વેદનાપિ. યથા ચ સો અબલો, અગય્હુપગો, ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતું, ગહિતગ્ગહિતોપિ ભિજ્જતેવ; એવં વેદનાપિ અબલા, અગય્હુપગા, ન સક્કા ‘નિચ્ચા’તિ વા ‘ધુવા’તિ વા ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા તિટ્ઠતિ. એવં અગય્હુપગતાયપિ વેદના ‘પુબ્બુળસદિસા’. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં ઉદકબિન્દુમ્હિ પુબ્બુળો ઉપ્પજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ; એવં વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ, એકચ્છરક્ખણે કોટિસતસહસ્સસઙ્ખ્યા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ પુબ્બુળો ઉદકતલં, ઉદકબિન્દું, ઉદકજલ્લકં સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા ગહણવાતઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ; એવં વેદનાપિ વત્થું, આરમ્મણં, કિલેસજાલં, ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. એવમ્પિ વેદના પુબ્બુળસદિસા.

સઞ્ઞાપિ અસારકટ્ઠેન ‘મરીચિસદિસા’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન; ન હિ સક્કા તં ગહેત્વા પિવિતું વા ન્હાયિતું વા ભાજનં વા પૂરેતું. અપિચ યથા મરીચિ વિપ્ફન્દતિ, સઞ્જાતૂમિવેગો વિય ખાયતિ; એવં નીલસઞ્ઞાદિભેદા સઞ્ઞાપિ નીલાદિઅનુભવનત્થાય ફન્દતિ વિપ્ફન્દતિ. યથા ચ મરીચિ મહાજનં વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘પરિપુણ્ણવાપી વિય પરિપુણ્ણનદી વિય દિસ્સતી’તિ વદાપેતિ; એવં સઞ્ઞાપિ વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘ઇદં નીલકં સુભં સુખં નિચ્ચ’ન્તિ વદાપેતિ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં વિપ્પલમ્ભનેનાપિ મરીચિસદિસા.

સઙ્ખારાપિ અસારકટ્ઠેન ‘કદલિક્ખન્ધસદિસા’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન. યથેવ હિ કદલિક્ખન્ધતો કિઞ્ચિ ગહેત્વા ન સક્કા ગોપાનસીઆદીનમત્થાય ઉપનેતું, ઉપનીતમ્પિ ન તથા હોતિ; એવં સઙ્ખારાપિ ન સક્કા નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા હોન્તિ. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો બહુવટ્ટિસમોધાનો હોતિ, એવં સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ બહુધમ્મસમોધાનો. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો નાનાલક્ખણો, અઞ્ઞોયેવ હિ બાહિરાય પત્તવટ્ટિયા વણ્ણો, અઞ્ઞો તતો અબ્ભન્તરબ્ભન્તરાનં; એવમેવ સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ અઞ્ઞદેવ ફસ્સસ્સ લક્ખણં, અઞ્ઞં ચેતનાદીનં. સમોધાનેત્વા પન સઙ્ખારક્ખન્ધોત્વેવ વુચ્ચતીતિ. એવમ્પિ સઙ્ખારક્ખન્ધો કદલિક્ખન્ધસદિસો.

વિઞ્ઞાણમ્પિ અસારકટ્ઠેન ‘માયાસદિસં’. તથા અગય્હુપગટ્ઠેન. યથા ચ માયા ઇત્તરા લહુપચ્ચુપટ્ઠાના, એવં વિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ તતોપિ ઇત્તરતરઞ્ચેવ લહુપચ્ચુપટ્ઠાનતરઞ્ચ. તેનેવ હિ ચિત્તેન પુરિસો આગતો વિય, ગતો વિય, ઠિતો વિય, નિસિન્નો વિય હોતિ. અઞ્ઞદેવ ચાગમનકાલે ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનકાલાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. માયા ચ મહાજનં વઞ્ચેતિ, યં કિઞ્ચિદેવ ‘ઇદં સુવણ્ણં રજતં મુત્તા’તિપિ ગહાપેતિ. વિઞ્ઞાણમ્પિ મહાજનં વઞ્ચેતિ, તેનેવ ચિત્તેન આગચ્છન્તં વિય, ગચ્છન્તં વિય, ઠિતં વિય, નિસિન્નં વિય કત્વા ગાહાપેતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમને ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. વિસેસતો ચ સુભારમ્મણમ્પિ ઓળારિકમ્પિ અજ્ઝત્તિકરૂપં અસુભન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેદના તીહિ દુક્ખતાહિ અવિનિમુત્તતો દુક્ખાતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારા અવિધેય્યતો અનત્તાતિ વિઞ્ઞાણં ઉદયબ્બયધમ્મતો અનિચ્ચન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘એવં પસ્સન્તસ્સત્થસિદ્ધિતો’તિ એવઞ્ચ સઙ્ખેપવિત્થારવસેન દ્વિધા પસ્સતો યા અત્થસિદ્ધિ હોતિ, તતોપિ વિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞાતબ્બો, સેય્યથિદં – સઙ્ખેપતો તાવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉક્ખિત્તાસિકપચ્ચત્થિકાદિભાવેન પસ્સન્તો ખન્ધેહિ ન વિહઞ્ઞતિ. વિત્થારતો પન રૂપાદીનિ ફેણપિણ્ડાદિસદિસભાવેન પસ્સન્તો ન અસારેસુ સારદસ્સી હોતિ. વિસેસતો ચ અજ્ઝત્તિકરૂપં અસુભતો પસ્સન્તો કબળીકારાહારં પરિજાનાતિ, અસુભે સુભન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, કામોઘં ઉત્તરતિ, કામયોગેન વિસંયુજ્જતિ, કામાસવેન અનાસવો હોતિ, અભિજ્ઝાકાયગન્થં ભિન્દતિ, કામુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. વેદનં દુક્ખતો પસ્સન્તો ફસ્સાહારં પરિજાનાતિ, દુક્ખે સુખન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, ભવોઘં ઉત્તરતિ, ભવયોગેન વિસંયુજ્જતિ, ભવાસવેન અનાસવો હોતિ, બ્યાપાદકાયગન્થં ભિન્દતિ, સીલબ્બતુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. સઞ્ઞં સઙ્ખારે ચ અનત્તતો પસ્સન્તો મનોસઞ્ચેતનાહારં પરિજાનાતિ, અનત્તનિ અત્તાતિ વિપલ્લાસં પજહતિ, દિટ્ઠોઘં ઉત્તરતિ, દિટ્ઠિયોગેન વિસંયુજ્જતિ, દિટ્ઠાસવેન અનાસવો હોતિ, ઇદં સચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થં ભિન્દતિ, અત્તવાદુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો પસ્સન્તો વિઞ્ઞાણાહારં પરિજાનાતિ, અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, અવિજ્જોઘં ઉત્તરતિ, અવિજ્જાયોગેન વિસંયુજ્જતિ, અવિજ્જાસવેન અનાસવો હોતિ, સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થં ભિન્દતિ, દિટ્ઠુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ.

એવં મહાનિસંસં, વધકાદિવસેન દસ્સનં યસ્મા;

તસ્મા ખન્ધે ધીરો, વધકાદિવસેન પસ્સેય્યાતિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના.