૩. પચ્ચયવારવણ્ણના
૨૪૩. પચ્ચયવારે કુસલં ધમ્મં પચ્ચયાતિ કુસલધમ્મે પતિટ્ઠિતો હુત્વા કુસલં ધમ્મં નિસ્સયટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. કુસલં એકં ખન્ધં પચ્ચયાતિ કુસલં એકં ખન્ધં નિસ્સયપચ્ચયં કત્વા તયો ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ હેતુપચ્ચયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિનાવુપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. વત્થું પચ્ચયા વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા ખન્ધાતિ ઇદં પઞ્ચવોકારે પવત્તિવસેન વુત્તં. પઞ્ચવોકારે પવત્તિયઞ્હિ ખન્ધાનં પુરેજાતં વત્થુ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. પટિચ્ચટ્ઠસ્સ પન સહજાતટ્ઠત્તા પટિચ્ચવારે એસ નયો ન લબ્ભતીતિ પટિસન્ધિયં સહજાતમેવ વત્થું સન્ધાય ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વુત્તં. કુસલં એકં ખન્ધઞ્ચ વત્થુઞ્ચ પચ્ચયા તયો ખન્ધાતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.
અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ચ અબ્યાકતો ચાતિ કુસલાબ્યાકતાનં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં. કુસલુપ્પત્તિક્ખણસ્મિઞ્હિ વત્થું નિસ્સાય કુસલા ખન્ધા, ચિત્તસમુટ્ઠાને ચ મહાભૂતે નિસ્સાય ચિત્તસમુટ્ઠાનં ઉપાદારૂપં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ પચ્ચયભૂતસ્સ અબ્યાકતસ્સ નાનત્તેપિ પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પત્તિં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. એવં ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચયે સહજાતઞ્ચ પુરેજાતઞ્ચ નિસ્સયટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વા સત્તરસ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ ખન્ધા ચેવ ભૂતા ચ સહજાતવસેન, વત્થુ સહજાતપુરેજાતવસેન ગહિતં. પટિચ્ચવારે પન સહજાતવસેન પચ્ચયો લબ્ભતિ, તસ્મા તત્થ નવેવ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. યે પનેતે એત્થ સત્તરસ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા, તેસુ એકાદિકે એકાવસાને વિસ્સજ્જને કુસલાદીસુ એકપચ્ચયતો એકો પચ્ચયુપ્પન્નો. એકાદિકે દુકાવસાને એકપચ્ચયતો નાનાપચ્ચયુપ્પન્નો. દુકાદિકે એકાવસાને નાનાપચ્ચયતો એકો પચ્ચયુપ્પન્નો. દુકાદિકે દુકાવસાને નાનાપચ્ચયતો નાનાપચ્ચયુપ્પન્નો.
૨૪૮-૨૫૨. આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન પઞ્હાવિસ્સજ્જનપ્પભેદો વેદિતબ્બો. યં પનેતં આરમ્મણપચ્ચયે વત્થું પચ્ચયા ખન્ધાતિ વુત્તં, તં પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકક્ખન્ધેયેવ સન્ધાય વુત્તં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ અબ્યાકતં નિસ્સાય આરમ્મણપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જન્તાનં પભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. પુન વત્થું પચ્ચયાતિ પવત્તે વિપાકકિરિયાબ્યાકતાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ઇમસ્મિં આરમ્મણપચ્ચયે સહજાતઞ્ચ પુરેજાતઞ્ચ પચ્ચયં કત્વા સત્ત પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ ખન્ધા સહજાતવસેન, વત્થુ સહજાતપુરેજાતવસેન, ચક્ખાયતનાદીનિ પુરેજાતવસેનેવ ગહિતાનિ. પટિચ્ચવારે પન સહજાતવસેનેવ પચ્ચયો લબ્ભતિ. તસ્મા તત્થ તયોવ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા.
૨૫૩-૨૫૪. અધિપતિપચ્ચયે વિપાકાબ્યાકતં લોકુત્તરમેવ વેદિતબ્બં. અનન્તરસમનન્તરા રૂપાભાવેન આરમ્મણસદિસા. પરતો આસેવનનત્થિવિગતેસુપિ એસેવ નયો.
૨૫૫. સહજાતપચ્ચયે કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપન્તિ ઉપાદારૂપસઙ્ખાતં કટત્તારૂપં. ઇદં અસઞ્ઞસત્તાનઞ્ઞેવ રૂપં સન્ધાય વુત્તં. ચક્ખાયતનાદીનિ પઞ્ચવોકારવસેન વુત્તાનિ.
૨૫૬-૨૫૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ચ યથા આરમ્મણપચ્ચયા એવન્તિ વિસ્સજ્જનસમતં સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચયુપ્પન્નેસુ પન નાનત્તં અત્થિ.
૨૫૮. ઉપનિસ્સયપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયસદિસન્તિ રૂપાભાવતોપિ વિસ્સજ્જનસમતાયપિ વુત્તં.
૨૫૯-૨૬૦. વત્થું પુરેજાતપચ્ચયાતિઆદીનં પટિચ્ચવારે વુત્તનયેનેવત્થો ગહેતબ્બો.
૨૬૧-૨૬૬. કમ્મપચ્ચયે તીણીતિ કુસલં પચ્ચયા કુસલો અબ્યાકતો કુસલાબ્યાકતો ચાતિ એવં તીણિ વેદિતબ્બાનિ. અકુસલેપિ એસેવ નયો.
૨૬૭-૨૬૮. વિપ્પયુત્તપચ્ચયે ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે નિસ્સાય વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ખન્ધા વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધા વત્થું નિસ્સાય વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.
૨૬૯-૨૭૬. ઇદાનિ યથાલદ્ધાનિ વિસ્સજ્જનાનિ ગણનવસેન દસ્સેતું હેતુયા સત્તરસાતિઆદિમાહ. તત્થ હેતુયા સત્તરસાતિ કુસલેન કુસલં, કુસલેન અબ્યાકતં, કુસલેન કુસલાબ્યાકતન્તિ એવં કુસલવસેન એકાદિકાનિ એકાવસાનાનિ દ્વે, દુકાવસાનં એકન્તિ તીણિ વુત્તાનિ હોન્તિ, તથા અકુસલવસેન. અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, તેનેવ કુસલં, અકુસલં, કુસલાબ્યાકતં અકુસલાબ્યાકતઞ્ચ; કુસલાબ્યાકતેહિ કુસલં, અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતં; અકુસલાબ્યાકતેહિ અકુસલં, અબ્યાકતં, અકુસલાબ્યાકતન્તિ એવં સત્તરસ વેદિતબ્બાનિ.
આરમ્મણે સત્તાતિ કુસલેન કુસલં; અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલં, અકુસલં; કુસલાબ્યાકતેન કુસલં; અકુસલાબ્યાકતેન અકુસલન્તિ એવં સત્ત.
વિપાકે એકન્તિ અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવ. એવમેત્થ સત્તરસ, સત્ત, એકન્તિ તયો વારપરિચ્છેદા હોન્તિ. તેસુ દ્વાદસ સત્તરસકા, દસ સત્તકા, એકં એકકન્તિ તે સબ્બે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા પરતો દુકતિકાદિવસેન પચ્ચયસંસન્દને ઊનતરગણનસ્સ વસેન ગણના વેદિતબ્બા. સક્કા હિ ઇમાય ગણનાય દુકમૂલાદીસુ વારપરિચ્છેદે જાનિતુન્તિ પુન ‘‘કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો’’તિ અનામસિત્વા ગણનવસેનેવ વારપરિચ્છેદં દસ્સેતું હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે સત્તાતિઆદિ આરદ્ધં.
તત્થ કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા. કુસલં એકં ખન્ધં પચ્ચયા તયો ખન્ધાતિ ઇમિના નયેન આરમ્મણે લદ્ધવિસ્સજ્જનાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. અયં તાવ અનુલોમે નયો.
૨૭૭-૨૮૫. પચ્ચનીયે પન કુસલં ન લબ્ભતીતિ અકુસલં ધમ્મં પચ્ચયાતિ અકુસલમેવ આદિં કત્વા વિસ્સજ્જનં આરદ્ધં. તં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. યઞ્હેત્થ વત્તબ્બં સિયા, તં પટિચ્ચવારસ્સ પચ્ચનીયે વુત્તમેવ.
૨૮૬-૨૮૭. યં પનેતં પચ્ચનીયે લદ્ધવિસ્સજ્જનપરિચ્છેદં ગણનતો દસ્સેતું નહેતુયા ચત્તારીતિઆદિ વુત્તં, તત્થ ચત્તારિ, સત્તરસ, સત્ત, પઞ્ચ, તીણિ, એકન્તિ છ પરિચ્છેદા. તેસં વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને ગણના વેદિતબ્બા. યો હિ પચ્ચયો સત્તરસ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ, તેન સદ્ધિં સદિસસંસન્દને સત્તરસ, ઊનતરસંસન્દને સેસા છપિ પરિચ્છેદા લબ્ભન્તિ. એવં સેસેસુપિ અધિકપરિચ્છેદં ઠપેત્વા સમસમા ઊનતરા ચ લબ્ભન્તીતિ.
એત્થ ચ અધિકતરા ન લબ્ભન્તીતિ અયમેત્થ નિયમો. સમસમા પન ઊનતરા ચ અત્થા વિરોધે સતિ લબ્ભન્તિ. તેનેત્થ ‘‘નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે એક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ હિ નહેતુયા ચતુન્નં, નારમ્મણે પઞ્ચન્નં આગતત્તા નહેતુવસેન ચત્તારીતિ વત્તબ્બં સિયા, નારમ્મણેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા પન આરમ્મણધમ્મો વિરુજ્ઝતીતિ અકુસલં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો ધમ્મો, અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો, અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલોતિ તીણિ વિસ્સજ્જનાનિ પરિહીનાનિ. અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અબ્યાકતોતિ રૂપવસેન એકમેવ વુત્તં. એવં સબ્બત્થ વિરુદ્ધાવિરુદ્ધં ઞત્વા લબ્ભમાનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ઇદં નયમત્તદસ્સનં. નાધિપતિયા ચત્તારીતિ નહેતુયા લદ્ધાનેવ. સેસચતુક્કેસુપિ એસેવ નયો.
નાનન્તરે એકન્તિ અહેતુકચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ચેવ સેસરૂપસ્સ ચ વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. એવં સબ્બેસુ એકકેસુ યુજ્જમાનકરૂપં જાનિતબ્બં. નપુરેજાતે દ્વેતિ ઇધાપિ નહેતુવસેન ચત્તારીતિ વત્તબ્બં સિયા, નપુરેજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા પન અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો, અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલોતિ વત્થુપુરેજાતવસેન દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ પરિહીનાનિ. આરુપ્પે પન અહેતુકમોહસ્સ અહેતુકકિરિયસ્સ ચ વસેન દ્વે વુત્તાનિ. નવિપ્પયુત્તે દ્વેતિ આરુપ્પે અહેતુકાકુસલકિરિયવસેન દ્વે. નોનત્થિ નોવિગતેસુ એકન્તિ સબ્બસ્સ રૂપસ્સ વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં દટ્ઠબ્બં. તિકાદીસુ અપુબ્બં નત્થિ.
૨૮૮. નારમ્મણમૂલકે પન નઅધિપતિયા પઞ્ચાતિ નારમ્મણે લદ્ધાનેવ. નકમ્મે એકન્તિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ કટત્તારૂપઞ્ચ અગ્ગહેત્વા સેસરૂપવસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં વેદિતબ્બં.
૨૮૯-૨૯૬. નાધિપતિમૂલકે નપુરેજાતે સત્તાતિ નપુરેજાતે લદ્ધાનેવ. નપચ્છાજાતે સત્તરસાતિ ઇમાનિપિ તત્થ લદ્ધાનિ સત્તરસેવ. નાનન્તરનસમનન્તરનઅઞ્ઞમઞ્ઞનઉપનિસ્સયનસમ્પયુત્તનોનત્થિનોવિગતમૂલકાનિ નારમ્મણમૂલકસદિસાનેવ. ઇમિનાવ નયમત્તદસ્સનેન સબ્બત્થ આગતાનાગતં લબ્ભમાનાલબ્ભમાનઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.
પચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨૯૭-૩૨૮. ઇમિનાયેવ પન લક્ખણેન અનુલોમં પુરતો કત્વા અનુલોમપચ્ચનીયે પચ્ચનીયં પુરતો કત્વા પચ્ચનીયાનુલોમે ચ ગણનપરિચ્છેદો આગતાનાગતં લબ્ભમાનાલબ્ભમાનઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.