(૨.) સઙ્ખ્યાવારો

૭૩. ઇદાનિ યે એત્થ હેતુપચ્ચયાદીસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયે વિસ્સજ્જનવારા લદ્ધા, તે ગણનવસેન દસ્સેતું હેતુયા નવાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હેતુયા નવાતિ હેતુપચ્ચયે નવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવારા હોન્તિ. સેય્યથિદં – કુસલેન કુસલં, કુસલેન અબ્યાકતં, કુસલેન કુસલાબ્યાકતં; અકુસલેન અકુસલં, અકુસલેન અબ્યાકતં, અકુસલેન અકુસલાબ્યાકતં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતં, અકુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ.

આરમ્મણે તીણીતિ કુસલેન કુસલં, અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. અધિપતિયા નવાતિ હેતુયા વુત્તસદિસાવ. દ્વાદસસુ હિ પચ્ચયેસુ નવ નવાતિ વુત્તં. સબ્બેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ હેતુપચ્ચયસદિસાનેવ. વિભઙ્ગે પન અત્થિ વિસેસો. દસસુ પચ્ચયેસુ તીણિ તીણીતિ વુત્તં. સબ્બેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ આરમ્મણસદિસાનેવ. વિભઙ્ગે પન અત્થિ વિસેસો. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસ્મિઞ્હિ અબ્યાકતપદસ્સ વિસ્સજ્જને રૂપમ્પિ લબ્ભતિ, તથા પુરેજાતપચ્ચયે. આસેવનપચ્ચયે વિપાકાનિ ચેવ વીથિચિત્તાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ. વિપાકે એકન્તિ અબ્યાકતમેવ. એવમેત્થ સઙ્ખેપતો નવ તીણિ એકન્તિ, તિવિધોવ વારપરિચ્છેદો. વિત્થારતો દ્વાદસ નવકા, દસ તિકા, એકં એકકન્તિ સબ્બેસુપિ તેવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકૂનચત્તાલીસાધિકં વારસતં હોતિ, એકૂનચત્તાલીસાધિકઞ્ચ પુચ્છાસતં. એકૂનચત્તાલીસાધિકં પુચ્છાવિસ્સજ્જનસતન્તિપિ તસ્સેવ નામં.

૭૪. એવં હેતુપચ્ચયાદિકે એકમૂલકે ગણનં દસ્સેત્વા ઇતો પરેસુ દુમૂલકાદીસુ વિત્થારદેસનં સઙ્ખિપિત્વા એકમૂલકે દસ્સિતાય દેસનાય લબ્ભમાનગણનઞ્ઞેવ આદાય વારપરિચ્છેદં દસ્સેતું દુમૂલકે તાવ હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે તીણીતિઆદિમાહ. તત્રિદં લક્ખણં – બહુગણનોપિ પચ્ચયો અબહુગણનેન સદ્ધિં યુત્તો તેન સમાનગણનોવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે તીણી’’તિ. હેતુઆરમ્મણદુકે આરમ્મણે વુત્તાનિ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. સમાનગણનો પન સમાનગણનેન સદ્ધિં યુત્તો અપરિહીનગણનોવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘હેતુપચ્ચયા અધિપતિયા નવા’’તિ. હેતાધિપતિદુકે નવેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. વિપાકે એકન્તિ હેતુવિપાકદુકે વિપાકે વુત્તં એકમેવ વિસ્સજ્જનં લબ્ભતીતિ એવં તાવ દુમૂલકે વારપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

૭૫. તિમૂલકાદીસુપિ ઇદમેવ લક્ખણં. તેનેવાહ – હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણીતિ. હેતારમ્મણાધિપતિ તિકે આરમ્મણે વુત્તાનિ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. એવં સબ્બત્થ નયો નેતબ્બો.

૭૬-૭૯. દ્વાદસમૂલકે પન વિપાકપચ્ચયો ન લબ્ભતિ, તસ્મા આસેવનપચ્ચયા કમ્મે તીણીતિ વત્વા વિપાકં અપરામસિત્વા આહારે તીણીતિ વુત્તં. તેરસમૂલકાદીસુપિ એસેવ નયો. તે પન સઙ્ખિપિત્વા તેવીસતિમૂલકોવેત્થ દસ્સિતો. સો દુવિધો હોતિ – સાસેવનો વા સવિપાકો વા. તત્થ પઠમં સાસેવનો દસ્સિતો, સો તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસેવનપચ્ચયા અવિગતે તીણી’’તિ. સવિપાકો પન આસેવનં ન લભતિ, તસ્મા તં પહાય વિપાકવસેન ગણનાય દસ્સનત્થં અનન્તરાયેવ ‘‘હેતુપચ્ચયા…પે… વિપાકપચ્ચયા આહારે એક’’ન્તિ એકં નયં દસ્સેત્વા પચ્છા તેવીસતિમૂલકોવ દસ્સિતો. એતેસુ પન દ્વીસુ તેવીસતિમૂલકેસુ કિઞ્ચાપિ એકસ્મિં વિપાકપચ્ચયો નત્થિ, એકસ્મિં આસેવનપચ્ચયો, પચ્છાજાતપચ્ચયો પન ઉભયત્થાપિ. રુળ્હીસદ્દેન પનેતે તેવીસતિમૂલકાત્વેવ વેદિતબ્બા. તેસુ સાસેવને આસેવનસ્સ વસેન સબ્બત્થ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ, સવિપાકે વિપાકપચ્ચયસ્સ વસેન એકમેવાતિ અયં હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકાદીસુ ગણના.

યં પનેતં હેતુમૂલકાનન્તરં ‘‘આરમ્મણે ઠિતેન સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હા’’તિ વુત્તં, તં આરમ્મણપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકેપિ દુમૂલકાદીસુપિ સબ્બત્થ આરમ્મણપદે ચેવ આરમ્મણેન સદ્ધિં સેસપચ્ચયયોજનાસુ ચ યત્થ નવહિ ભવિતબ્બં, તત્થ તયોવ પઞ્હા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. વિપાકપદે પન વિપાકપદેન સદ્ધિં સેસપચ્ચયયોજનાસુ ચ એકોવ પઞ્હો હોતીતિ. ઇતિ યં હેટ્ઠા અવોચુમ્હ ‘‘બહુગણનોપિ પચ્ચયો અબહુગણનેન સદ્ધિં યુત્તો તેન સમાનગણનો હોતી’’તિ, તં સુવુત્તમેવ.

૮૦-૮૫. ઇદાનિ યે આરમ્મણાદીનં પચ્ચયાનં વસેન એકમૂલકાદયો દસ્સેતબ્બા, તેસુ એકમૂલકો તાવ હેતુએકમૂલકેનેવ સદિસોતિ એકસ્મિમ્પિ પચ્ચયે ન દસ્સિતો. આરમ્મણપચ્ચયવસેન પન દુમૂલકે ગણનં દસ્સેતું આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણિ, અધિપતિયા તીણિ…પે… અવિગતે તીણીતિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણિ…પે… અવિગતે તીણી’’તિ વત્તબ્બે યે હેતુપચ્ચયાદયો પચ્ચયા બહુગણના, તેસં ઊનતરગણનેહિ ચ સમાનગણનેહિ ચ સદ્ધિં સંસન્દને યા ગણના લબ્ભતિ, તં દસ્સેતું આરમ્મણપચ્ચયસ્સ પુરિમભાગે ઠિતમ્પિ હેતુપચ્ચયં પચ્છિમભાગેવ ઠપેત્વા ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણી’’તિ વુત્તં. તેનેતં આવિ કરોતિ – આરમ્મણપચ્ચયો યેન યેન બહુતરગણનેન વા સમાનગણનેન વા પચ્ચયેન સદ્ધિં દુકતિકાદિભેદં ગચ્છતિ, સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હાવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાનિ. વિપાકપચ્ચયેન પન સદ્ધિં સંસન્દને એકમેવ લબ્ભતિ, તં વિપાકપચ્ચયાદિકાય ગણનાય આવિ ભવિસ્સતીતિ ઇધ ન દસ્સિતં. યા ચેસા દુમૂલકે ગણના દસ્સિતા, તિમૂલકાદીસુપિ એસાવ ગણનાતિ આરમ્મણપચ્ચયવસેન તિમૂલકાદયો ન વિત્થારિતા.

ઇદાનિ અધિપતિપચ્ચયાદિવસેન દુમૂલકાદીસુ ગણનં દસ્સેતું અધિપતિપચ્ચયા હેતુયા નવાતિઆદિ વુત્તં. તત્થાપિ વુત્તનયેનેવ પચ્ચયસન્નિવેસો વેદિતબ્બો. યથા ચ અધિપતિપચ્ચયા હેતુયા નવ, એવં સેસેસુપિ હેતુના સમાનગણનાસુ નવેવ. ઇતિ યો યો પચ્ચયો આદિમ્હિ તિટ્ઠતિ, તેન તેન સદ્ધિં સમાનગણનાનં સંસન્દને આદિમ્હિ ઠિતસ્સ વસેન ગણના હોતિ. તેન પન સદ્ધિં ઊનતરગણનાનં સંસન્દને ઊનતરગણનાનંયેવ વસેન ગણના હોતીતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ આરમ્મણપચ્ચયવસેન એવં અધિપતિપચ્ચયવસેનાપિ તતો પરેસં અનન્તરાદીનં વસેનાપિ તિમૂલકાદયો ન વિત્થારિતા. તસ્મા દુમૂલકે દસ્સિતગણનાવસેનેવ સબ્બત્થ સાધેતબ્બા. તેનેવ વુત્તં ‘‘એકેકં પચ્ચયં મૂલકં કાતુન સજ્ઝાયમગ્ગેન ગણેતબ્બા’’તિ.

પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના.