૧. વાદયુત્તિપરિહાનિવણ્ણના

૨૩૯. ઇદાનિ પરિહાનિકથા હોતિ. પરિહાનિધમ્મો અપરિહાનિધમ્મો, ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સેક્ખસ્સ, ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ’’ (અ. નિ. ૨.૧૮૫), ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સમયવિમુત્તસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૯) એવમાદીનિ હિ સુત્તાનિ નિસ્સાય સમ્મિતિયા વજ્જિપુત્તકા સબ્બત્થિવાદિનો એકચ્ચે ચ મહાસઙ્ઘિકા અરહતોપિ પરિહાનિં ઇચ્છન્તિ, તસ્મા તે વા હોન્તુ અઞ્ઞેયેવ વા, યેસં અયં લદ્ધિ, તેસં લદ્ધિભિન્દનત્થં પરિહાયતિ અરહા અરહત્તાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્ર પરિહાયતીતિ દ્વે પરિહાનિયો પત્તપરિહાનિ ચ અપ્પત્તપરિહાનિ ચ. તત્થ ‘‘દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ગોધિકો તમ્હા સામયિકાય ચેતોવિમુત્તિયા પરિહાયી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૯) અયં પત્તપરિહાનિ નામ. ‘‘મા વો સામઞ્ઞત્થિકાનં સતં સામઞ્ઞત્થો પરિહાયી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૧૬-૪૧૮) અયં અપ્પત્તપરિહાનિ. તાસુ ઇધ પત્તપરિહાનિ અધિપ્પેતા. તઞ્હિ સન્ધાય આમન્તાતિ પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. સકસમયે પન ઇમં પત્તપરિહાનિં નામ લોકિયસમાપત્તિયાવ ઇચ્છન્તિ, ન અરહત્તાદીહિ સામઞ્ઞફલેહિ. પરસમયેપિ નં સબ્બસામઞ્ઞફલેસુ સબ્બભવેસુ સબ્બકાલેસુ સબ્બેસઞ્ચ પુગ્ગલાનં ન ઇચ્છન્તિ. તં પન તેસં લદ્ધિમત્તમેવાતિ સબ્બં લદ્ધિજાલં ભિન્દિતું પુન સબ્બત્થાતિઆદિના નયેન દેસના વડ્ઢિતા.

તત્થ યસ્મા પરવાદી કમેન પરિહાયિત્વા સોતાપત્તિફલે ઠિતસ્સ અરહતો પરિહાનિં ન ઇચ્છતિ, ઉપરિફલેસુ ઠિતસ્સેવ ઇચ્છતિ. યસ્મા ચ રૂપારૂપભવેસુ ઠિતસ્સ ન ઇચ્છતિ, કમ્મારામતાદીનં પન પરિહાનિયધમ્માનં ભાવતો કામભવે ઠિતસ્સેવ ઇચ્છતિ, તસ્મા ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ. પુન દળ્હં કત્વા પુટ્ઠો કામભવં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સબ્બસ્મિમ્પિ હિ કામભવે પરિહાનિકરા કામગુણા અત્થિ, તસ્મા તત્થ પરિહાયતીતિ તસ્સ લદ્ધિ.

તતિયપુચ્છાય પરિહાનીતિ પરિહાનિકરે ધમ્મે પુચ્છતિ. તત્થ યસ્મા પરિહાનિ નામ કમ્મારામતાદિધમ્મા, વિસેસતો વા કામરાગબ્યાપાદા એવ, તે ચ રૂપારૂપભવે નત્થિ, તસ્મા ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ.

સબ્બદાતિ કાલપુચ્છા. તત્થ પઠમપઞ્હે યોનિસોમનસિકારકાલે અપરિહાયનતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયે અયોનિસોમનસિકરોતો રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા સબ્બદા પરિહાયનતો પટિજાનાતિ. તતિયે પરિહાનિકરધમ્મસમાયોગે સતિ મુહુત્તમેવ પરિહાનિ નામ હોતિ, તતો પુબ્બે અપરિહીનસ્સ પચ્છા પરિહીનસ્સ ચ પરિહાનિ નામ નત્થીતિ પટિક્ખિપતિ.

સબ્બેવ અરહન્તોતિ પઞ્હાનં પઠમસ્મિં તિક્ખિન્દ્રિયે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયસ્મિં મુદિન્દ્રિયે સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતિયસ્મિમ્પિ તિક્ખિન્દ્રિયાવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ સબ્બેસમ્પિ પરિહાનિ ન હોતીતિ તસ્સ લદ્ધિ.

સેટ્ઠિઉદાહરણે પઠમપુચ્છા પરવાદિસ્સ, દુતિયા સકવાદિસ્સ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યં મં તુમ્હે પુચ્છથ – ‘‘અરહા અરહત્તા પરિહાયન્તો ચતૂહિ ફલેહિ પરિહાયતી’’તિ, તત્ર વો પટિપુચ્છામિ – ‘‘ચતૂહિ સતસહસ્સેહિ સેટ્ઠી સેટ્ઠિત્તં કરોન્તો સતસહસ્સેહિ પરિહીને સેટ્ઠી સેટ્ઠિત્તા પરિહીનો હોતી’’તિ. તતો સકવાદિના એકદેસેન પરિહાનિં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તે સબ્બસાપતેય્યા પરિહીનો હોતીતિ પુચ્છતિ. તથા અપરિહીનત્તા સકવાદી ન હેવાતિ વત્વા અથ નં ‘‘એવમેવ અરહાપિ પરિહાયતિ ચ. ન ચ ચતૂહિ ફલેહી’’તિ ઉપ્પન્નલદ્ધિકં દુતિયં ભબ્બપઞ્હં પુચ્છતિ. પરવાદી સેટ્ઠિનો અભબ્બતાય નિયમં અપસ્સન્તો પટિજાનિત્વા અરહતો ચતૂહિ ફલેહિ પરિહાનિભબ્બતં પુટ્ઠો ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭) વચનસ્સ અયોનિસો અત્થં ગહેત્વા લદ્ધિયં ઠિતો સોતાપત્તિફલતો પરિહાયિતું અભબ્બતં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. તં પનસ્સ લદ્ધિમત્તમેવાતિ.

એત્તાવતા વાદયુત્તિ નામ નિટ્ઠિતા હોતિ.