૨. પરિહાનિકથા

૧. વાદયુત્તિપરિહાનિવણ્ણના

૨૩૯. ઇદાનિ પરિહાનિકથા હોતિ. પરિહાનિધમ્મો અપરિહાનિધમ્મો, ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સેક્ખસ્સ, ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ’’ (અ. નિ. ૨.૧૮૫), ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સમયવિમુત્તસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૯) એવમાદીનિ હિ સુત્તાનિ નિસ્સાય સમ્મિતિયા વજ્જિપુત્તકા સબ્બત્થિવાદિનો એકચ્ચે ચ મહાસઙ્ઘિકા અરહતોપિ પરિહાનિં ઇચ્છન્તિ, તસ્મા તે વા હોન્તુ અઞ્ઞેયેવ વા, યેસં અયં લદ્ધિ, તેસં લદ્ધિભિન્દનત્થં પરિહાયતિ અરહા અરહત્તાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્ર પરિહાયતીતિ દ્વે પરિહાનિયો પત્તપરિહાનિ ચ અપ્પત્તપરિહાનિ ચ. તત્થ ‘‘દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ગોધિકો તમ્હા સામયિકાય ચેતોવિમુત્તિયા પરિહાયી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૯) અયં પત્તપરિહાનિ નામ. ‘‘મા વો સામઞ્ઞત્થિકાનં સતં સામઞ્ઞત્થો પરિહાયી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૧૬-૪૧૮) અયં અપ્પત્તપરિહાનિ. તાસુ ઇધ પત્તપરિહાનિ અધિપ્પેતા. તઞ્હિ સન્ધાય આમન્તાતિ પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. સકસમયે પન ઇમં પત્તપરિહાનિં નામ લોકિયસમાપત્તિયાવ ઇચ્છન્તિ, ન અરહત્તાદીહિ સામઞ્ઞફલેહિ. પરસમયેપિ નં સબ્બસામઞ્ઞફલેસુ સબ્બભવેસુ સબ્બકાલેસુ સબ્બેસઞ્ચ પુગ્ગલાનં ન ઇચ્છન્તિ. તં પન તેસં લદ્ધિમત્તમેવાતિ સબ્બં લદ્ધિજાલં ભિન્દિતું પુન સબ્બત્થાતિઆદિના નયેન દેસના વડ્ઢિતા.

તત્થ યસ્મા પરવાદી કમેન પરિહાયિત્વા સોતાપત્તિફલે ઠિતસ્સ અરહતો પરિહાનિં ન ઇચ્છતિ, ઉપરિફલેસુ ઠિતસ્સેવ ઇચ્છતિ. યસ્મા ચ રૂપારૂપભવેસુ ઠિતસ્સ ન ઇચ્છતિ, કમ્મારામતાદીનં પન પરિહાનિયધમ્માનં ભાવતો કામભવે ઠિતસ્સેવ ઇચ્છતિ, તસ્મા ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ. પુન દળ્હં કત્વા પુટ્ઠો કામભવં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સબ્બસ્મિમ્પિ હિ કામભવે પરિહાનિકરા કામગુણા અત્થિ, તસ્મા તત્થ પરિહાયતીતિ તસ્સ લદ્ધિ.

તતિયપુચ્છાય પરિહાનીતિ પરિહાનિકરે ધમ્મે પુચ્છતિ. તત્થ યસ્મા પરિહાનિ નામ કમ્મારામતાદિધમ્મા, વિસેસતો વા કામરાગબ્યાપાદા એવ, તે ચ રૂપારૂપભવે નત્થિ, તસ્મા ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ.

સબ્બદાતિ કાલપુચ્છા. તત્થ પઠમપઞ્હે યોનિસોમનસિકારકાલે અપરિહાયનતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયે અયોનિસોમનસિકરોતો રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા સબ્બદા પરિહાયનતો પટિજાનાતિ. તતિયે પરિહાનિકરધમ્મસમાયોગે સતિ મુહુત્તમેવ પરિહાનિ નામ હોતિ, તતો પુબ્બે અપરિહીનસ્સ પચ્છા પરિહીનસ્સ ચ પરિહાનિ નામ નત્થીતિ પટિક્ખિપતિ.

સબ્બેવ અરહન્તોતિ પઞ્હાનં પઠમસ્મિં તિક્ખિન્દ્રિયે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયસ્મિં મુદિન્દ્રિયે સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતિયસ્મિમ્પિ તિક્ખિન્દ્રિયાવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ સબ્બેસમ્પિ પરિહાનિ ન હોતીતિ તસ્સ લદ્ધિ.

સેટ્ઠિઉદાહરણે પઠમપુચ્છા પરવાદિસ્સ, દુતિયા સકવાદિસ્સ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યં મં તુમ્હે પુચ્છથ – ‘‘અરહા અરહત્તા પરિહાયન્તો ચતૂહિ ફલેહિ પરિહાયતી’’તિ, તત્ર વો પટિપુચ્છામિ – ‘‘ચતૂહિ સતસહસ્સેહિ સેટ્ઠી સેટ્ઠિત્તં કરોન્તો સતસહસ્સેહિ પરિહીને સેટ્ઠી સેટ્ઠિત્તા પરિહીનો હોતી’’તિ. તતો સકવાદિના એકદેસેન પરિહાનિં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તે સબ્બસાપતેય્યા પરિહીનો હોતીતિ પુચ્છતિ. તથા અપરિહીનત્તા સકવાદી ન હેવાતિ વત્વા અથ નં ‘‘એવમેવ અરહાપિ પરિહાયતિ ચ. ન ચ ચતૂહિ ફલેહી’’તિ ઉપ્પન્નલદ્ધિકં દુતિયં ભબ્બપઞ્હં પુચ્છતિ. પરવાદી સેટ્ઠિનો અભબ્બતાય નિયમં અપસ્સન્તો પટિજાનિત્વા અરહતો ચતૂહિ ફલેહિ પરિહાનિભબ્બતં પુટ્ઠો ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭) વચનસ્સ અયોનિસો અત્થં ગહેત્વા લદ્ધિયં ઠિતો સોતાપત્તિફલતો પરિહાયિતું અભબ્બતં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. તં પનસ્સ લદ્ધિમત્તમેવાતિ.

એત્તાવતા વાદયુત્તિ નામ નિટ્ઠિતા હોતિ.

૨. અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિવણ્ણના

૨૪૦. ઇદાનિ અરિયપુગ્ગલસંસન્દના આરદ્ધા. તત્થ યસ્મા કેચિ અરહતોવ પરિહાનિં ઇચ્છન્તિ, કેચિ અનાગામિનોપિ, કેચિ સકદાગામિસ્સપિ. સોતાપન્નસ્સ પન સબ્બેપિ ન ઇચ્છન્તિયેવ. યે અરહત્તા પરિહાયિત્વા અનાગામિસકદાગામિભાવે ઠિતા, તેસં પરિહાનિં ઇચ્છન્તિ, ન ઇતરેસં અનાગામિસકદાગામીનં. સોતાપન્નસ્સ પન તેપિ સબ્બથાપિ ન ઇચ્છન્તિયેવ, તસ્મા પેય્યાલમુખેન પુચ્છા કતા. તત્થ તેસં લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ વેદિતબ્બા. ‘‘પરિહાયતિ અનાગામી અનાગામિફલા’’તિ હિ પઞ્હસ્મિં યે અનાગામિનો પરિહાનિં ન ઇચ્છન્તિ, તેસં વસેન પટિક્ખેપો. યે પકતિઅનાગામિનો વા અરહત્તા પરિહાયિત્વા ઠિતઅનાગામિનો વા પરિહાનિં ઇચ્છન્તિ, તેસં વસેન પટિઞ્ઞાતિ ઇદમેત્થ નયમુખં. તસ્સાનુસારેન સબ્બપેય્યાલા અત્થતો વેદિતબ્બા.

૨૪૧. યં પનેત્થ ‘‘સોતાપત્તિફલસ્સ અનન્તરા અરહત્તંયેવ સચ્છિકરોતી’’તિ વુત્તં, તં પરિહીનસ્સ પુન વાયમતો અરહત્તપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં. ઇતરો સોતાપત્તિફલાનન્તરં અરહત્તસ્સ અભાવા પટિક્ખિપતિ.

૨૪૨. તતો પરં ‘‘પરિહાનિ નામેસા કિલેસપ્પહાનસ્સ વા મન્દતાય ભવેય્ય, મગ્ગભાવનાદીનં વા અનધિમત્તતાય, સચ્ચાનં વા અદસ્સનેના’’તિ એવમાદીનં વસેન અનુયુઞ્જિતું કસ્સ બહુતરા કિલેસા પહીનાતિઆદિ વુત્તં. તં સબ્બં ઉત્તાનાધિપ્પાયમેવ સુત્તાનં પનત્થો આગમટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૨૬૨. સમયવિમુત્તો અરહા અરહત્તા પરિહાયતીતિ એત્થ મુદિન્દ્રિયો સમયવિમુત્તો, તિક્ખિન્દ્રિયો અસમયવિમુત્તોતિ તેસં લદ્ધિ. સકસમયે પન અવસિપ્પત્તો ઝાનલાભી સમયવિમુત્તો, વસિપ્પત્તો ઝાનલાભી ચેવ સબ્બે ચ અરિયપુગ્ગલા અરિયે વિમોક્ખે અસમયવિમુત્તાતિ સન્નિટ્ઠાનં. સો પન તં અત્તનો લદ્ધિં ગહેત્વા સમયવિમુત્તો પરિહાયતિ, ઇતરો ન પરિહાયતી’’તિ આહ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિવણ્ણના.

૩. સુત્તસાધનપરિહાનિવણ્ણના

૨૬૫. ઇદાનિ સુત્તસાધના હોતિ. તત્થ ઉચ્ચાવચાતિ ઉત્તમહીનભેદતો ઉચ્ચા ચ અવચા ચ. પટિપાદાતિ પટિપદા. સમણેન પકાસિતાતિ બુદ્ધસમણેન જોતિતા. સુખાપટિપદા હિ ખિપ્પાભિઞ્ઞા ઉચ્ચા. દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા અવચા. ઇતરા દ્વે એકેનઙ્ગેન ઉચ્ચા, એકેન અવચા. પઠમં વુત્તા એવ વા ઉચ્ચા, ઇતરો તિસ્સોપિ અવચા. તાય ચેતાય ઉચ્ચાવચાય પટિપદાય ન પારં દિગુણં યન્તિ, એકમગ્ગેન દ્વિક્ખત્તું નિબ્બાનં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. કસ્મા? યેન મગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તેન તેસં પુન અપ્પહાતબ્બતો. એતેન પરિહાનિધમ્માભાવં દીપેતિ. નયિદં એકગુણં મુતન્તિ તઞ્ચ ઇદં પારં એકવારંયેવ ફુસનારહં ન હોતિ. કસ્મા? એકેન મગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં અપ્પહાનતો. એતેન એકમગ્ગેનેવ અરહત્તાભાવં દીપેતિ.

અત્થિ છિન્નસ્સ છેદિયન્તિ છિન્નસ્સ કિલેસવટ્ટસ્સ પુન છિન્દિતબ્બં કિઞ્ચિ અત્થીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો તિક્ખિન્દ્રિયં સન્ધાય પટિક્ખિપિત્વા પુન પુટ્ઠો મુદિન્દ્રિયં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સકવાદી સુત્તં આહરિત્વા નત્થિભાવં દસ્સેતિ. તત્થ ઓઘપાસોતિ કિલેસોઘો ચેવ કિલેસપાસો ચ.

૨૬૬. કતસ્સ પટિચયોતિ ભાવિતસ્સ મગ્ગસ્સ પુન ભાવના. ઇધાપિ પટિક્ખેપપટિજાનનાનિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૨૬૭. પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરવાદિના આભતે સુત્તે પઞ્ચ ધમ્મા અપ્પત્તપરિહાનાય ચેવ લોકિયસમાપત્તિપરિહાનાય ચ સંવત્તન્તિ. સો પન પત્તસ્સ અરહત્તફલસ્સ પરિહાનાય સલ્લક્ખેતિ. તેનેવ અત્થિ અરહતો કમ્મારામતાતિ આહ. ઇતરોપિ અસમયવિમુત્તં સન્ધાય પટિક્ખિપિત્વા ઇતરં સન્ધાય પટિજાનાતિ. કામરાગવસેન વા પવત્તમાનં તં પટિક્ખિપિત્વા ઇતરથા પવત્તમાનં પટિજાનાતિ. રાગાદીનં પન અત્થિતં પુટ્ઠો પટિજાનિતું ન સક્કોતિ.

૨૬૮. કિં પરિયુટ્ઠિતોતિ કેન પરિયુટ્ઠિતો અનુબદ્ધો અજ્ઝોત્થતો વા હુત્વાતિ અત્થો. અનુસયપુચ્છાયપિ તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયવસેનેવ પટિક્ખેપપટિજાનનાનિ વેદિતબ્બાનિ. કલ્યાણાનુસયોતિ વચનમત્તસામઞ્ઞેન વા પટિજાનાતિ. રાગો ઉપચયં ગચ્છતીતિ ભાવનાય પહીનં સન્ધાયાહ. પરતો દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં પન દસ્સનેન પહીનત્તા ઉપચયં ન ઇચ્છતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુત્તસાધના.

પરિહાનિકથા નિટ્ઠિતા.