૧. પણ્ણત્તિઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ઇદાનિ મૂલયમકે દેસિતેયેવ કુસલાદિધમ્મે ખન્ધવસેન સઙ્ગણ્હિત્વા મૂલયમકાનન્તરં દેસિતસ્સ ખન્ધયમકસ્સ વણ્ણના હોતિ. તત્થ પાળિવવત્થાનં તાવ એવં વેદિતબ્બં – ઇમસ્મિઞ્હિ ખન્ધયમકે તયો મહાવારા હોન્તિ – પણ્ણત્તિવારો, પવત્તિવારો, પરિઞ્ઞાવારોતિ. તેસુ પણ્ણત્તિવારો ખન્ધાનં નામાભિધાનસોધનવસેનેવ ગતત્તા પણ્ણત્તિવારોતિ વુચ્ચતિ. પવત્તિવારો તેન સોધિતનામાભિધાનાનં ખન્ધાનં ઉપ્પાદનિરોધવસેન પવત્તિં સોધયમાનો ગતો, તસ્મા પવત્તિવારોતિ વુચ્ચતિ. પરિઞ્ઞાવારો ઇમિનાનુક્કમેન પવત્તાનં ખન્ધાનં સઙ્ખેપેનેવ તિસ્સો પરિઞ્ઞા દીપયમાનો ગતો, તસ્મા પરિઞ્ઞાવારોતિ વુચ્ચતિ. તત્થ પણ્ણત્તિવારો ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન દ્વીહાકારેહિ વવત્થિતો. ઇતરેસુ વિસું ઉદ્દેસવારો નત્થિ. આદિતો પટ્ઠાય પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન એકધા વવત્થિતા. તત્થ પઞ્ચક્ખન્ધાતિપદં આદિં કત્વા યાવ ન ખન્ધા, ન સઙ્ખારાતિ પદં તાવ પણ્ણત્તિવારસ્સ ઉદ્દેસવારો વેદિતબ્બો. પુચ્છાવારોતિપિ તસ્સેવ નામં. તત્થ પઞ્ચક્ખન્ધાતિ અયં યમકવસેન પુચ્છિતબ્બાનં ખન્ધાનં ઉદ્દેસો. રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ તેસઞ્ઞેવ પભેદતો નામવવત્થાનં.

૨-૩. ઇદાનિ ઇમેસં ખન્ધાનં વસેન પદસોધનવારો, પદસોધનમૂલચક્કવારો, સુદ્ધખન્ધવારો, સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારોતિ ચત્તારો નયવારા હોન્તિ. તત્થ રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિઆદિના નયેન પદમેવ સોધેત્વા ગતો પદસોધનવારો નામ. સો અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અનુલોમવારે ‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘ન રૂપં, ન રૂપક્ખન્ધો; ન રૂપક્ખન્ધો ન રૂપ’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચેવ. તતો પરં તેસઞ્ઞેવ પદસોધનવારે સોધિતાનં ખન્ધાનં ‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’તિઆદિના નયેન એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ ચક્કાનિ બન્ધિત્વા ગતો પદસોધનમૂલકાનં ચક્કાનં અત્થિતાય પદસોધનમૂલચક્કવારો નામ. સોપિ અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અનુલોમવારે ‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’તિઆદીનિ એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા વીસતિ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘ન રૂપં, ન રૂપક્ખન્ધો; ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધો’તિઆદીનિ વીસતિમેવ.

તતો પરં રૂપં ખન્ધો ખન્ધા રૂપન્તિઆદિના નયેન સુદ્ધખન્ધવસેનેવ ગતો સુદ્ધખન્ધવારો નામ. તત્થ ખન્ધા રૂપન્તિઆદીસુ ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધોતિ અત્થો ગહેતબ્બો. કસ્મા? નિદ્દેસવારે એવં ભાજિતત્તા. તત્થ હિ ‘રૂપં ખન્ધોતિ આમન્તા. ખન્ધા રૂપક્ખન્ધોતિ રૂપક્ખન્ધો ખન્ધો ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, અવસેસા ખન્ધા ન રૂપક્ખન્ધો’તિ એવં ‘ખન્ધા રૂપ’ન્તિઆદીનં ખન્ધા રૂપક્ખન્ધોતિઆદિના નયેન પદં ઉદ્ધરિત્વા અત્થો વિભત્તો. તેનેવ ચ કારણેનેસે સુદ્ધખન્ધવારોતિ વુત્તો. વચનસોધને વિય હિ એત્થ ન વચનં પમાણં. યથા યથા પન સુદ્ધખન્ધા લબ્ભન્તિ, તથા તથા અત્થોવ પમાણં. પરતો આયતનયમકાદીસુપિ એસેવ નયો. એસોપિ ચ સુદ્ધખન્ધવારો અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અનુલોમવારે ‘રૂપં ખન્ધો ખન્ધા રૂપ’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘ન રૂપં ન ખન્ધો, ન ખન્ધા ન રૂપ’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચેવ.

તતો પરં તેસઞ્ઞેવ સુદ્ધખન્ધાનં રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાતિઆદિના નયેન એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ ચક્કાનિ બન્ધિત્વા ગતો સુદ્ધખન્ધમૂલકાનં ચક્કાનં અત્થિતાય સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારો નામ. તત્થ ખન્ધા વેદનાતિઆદીસુ ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધોતિઆદિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતરથા નિદ્દેસવારેન સદ્ધિં વિરોધો હોતિ. સોપિ અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અનુલોમવારે ‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદના’તિઆદીનિ એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા વીસતિ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘ન રૂપં, ન ખન્ધો, ન ખન્ધા ન વેદના’તિઆદીનિ વીસતિમેવ. એવં તાવ એકેન યમકસતેન દ્વીહિ પુચ્છાસતેહિ એકેકપુચ્છાય સન્નિટ્ઠાનસંસયવસેન દ્વે દ્વે અત્થે કત્વા ચતૂહિ ચ અત્થસતેહિ પટિમણ્ડિતો પણ્ણત્તિવારસ્સ ઉદ્દેસવારો વેદિતબ્બોતિ.

પણ્ણત્તિઉદ્દેસવારવણ્ણના.