૨૩. તેવીસતિમવગ્ગો

૧. એકાધિપ્પાયકથાવણ્ણના

૯૦૮. ઇદાનિ એકાધિપ્પાયકથા નામ હોતિ. તત્થ કારુઞ્ઞેન વા એકેન અધિપ્પાયેન એકાધિપ્પાયો, સંસારે વા એકતો ભવિસ્સામાતિ ઇત્થિયા સદ્ધિં બુદ્ધપૂજાદીનિ કત્વા પણિધિવસેન એકો અધિપ્પાયો અસ્સાતિ એકાધિપ્પાયો. એવરૂપો દ્વિન્નમ્પિ જનાનં એકાધિપ્પાયો મેથુનો ધમ્મો પટિસેવિતબ્બોતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ વેતુલ્લકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

એકાધિપ્પાયકથાવણ્ણના.

૨. અરહન્તવણ્ણકથાવણ્ણના

૯૦૯. ઇદાનિ અરહન્તવણ્ણકથા નામ હોતિ. તત્થ ઇરિયાપથસમ્પન્ને આકપ્પસમ્પન્ને પાપભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘અરહન્તાનં વણ્ણેન અમનુસ્સા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

અરહન્તવણ્ણકથાવણ્ણના.

૩-૭. ઇસ્સરિયકામકારિકાકથાવણ્ણના

૯૧૦-૯૧૪. ઇદાનિ ઇસ્સરિયકામકારિકાકથા નામ હોતિ. છદ્દન્તજાતકાદીનિ સન્ધાય ‘‘બોધિસત્તો ઇસ્સરિયકામકારિકાહેતુ વિનિપાતં ગચ્છતિ, ગબ્ભસેય્યં ઓક્કમતિ, દુક્કરકારિકં અકાસિ, અપરન્તપં અકાસિ, અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં પઠમકથાયં ઉત્તાનત્થમેવ. દુતિયકથાયં ઇદ્ધિમાતિ યદિ ઇસ્સરિયકામકારિકાહેતુ ગચ્છેય્ય, ઇદ્ધિયા ગચ્છેય્ય, ન કમ્મવસેનાતિ ચોદનત્થં વુત્તં. ઇતરો પન પઠમપઞ્હે ભાવનામયં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયપઞ્હે પુઞ્ઞિદ્ધિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતિયકથાયં ઇસ્સરિયકામકારિકાહેતુ નામ દુક્કરકારિકા મિચ્છાદિટ્ઠિયા કરિયતિ. યદિ ચ સો તં કરેય્ય, સસ્સતાદીનિપિ ગણ્હેય્યાતિ ચોદનત્થં સસ્સતો લોકોતિઆદિ વુત્તં. ચતુત્થકથાયમ્પિ એસેવ નયોતિ.

ઇસ્સરિયકામકારિકાકથાવણ્ણના.

૮. પતિરૂપકથાવણ્ણના

૯૧૫-૯૧૬. ઇદાનિ રાગપતિરૂપકથા નામ હોતિ. તત્થ મેત્તાકરુણામુદિતાયો સન્ધાય ‘‘ન રાગો રાગપતિરૂપકો’’તિ ચ ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ સન્ધાય ‘‘ન દોસો દોસપતિરૂપકો’’તિ ચ હસિતુપ્પાદં સન્ધાય ‘‘ન મોહો મોહપતિરૂપકો’’તિ ચ દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહં પેસલાનં ભિક્ખૂનં અનુગ્ગહં પાપગરહિતં કલ્યાણપસંસં આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ વસલવાદં ભગવતો ખેળાસકવાદં મોઘપુરિસવાદઞ્ચ સન્ધાય ‘‘ન કિલેસો કિલેસપતિરૂપકો’’તિ ચ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય સબ્બકથાસુ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યસ્મા ફસ્સાદિપતિરૂપકા નફસ્સાદયો નામ નત્થિ, તસ્મા રાગાદિપતિરૂપકા નરાગાદયોપિ નત્થીતિ ચોદેતું અત્થિ ન ફસ્સોતિઆદિમાહ. ઇતરો તેસં અભાવા પટિક્ખિપતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પતિરૂપકથાવણ્ણના.

૯. અપરિનિપ્ફન્નકથાવણ્ણના

૯૧૭-૯૧૮. ઇદાનિ અપરિનિપ્ફન્નકથા નામ હોતિ. તત્થ –

‘‘દુક્ખમેવ હિ સમ્ભોતિ, દુક્ખં તિટ્ઠતિ વેતિ ચ;

નાઞ્ઞત્ર દુક્ખા સમ્ભોતિ, નાઞ્ઞં દુક્ખા નિરુજ્ઝતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧) –

વચનં નિસ્સાય દુક્ખઞ્ઞેવ પરિનિપ્ફન્નં, સેસા ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયધમ્મા અપરિનિપ્ફન્નાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરપથકાનઞ્ચેવ હેતુવાદાનઞ્ચ; તે સન્ધાય રૂપં અપરિનિપ્ફન્નન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે રૂપં અપરિનિપ્ફન્નં, ન અનિચ્ચાદિસભાવં સિયા’’તિ ચોદેતું રૂપં ન અનિચ્ચન્તિઆદિમાહ. ઇતરો તથારૂપં રૂપં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. સકવાદી નનુ રૂપં અનિચ્ચન્તિઆદિ વચનેન તસ્સ એકં લદ્ધિં પટિસેધેત્વા દુતિયં પુચ્છન્તો દુક્ખઞ્ઞેવ પરિનિપ્ફન્નન્તિઆદિમાહ. અથસ્સ તમ્પિ લદ્ધિં પટિસેધેતું ન યદનિચ્ચન્તિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ન કેવલઞ્હિ પઠમસચ્ચમેવ દુક્ખં. યં પન કિઞ્ચિ અનિચ્ચં, તં દુક્ખમેવ. રૂપઞ્ચ અનિચ્ચં, તસ્મા તમ્પિ પરિનિપ્ફન્નં. ઇતિ યં ત્વં વદેસિ ‘‘રૂપં અપરિનિપ્ફન્નં, દુક્ખઞ્ઞેવ પરિનિપ્ફન્ન’’ન્તિ, તં નો વત રે વત્તબ્બે ‘‘દુક્ખઞ્ઞેવ પરિનિપ્ફન્ન’’ન્તિ. વેદનાદિમૂલિકાદીસુપિ યોજનાસુ એસેવ નયો. ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ પન ઠપેત્વા નિબ્બાનં સેસધમ્માનં વસેન અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા. ઇન્દ્રિયાનિ અનિચ્ચાનેવાતિ.

અપરિનિપ્ફન્નકથાવણ્ણના.

તેવીસતિમો વગ્ગો.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

પણ્ણાસકેહિ ચતૂહિ, તીહિ વગ્ગેહિ ચેવ ચ;

સઙ્ગહેત્વા કથા સબ્બા, ઊનતિસતભેદના.

કથાવત્થુપ્પકરણં, કથામગ્ગેસુ કોવિદો;

યં જિનો દેસયિ તસ્સ, નિટ્ઠિતા અત્થવણ્ણના.

ઇમં તેરસમત્તેહિ, ભાણવારેહિ તન્તિયા;

ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સ, સઙ્ખરોન્તેન યં મયા.

યં પત્તં કુસલં તેન, લોકોયં સનરામરો;

ધમ્મરાજસ્સ સદ્ધમ્મ-રસમેવાધિગચ્છતૂતિ.

કથાવત્થુ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

યમકપ્પકરણ-અટ્ઠકથા

સઙ્ખેપેનેવ દેવાનં, દેવદેવો સુરાલયે;

કથાવત્થુપ્પકરણં, દેસયિત્વા રણઞ્જહો.

યમસ્સ વિસયાતીતો, નાનાયમકમણ્ડિતં;

અભિધમ્મપ્પકરણં, છટ્ઠં છટ્ઠાન દેસકો.

યમકં અયમાવત્ત-નીલામલતનૂરુહો;

યં દેસયિ અનુપ્પત્તો, તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો;

ઇદાનિ યસ્મા તસ્માસ્સ, હોતિ સંવણ્ણના અયન્તિ.