૧. મૂલયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. મૂલયમકં, ખન્ધયમકં, આયતનયમકં, ધાતુયમકં, સચ્ચયમકં, સઙ્ખારયમકં, અનુસયયમકં, ચિત્તયમકં, ધમ્મયમકં, ઇન્દ્રિયયમકન્તિ ઇમેસં દસન્નં યમકાનં વસેન ઇદં પકરણં દસવિધેન વિભત્તન્તિ હિ વુત્તં. તત્થ યેસં દસન્નં યમકાનં વસેન ઇદં પકરણં દસવિધેન વિભત્તં, તેસઞ્ચેવ ઇમસ્સ ચ પકરણસ્સ નામત્થો તાવ એવં વેદિતબ્બો – કેનટ્ઠેન યમકન્તિ? યુગળટ્ઠેન. યુગળઞ્હિ યમકન્તિ વુચ્ચતિ – ‘યમકપાટિહારિયં, યમકસાલા’તિઆદીસુ વિય. ઇતિ યુગળસઙ્ખાતાનં યમકાનં વસેન દેસિતત્તા ઇમેસુ દસસુ એકેકં યમકં નામ. ઇમેસં પન યમકાનં સમૂહભાવતો સબ્બમ્પેતં પકરણં યમકન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ મૂલવસેન પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કત્વા દેસિતત્તા દસન્નં તાવ સબ્બપઠમં મૂલયમકન્તિ વુત્તં. તસ્સ ઉદ્દેસવારો, નિદ્દેસવારોતિ દ્વે વારા હોન્તિ. તેસુ ઉદ્દિટ્ઠાનુક્કમેન નિદ્દિસિતબ્બત્તા ઉદ્દેસવારો પઠમો. તસ્સ યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા; યે વા પન કુસલમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલાતિ ઇદં યમકં આદિ. તસ્સ કુસલાકુસલમૂલસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં અત્થાનં વસેન અત્થયમકન્તિ વા, તેસઞ્ઞેવ અત્થાનં વસેન અનુલોમપટિલોમતો પવત્તપાળિધમ્મવસેન ધમ્મયમકન્તિ વા, અનુલોમપટિલોમતો પવત્તપુચ્છાવસેન પુચ્છાયમકન્તિ વા તિધા યમકભાવો વેદિતબ્બો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ ઇમેસં યમકાનં વસેન દેસિતે ઇમસ્મિં મૂલયમકે ઉદ્દેસવારસ્સ તાવ નયયમકપુચ્છાઅત્થવારપ્પભેદવસેન પાળિવવત્થાનમેવ એવં વેદિતબ્બં – કુસલત્તિકમાતિકાય હિ ‘કુસલા ધમ્મા’તિ ઇદં આદિપદં નિસ્સાય મૂલનયો, મૂલમૂલનયો, મૂલકનયો, મૂલમૂલકનયોતિ ઇમે ચત્તારો નયા હોન્તિ. તેસં એકેકસ્મિં નયે મૂલયમકં, એકમૂલયમકં, અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકન્તિ તીણિ તીણિ યમકાનિ. એવં ચતૂસુ નયેસુ દ્વાદસ યમકાનિ, એકેકસ્મિં યમકે અનુલોમપટિલોમવસેન દ્વે દ્વે પુચ્છાતિ ચતુવીસતિ પુચ્છા, એકેકાય પુચ્છાય સન્નિટ્ઠાનસંસયવસેન દ્વે દ્વે અત્થાતિ અટ્ઠચત્તાલીસ અત્થાતિ.

તત્થ યે કેચિ કુસલા ધમ્માતિ કુસલેસુ ‘‘કુસલા નુ ખો, ન કુસલા નુ ખો’’તિ સન્દેહાભાવતો ઇમસ્મિં પદે સન્નિટ્ઠાનત્થો વેદિતબ્બો. સબ્બે તે કુસલમૂલાતિ ‘‘સબ્બે તે કુસલા ધમ્મા કુસલમૂલા નુ ખો, નનુ ખો’’તિ એવં વિમતિવસેન પુચ્છિતત્તા ઇમસ્મિં પદે સંસયત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો વેનેય્યાનં સંસયટ્ઠાને સંસયદીપનત્થં વુત્તો, તથાગતસ્સ પન સંસયો નામ નત્થિ. ઇતો પરેસુપિ પુચ્છાપદેસુ એસેવ નયો.

યથા ચ કુસલપદં નિસ્સાય ઇમે ચત્તારો નયા, એકેકસ્મિં નયે તિણ્ણં તિણ્ણં યમકાનં વસેન દ્વાદસ યમકાનિ, એકેકસ્મિં યમકે દ્વિન્નં દ્વિન્નં પુચ્છાનં વસેન ચતુવીસતિ પુચ્છા; એકેકાય પુચ્છાય દ્વિન્નં દ્વિન્નં અત્થાનં વસેન અટ્ઠચત્તાલીસ અત્થા ચ હોન્તિ. અકુસલપદં નિસ્સાયપિ તથેવ. અબ્યાકતપદં નિસ્સાયપિ તથેવ. તીણિપિ પદાનિ એકતો કત્વા નિદ્દિટ્ઠં નામપદં નિસ્સાયપિ તથેવાતિ કુસલત્તિકમાતિકાય ચતૂસુ પદેસુ સબ્બેપિ સોળસ નયા, અટ્ઠચત્તાલીસ યમકાનિ, છન્નવુતિ પુચ્છા, દ્વેનવુતિસતં અત્થા ચ ઉદ્દેસવસેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એત્તાવતા મૂલવારો નામ પઠમં ઉદ્દિટ્ઠો હોતિ.

તતો પરં યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલહેતૂતિઆદયો તસ્સેવ મૂલવારસ્સ વેવચનવસેન નવ વારા ઉદ્દિટ્ઠા. ઇતિ મૂલવારો, હેતુવારો, નિદાનવારો, સમ્ભવવારો, પભવવારો, સમુટ્ઠાનવારો, આહારવારો, આરમ્મણવારો, પચ્ચયવારો, સમુદયવારોતિ સબ્બેપિ દસ વારા હોન્તિ. તત્થ મૂલવારે આગતપરિચ્છેદેનેવ સેસેસુપિ નયાદયો વેદિતબ્બાતિ સબ્બેસુપિ દસસુ વારેસુ સટ્ઠિસતનયા, અસીતિઅધિકાનિ ચત્તારિ યમકસતાનિ, સટ્ઠિઅધિકાનિ નવપુચ્છાસતાનિ, વીસાધિકાનિ એકૂનવીસતિ અત્થસતાનિ ચ ઉદ્દિટ્ઠાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એવં તાવ ઉદ્દેસવારે નયયમકપુચ્છાઅત્થવારપ્પભેદવસેન પાળિવવત્થાનમેવ વેદિતબ્બં.

મૂલં હેતુ નિદાનઞ્ચાતિ ગાથા દસન્નમ્પિ વારાનં ઉદ્દાનગાથા નામ. તત્થ મૂલાદીનિ સબ્બાનિપિ કારણવેવચનાનેવ. કારણઞ્હિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મૂલં. અત્તનો ફલનિપ્ફાદનત્થં હિનોતિ પવત્તતીતિ હેતુ. ‘હન્દ, નં ગણ્હાથા’તિ દસ્સેન્તં વિય અત્તનો ફલં નિદેતીતિ નિદાનં. એતસ્મા ફલં સમ્ભોતીતિ સમ્ભવો. પભવતીતિ પભવો. સમુટ્ઠાતિ એત્થ ફલં, એતેન વા સમુટ્ઠાતીતિ સમુટ્ઠાનં. અત્તનો ફલં આહરતીતિ આહારો. અપ્પટિક્ખિપિતબ્બેન અત્તનો ફલેન આલમ્બિયતીતિ આલમ્બણં. એતં પટિચ્ચ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ફલં એતિ પવત્તતીતિ પચ્ચયો. એતસ્મા ફલં સમુદેતીતિ સમુદયો. એવમેતેસં પદાનં વચનત્થો વેદિતબ્બો.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૫૦. ઇદાનિ યેકેચિ કુસલા ધમ્માતિઆદિના નયેન નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. તત્થ યે કેચીતિ અનવસેસવચનં. કુસલા ધમ્માતિ કુસલત્તિકસ્સ પદભાજને વુત્તલક્ખણા અનવજ્જસુખવિપાકા કુસલસભાવા. સબ્બે તે કુસલમૂલાતિ કિં તે સબ્બેયેવ કુસલમૂલાતિ પુચ્છતિ. તીણેવ કુસલમૂલાનીતિ ન તે સબ્બે કુસલમૂલાનિ, અલોભાદીનિ પન તીણિ એવ કુસલમૂલાનીતિ અત્થો. અવસેસા કુસલા ધમ્મા ન કુસલમૂલાતિ અવસેસા ફસ્સાદયો કુસલા ધમ્મા કુસલમૂલાનિ નામ ન હોન્તિ. અથ વા અવસેસા ફસ્સાદયો કુસલા ધમ્માયેવ નામ, ન કુસલમૂલાનીતિપિ અત્થો. યે વા પન કુસલમૂલાતિ યે વા પન પઠમપુચ્છાય દુતિયપદેન કુસલમૂલાતિ તયો અલોભાદયો ગહિતા. સબ્બે તે ધમ્મા કુસલાતિ કિં તે સબ્બે તયોપિ ધમ્મા કુસલાતિ પુચ્છતિ. આમન્તાતિ સબ્બેસમ્પિ કુસલમૂલાનં કુસલભાવં સમ્પટિચ્છન્તો આહ. અયં તાવ મૂલનયે મૂલયમકસ્સ અત્થો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપુચ્છાસુ વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો. યં પન યત્થ વિસેસમત્તં અત્થિ, તદેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૫૧. એકમૂલયમકે તાવ સબ્બે તે કુસલમૂલેન એકમૂલાતિ ગણનટ્ઠેન એકમૂલકં અગ્ગહેત્વા સમાનટ્ઠેન ગહેતબ્બા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સબ્બે તે કુસલમૂલેન સમાનમૂલા. યં ફસ્સસ્સ મૂલં, તદેવ વેદનાદીનન્તિ. અથ નેસં તથાભાવં સમ્પટિચ્છન્તો આમન્તાતિ આહ. કુસલસમુટ્ઠાનન્તિ કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં દસ્સિતં. એકમૂલન્તિ અલોભાદિના કુસલમૂલેન સમાનમૂલં. યથેવ હિ ફસ્સાદીનં અલોભાદયો હેતુપચ્ચયત્તા મૂલં, તથા તં સમુટ્ઠાનરૂપસ્સાપિ, કુસલલક્ખણાભાવેન પન તં ન કુસલં.

૫૨. અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે ‘યેકેચિ કુસલા’તિ અપુચ્છિત્વા યેકેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલાતિ પુચ્છા કતા. કસ્મા? ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન તસ્સેવત્થસ્સ સમ્ભવતો. કુસલમૂલાનીતિ ઇદં પુરિમસ્સ વિસેસનં. ‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’તિ હિ વુત્તં, તાનિ પન કુસલમૂલાનિપિ હોન્તિ અકુસલઅબ્યાકતમૂલાનિપિ, ઇધ કુસલમૂલાનીતિ વિસેસદસ્સનત્થમિદં વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનિ ચાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તીતિ અત્થો. તસ્સેવ પટિલોમપુચ્છાય ‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’તિ અવત્વા સબ્બે તે ધમ્મા કુસલાતિ વુત્તં. કસ્મા? અત્થવિસેસાભાવતો. કુસલમૂલેન એકમૂલાતિ હિ પુચ્છાય કતાય ‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્ય, એવઞ્ચ સતિ અત્થવિસેસાભાવો હોતિ. તસ્મા તથા અકત્વા એવં પુચ્છા કતા. ઇમિના ઉપાયેન મૂલમૂલનયાદીસુપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકે પુચ્છાવિસેસો વેદિતબ્બો.

૫૩-૫૫. મૂલમૂલનયે સબ્બે તે કુસલમૂલમૂલાતિ સબ્બે તે કુસલમૂલસઙ્ખાતા મૂલાતિ પુચ્છતિ. એકમૂલમૂલાતિ સમાનટ્ઠેન એકમેવ મૂલમૂલં એતેસન્તિ એકમૂલમૂલા. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મૂલં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલં, અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલં હેતુપચ્ચયટ્ઠેન મૂલં એતેસન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલા.

૫૬. મૂલકનયે કુસલમૂલકાતિ હેતુપચ્ચયટ્ઠેન કુસલં મૂલં એતેસન્તિ કુસલમૂલકા.

૫૭-૬૧. મૂલમૂલકનયે કુસલમૂલમૂલકાતિ કુસલાનં મૂલં કુસલમૂલં. હેતુપચ્ચયટ્ઠેનેવ કુસલમૂલં મૂલં એતેસન્તિ કુસલમૂલમૂલકાતિ. અયં તાવ કુસલપદં નિસ્સાય નયયમકપુચ્છાસુ વિસેસત્થો.

૬૨-૭૩. અકુસલપદાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો, અહેતુકં અકુસલન્તિ વિચિકિચ્છાય ચેવ ઉદ્ધચ્ચેન ચ સમ્પયુત્તં મોહં સન્ધાય વુત્તં.

૭૪-૮૫. અહેતુકં અબ્યાકતન્તિ અટ્ઠારસ ચિત્તુપ્પાદા રૂપં, નિબ્બાનઞ્ચ. અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલન્તિ ઇધ પન ઠપેત્વા સહેતુકઅબ્યાકતસમુટ્ઠાનં રૂપં, સેસં લબ્ભતિ. સહેતુકઅબ્યાકતસમુટ્ઠાનં રૂપં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલં હોતિ, તં અબ્બોહારિકં કત્વા એકતો લબ્ભમાનકવસેનેવ ચેતં વિસ્સજ્જનં કતં.

૮૬-૯૭. નામા ધમ્માતિ નામસઙ્ખાતા ધમ્મા. તે અત્થતો ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા, નિબ્બાનઞ્ચ. નવેવ નામમૂલાનીતિ કુસલાકુસલઅબ્યાકતમૂલવસેન નવ મૂલાનિ. અહેતુકં નામં નામમૂલેન ન એકમૂલન્તિ અહેતુકં સબ્બમ્પિ અટ્ઠારસ ચિત્તુપ્પાદવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તમોહનિબ્બાનસઙ્ખાતં નામં નામમૂલેન ન એકમૂલં. ન હિ તં તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ. સહેતુકં નામં નામમૂલેનાતિ પદેપિ સહેતુકં નામં નામમૂલેનાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

મૂલવારવણ્ણના.

૯૮-૯૯. હેતુવારાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. મૂલં હેતુ નિદાનઞ્ચાતિગાથા યથાનિદ્દિટ્ઠાનં દસન્નમ્પિ વારાનં પુન ઉદ્દાનવસેનેવ વુત્તાતિ.

મૂલયમકવણ્ણના.