૨૦. વીસતિમવગ્ગો

૧. અસઞ્ચિચ્ચકથાવણ્ણના

૮૫૭-૮૬૨. ઇદાનિ અસઞ્ચિચ્ચકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘આનન્તરિયવત્થૂનિ નામ ગરૂનિ ભારિયાનિ, તસ્મા અસઞ્ચિચ્ચાપિ તેસુ વત્થૂસુ વિકોપિતેસુ આનન્તરિકો હોતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અસઞ્ચિચ્ચાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યસ્મા આનન્તરિયકમ્મં નામ કમ્મપથપ્પત્તં. યદિ ચ અસઞ્ચિચ્ચ કમ્મપથભેદો સિયા, અવસેસા પાણાતિપાતાદયોપિ અસઞ્ચિચ્ચ ભવેય્યુ’’ન્તિ ચોદનત્થં અસઞ્ચિચ્ચપાણં હન્ત્વાતિઆદિમાહ. ઇતરો તથારૂપાય લદ્ધિયા અભાવેન પટિક્ખિપતિ. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. ન વત્તબ્બં માતુઘાતકોતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, રોગપટિકારાદિકાલે અસઞ્ચિચ્ચ ઘાતં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. નનુ માતા જીવિતા વોરોપિતાતિ પઞ્હેપિ અસઞ્ચિચ્ચ વોરોપિતં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સેવ. એવં અધિપ્પાયં પન અગ્ગહેત્વા હઞ્ચીતિ લદ્ધિપતિટ્ઠાપનં ઇતરસ્સ. તં અયોનિસો પતિટ્ઠાપિતત્તા અપ્પતિટ્ઠિતમેવ. પિતુઘાતકાદીસુપિ એસેવ નયો. સઙ્ઘભેદકે પન ધમ્મસઞ્ઞિં સન્ધાય સઙ્ઘભેદો આનન્તરિકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, ‘‘સઙ્ઘં સમગ્ગં ભેત્વાન, કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતી’’તિ વચનં અયોનિસો ગહેત્વા પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. પુન સબ્બેતિ પુટ્ઠો સકપક્ખે ધમ્મસઞ્ઞિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, પરપક્ખે ધમ્મસઞ્ઞિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. ધમ્મસઞ્ઞીતિ પઞ્હદ્વયેપિ એસેવ નયો. નનુ વુત્તં ભગવતાતિ સુત્તં એકન્તેનેવ ધમ્મવાદિસ્સ આનન્તરિકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. આપાયિકો નેરયિકોતિ ગાથાયપિ અધમ્મવાદીયેવ અધિપ્પેતો. ઇતરો પન અધિપ્પાયં અગ્ગહેત્વા લદ્ધિં પતિટ્ઠપેતિ. સા અયોનિસો પતિટ્ઠાપિતત્તા અપ્પતિટ્ઠિતાયેવાતિ.

અસઞ્ચિચ્ચકથાવણ્ણના.

૨. ઞાણકથાવણ્ણના

૮૬૩-૮૬૫. ઇદાનિ ઞાણકથા નામ હોતિ. તત્થ દુવિધં ઞાણં – લોકિયઞ્ચ લોકુત્તરઞ્ચ. લોકિયં સમાપત્તિઞાણમ્પિ હોતિ દાનાદિવસેન પવત્તં કમ્મસ્સકતઞાણમ્પિ; લોકુત્તરં સચ્ચપરિચ્છેદકં મગ્ગઞાણમ્પિ ફલઞાણમ્પિ. ઇમં પન વિભાગં અકત્વા ‘‘સચ્ચપરિચ્છેદકમેવ ઞાણં ન ઇતરં, તસ્મા નત્થિ પુથુજ્જનસ્સ ઞાણ’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પઞ્ઞાતિઆદિ ઞાણવેવચનદસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેતં દીપેતિ – યદિ તસ્સ ઞાણં નત્થિ, પઞ્ઞાદયોપિ નત્થિ. અથ પઞ્ઞાદયો અત્થિ, ઞાણમ્પિ અત્થિ. કસ્મા? પઞ્ઞાદીનં ઞાણતો અનઞ્ઞત્તાતિ. પઠમં ઝાનન્તિઆદિ સમાપત્તિઞાણસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. દાનં દદેય્યાતિઆદિ કમ્મસ્સકતઞાણસ્સ. દુક્ખં પરિજાનાતીતિ લોકુત્તરમગ્ગઞાણમેવ દીપેતિ, ન ચ લોકુત્તરમેવ ઞાણન્તિ.

ઞાણકથાવણ્ણના.

૩. નિરયપાલકથાવણ્ણના

૮૬૬. ઇદાનિ નિરયપાલકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘નિરયે નેરયિકકમ્માનેવ નિરયપાલરૂપવસેન વધેન્તિ, નત્થિ નિરયપાલા નામ સત્તા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તત્થ નિરયપાલા ન સિયું, કમ્મકારણાપિ ન ભવેય્યું. કારણિકેસુ હિ સતિ કારણા’’તિ ચોદેતું નત્થિ નિરયેસૂતિઆદિમાહ.

૮૬૭-૮૬૮. અત્થિ મનુસ્સેસૂતિ પચ્ચક્ખેન ઞાપનત્થં. યથા હિ મનુસ્સેસુ સતિ કારણિકેસુ કારણા, એવં તત્થાપીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. અત્થિ નિરયેસૂતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. ન વેસ્સભૂ નોપિ ચ પેત્તિરાજાતિ પરવાદિના સકસમયતો સુત્તં આભતં. તં પન સાસનાવચરિકન્તિ સકવાદિના અનુઞ્ઞાતં. તત્થ વેસ્સભૂતિ એકો દેવો. પેત્તિરાજાતિ પેત્તિવિસયે પેતમહિદ્ધિકો. સોમાદયો પાકટા એવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અત્તનો કમ્મેહિ ઇતો પણુન્નં પરલોકં પત્તં પુરિસં ન એતે વેસ્સભૂઆદયો હનન્તિ. યેહિ પન સો કમ્મેહિ તત્થ પણુન્નો, તાનિ સકાનિ કમ્માનિયેવ નં તત્થ હનન્તીતિ કમ્મસ્સકતં દીપેતિ, ન નિરયપાલાનં અભાવં. સકવાદિના પન તમેનં, ભિક્ખવેતિ આભતાનિ સુત્તપદાનિ નીતત્થાનેવાતિ.

નિરયપાલકથાવણ્ણના.

૪. તિરચ્છાનકથાવણ્ણના

૮૬૯-૮૭૧. ઇદાનિ તિરચ્છાનકથા નામ હોતિ. તત્થ દેવેસુ એરાવણાદયો દેવપુત્તા હત્થિવણ્ણં અસ્સવણ્ણં વિકુબ્બન્તિ, નત્થિ તત્થ તિરચ્છાનગતા. યેસં પન તિરચ્છાનવણ્ણિનો દેવપુત્તે દિસ્વા ‘‘અત્થિ દેવેસુ તિરચ્છાનગતા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ દેવયોનિયં તિરચ્છાનગતા સિયું, તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ દેવા સિયુ’’ન્તિ ચોદેતું અત્થિ તિરચ્છાનગતેસૂતિઆદિમાહ. કીટાતિઆદિ યેસં સો અભાવં ઇચ્છતિ, તે દસ્સેતું વુત્તં. એરાવણોતિ પઞ્હે તસ્સ અત્થિતાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ, ન તિરચ્છાનગતસ્સ. હત્થિબન્ધાતિઆદિ ‘‘યદિ તત્થ હત્થિઆદયો સિયું, હત્થિબન્ધાદયોપિ સિયુ’’ન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. તત્થ યાવસિકાતિ યવસ્સ દાયકા. કારણિકાતિ હત્થાચરિયાદયો, યેહિ તે નાનાવિધં કારણં કરેય્યું. ભત્તકારકાતિ હત્થિઆદીનં ભત્તરન્ધકા. ન હેવન્તિ તથા અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતીતિ.

તિરચ્છાનકથાવણ્ણના.

૫. મગ્ગકથાવણ્ણના

૮૭૨-૮૭૫. ઇદાનિ મગ્ગકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૩૧) ઇદઞ્ચેવ સુત્તં સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવાનઞ્ચ ચિત્તવિપ્પયુત્તતં નિસ્સાય ‘‘નિપ્પરિયાયેન પઞ્ચઙ્ગિકોવ મગ્ગો’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહિસાસકાનં, તે સન્ધાય પઞ્ચઙ્ગિકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સમ્માવાચા મગ્ગઙ્ગં, સા ચ ન મગ્ગોતિઆદિ પરસમયવસેન વુત્તં. પરસમયસ્મિઞ્હિ સમ્માવાચાદયો મગ્ગઙ્ગન્તિ આગતા. રૂપત્તા પન મગ્ગો ન હોતીતિ વણ્ણિતા. સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગઙ્ગન્તિઆદિ મગ્ગઙ્ગસ્સ અમગ્ગતા નામ નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પુબ્બેવ ખો પનસ્સાતિ સુત્તે પરિસુદ્ધસીલસ્સ મગ્ગભાવના નામ હોતિ, ન ઇતરસ્સાતિ આગમનિયપટિપદાય વિસુદ્ધિભાવદસ્સનત્થં ‘‘કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ વુત્તં, ન ઇમેહિ વિના પઞ્ચઙ્ગિકભાવદસ્સનત્થં. તેનેવાહ ‘‘એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. સકવાદિના આભતસુત્તં નીતત્થમેવાતિ.

મગ્ગકથાવણ્ણના.

૬. ઞાણકથાવણ્ણના

૮૭૬-૮૭૭. ઇદાનિ ઞાણકથા નામ હોતિ. તત્થ ધમ્મચક્કપ્પવત્તને દ્વાદસાકારઞાણં સન્ધાય ‘‘દ્વાદસવત્થુકં ઞાણં લોકુત્તર’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે તં દ્વાદસવત્થુકં, દ્વાદસહિ મગ્ગઞાણેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું દ્વાદસાતિઆદિમાહ. ઇતરો મગ્ગસ્સ એકત્તં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, એકેકસ્મિં સચ્ચે સચ્ચઞાણકિચ્ચઞાણકતઞાણાનં વસેન ઞાણનાનત્તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. દ્વાદસ સોતાપત્તિમગ્ગાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. નનુ વુત્તં ભગવતાતિ સુત્તં સદ્ધિં પુબ્બભાગપરભાગેહિ ઞાણનાનત્તં દીપેતિ, ન અરિયમગ્ગસ્સ દ્વાદસ ઞાણતં. તસ્મા અસાધકન્તિ.

ઞાણકથાવણ્ણના.

વીસતિમો વગ્ગો.

ચતુત્થપણ્ણાસકો સમત્તો.