૧૯. પટિવેધાનુયોગાદિવણ્ણના

૨૧૭. ભવં નિસ્સાય પઞ્હે ભવન્તિ ઉપપત્તિભવં.

૨૧૮. વેદનં વેદિયમાનપઞ્હે વેદનં વેદિયમાનો પરિગ્ગહિતવેદનો યોગાવચરોવ પજાનાતિ, બાલપુથુજ્જનો નપ્પજાનાતિ.

૨૨૪. કાયાનુપસ્સનાદિપઞ્હા ઉત્તાનત્થાયેવ.

૨૨૬. પારાયનગાથાય સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂતિ સત્તસુઞ્ઞતવસેન ખન્ધલોકં ઓલોકેહીતિ અત્થો.

૨૨૮. પુગ્ગલો અવેક્ખતીતિ સકવાદિપુચ્છા. પરવાદિસ્સ હિ ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિ ગાથાય યો અવેક્ખતિ, સો પુગ્ગલોતિ લદ્ધિ, તસ્મા નં એવં પુચ્છતિ. સહ રૂપેનાતિ રૂપકાયેન સદ્ધિં. તતો અનિસ્સટો હુત્વાતિ અત્થો. ઇદં પઞ્ચવોકારવસેન અનુજાનિત્વા પુન તં જીવન્તિ પુટ્ઠો સુત્તવિરોધભયેન પટિક્ખિપતિ. વિના રૂપેનાતિ ઇદં ચતુવોકારવસેન અનુજાનિત્વા પુન અઞ્ઞં જીવન્તિ પુટ્ઠો સુત્તવિરોધભયેનેવ પટિક્ખિપતિ. ‘‘અબ્ભન્તરગતો’’તિ ચ ‘‘બહિદ્ધા નિક્ખમિત્વા’’તિ ચ ઇદં ‘‘સહ રૂપેન વિના રૂપેના’’તિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ લક્ખણવચનં. તત્થ અબ્ભન્તરગતોતિ રૂપસ્સ અન્તોગતો, ઇતો વા એત્તો વા અનિક્ખમિત્વા રૂપપરિચ્છેદવસેનેવ ઠિતો હુત્વાતિ અત્થો. નિક્ખમિત્વાતિ રૂપપરિચ્છેદં અતિક્કમિત્વા. રૂપં અનિસ્સિતો હુત્વાતિ અત્થો.

૨૩૧. અનત્તાતિ અત્તના જીવેન પુગ્ગલેન રહિતો. એકધમ્મેપિ પુગ્ગલો નત્થીતિ અત્થો. એવં સબ્બસુત્તાનં આગમટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધ પન સન્ધાયભાસિતમત્તમેવ વક્ખામ.

૨૩૭. વુત્તં ભગવતા સપ્પિકુમ્ભોતિઆદિ ‘‘સબ્બાવ દેસના યથારુતવસેનેવ અત્થતો ન ગહેતબ્બા’’તિ દસ્સનત્થં આભતં. યથા હિ સુવણ્ણં ગહેત્વા કતો સુવણ્ણવિકારો કુમ્ભો સુવણ્ણકુમ્ભોતિ વુચ્ચતિ, ન એવં સપ્પિં ગહેત્વા કતો સપ્પિસ્સ વિકારો સપ્પિકુમ્ભો નામ અત્થિ. યસ્મિં પન કુમ્ભે સપ્પિ પક્ખિત્તં, સો સપ્પિકુમ્ભો નામાતિ અયમેત્થ અત્થો. તેલકુમ્ભાદીસુપિ એસેવ નયો. યથા ચ નિબ્બાનં નિચ્ચં ધુવં, ન એવં ભત્તં વા યાગુ વા અત્થિ. કાલપરિચ્છેદં પન અકત્વા દિવસે દિવસે દસ્સામાતિ પઞ્ઞત્તવસેન ‘‘નિચ્ચભત્તં ધુવયાગૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ અયમેત્થ અત્થો.

‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિઆદીસુપિ યથા રૂપાદયો ધમ્મા પચ્ચત્તલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણવસેન અત્થિ, ન એવં પુગ્ગલો. રૂપાદીસુ પન સતિ ‘એવંનામો’‘એવંગોત્તો’તિ વોહારો હોતિ. ઇતિ ઇમિના લોકવોહારેન લોકસમ્મુતિયા લોકનિરુત્તિયા અત્થિ પુગ્ગલોતિ અયમેત્થ અત્થો. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા – ‘‘ઇમા ખો ચિત્ત, લોકસમઞ્ઞા લોકનિરુત્તિયો લોકવોહારા લોકપઞ્ઞત્તિયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૦). રૂપાદિધમ્મા પન વિનાપિ લોકસમ્મુતિં પચ્ચત્તસામઞ્ઞલક્ખણવસેન પઞ્ઞાપનતો અત્થીતિ અયમેત્થ અત્થો.

બુદ્ધાનં પન દ્વે કથા સમ્મુતિકથા ચ પરમત્થકથા ચ. તત્થ સત્તો, પુગ્ગલો, દેવો, બ્રહ્માતિઆદિકા સમ્મુતિકથા નામ. અનિચ્ચં, દુક્ખં, અનત્તા, ખન્ધા, ધાતુયો, આયતનાનિ, સતિપટ્ઠાના, સમ્મપ્પધાનાતિઆદિકા પરમત્થકથા નામ.

તત્થ યો સમ્મુતિદેસનાય સત્તોતિ વા…પે… બ્રહ્માતિ વાતિ વુત્તે જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું નિય્યાતું અરહત્તજયગ્ગાહં ગહેતું સક્કોતિ, તસ્સ ભગવા આદિતોવ સત્તોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા પોસોતિ વા દેવોતિ વા બ્રહ્માતિ વા કથેતિ. યો પરમત્થદેસનાય અનિચ્ચન્તિ વા દુક્ખન્તિ વાતિઆદીસુ અઞ્ઞતરં સુત્વાવ જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું નિય્યાતું અરહત્તજયગ્ગાહં ગહેતું સક્કોતિ. તસ્સ અનિચ્ચન્તિઆદીસુ અઞ્ઞતરં કથેતિ. તથા સમ્મુતિકથાય બુજ્ઝનકસત્તસ્સ ન પઠમં પરમત્થકથં કથેતિ. સમ્મુતિકથાય પન બોધેત્વા પચ્છા પરમત્થકથં કથેતિ. પરમત્થકથાય બુજ્ઝનકસત્તસ્સાપિ ન પઠમં સમ્મુતિકથં કથેતિ. પરમત્થકથાય પન બોધેત્વા પચ્છા સમ્મુતિકથં કથેતિ. પકતિયા પન પઠમમેવ પરમત્થકથં કથેન્તસ્સ દેસના લૂખાકારા હોતિ. તસ્મા બુદ્ધા પઠમં સમ્મુતિકથં કથેત્વા પચ્છા પરમત્થકથં કથેન્તિ. તે સમ્મુતિકથં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ સભાવમેવ અમુસાવ કથેન્તિ. પરમત્થકથં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ સભાવમેવ અમુસાવ કથેન્તિ. અયઞ્હિ –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતિ’’.

તત્થ –

‘‘સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં તથલક્ખણ’’ન્તિ.

અપરો નયો – દ્વે ભગવતો દેસના પરમત્થદેસના ચ ખન્ધાદિવસેન, સમ્મુતિદેસના ચ સપ્પિકુમ્ભાદિવસેન. ન હિ ભગવા સમઞ્ઞં અતિધાવતિ. તસ્મા ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો’’તિ વચનમત્તતો અભિનિવેસો ન કાતબ્બો. સત્થારા હિ –

‘‘પઞ્ઞત્તિં અનતિક્કમ્મ, પરમત્થો પકાસિતો;

સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્ય, તસ્મા અઞ્ઞોપિ પણ્ડિતો;

પરમત્થં પકાસેન્તો, સમઞ્ઞં નાતિધાવયે’’.

સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પુગ્ગલકથા નિટ્ઠિતા.