૧૧. ગતિઅનુયોગવણ્ણના

૬૯-૭૨. ઇદાનિ ગતિપરિવત્તનમુખેન ચુતિપટિસન્ધિઅનુયોગો હોતિ. તત્થ યસ્મા પુગ્ગલવાદી ‘‘સ સત્તક્ખત્તુપરમં સન્ધાવિત્વાન પુગ્ગલો’’તિઆદીનિ (સં. નિ. ૨.૧૩૩; ઇતિવુ. ૨૪) સુત્તાનિ નિસ્સાય પુગ્ગલો સન્ધાવતીતિ લદ્ધિં ગહેત્વા વોહરતિ, તસ્માસ્સ તં લદ્ધિં ભિન્દિતું સન્ધાવતીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ સન્ધાવતીતિ સંસરતિ ગમનાગમનં કરોતિ. અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. સો પુગ્ગલોતિઆદયો અનુયોગોપિ સકવાદિસ્સ, પટિક્ખેપો ઇતરસ્સ. તત્થ સોતિ સોયેવાતિ અત્થો. એવં પન અનુયુત્તો સસ્સતદિટ્ઠિભયેન પટિક્ખિપતિ. અઞ્ઞોતિ પુટ્ઠો ઉચ્છેદદિટ્ઠિભયેન. સો ચ અઞ્ઞો ચાતિ પુટ્ઠો એકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિભયેન. નેવ સો ન અઞ્ઞોતિ પુટ્ઠો અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિભયેન. પુન ચત્તારોપિ પઞ્હે એકતો પુટ્ઠો ચતુન્નમ્પિ દિટ્ઠીનં ભયેન પટિક્ખિપિત્વા પુન યાનિસ્સ સુત્તાનિ નિસ્સાય લદ્ધિ ઉપ્પન્ના તાનિ દસ્સેન્તો તેન હિ પુગ્ગલોસન્ધાવતીતિઆદિમાહ.

૭૬. પુન સકવાદિના ‘‘ય્વાયં તવ લદ્ધિયા સન્ધાવતિ, કિં સો અસ્મિઞ્ચ પરસ્મિઞ્ચ લોકે એકોયેવા’’તિ અધિપ્પાયેન સ્વેવાતિ નિયમેત્વા પુટ્ઠો સસ્સતભયા પટિક્ખિપિત્વા પુન દળ્હં કત્વા તથેવ પુટ્ઠો યસ્મા સો પુગ્ગલોવ ન અઞ્ઞો ભાવો, ‘‘સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’’તિઆદિસુત્તમ્પિ (પારા. ૧૨; દી. નિ. ૧.૨૪૫) અત્થિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. સ્વેવ મનુસ્સોતિ પુટ્ઠો મનુસ્સસ્સેવ દેવત્તાભાવતો પટિક્ખિપતિ.

૭૭. પુન પુટ્ઠો ‘‘અહં તેન સમયેન સુનેત્તો નામ સત્થા અહોસિ’’ન્તિઆદિસુત્તવસેન (અ. નિ. ૭.૬૬ અત્થતો સમાનં) પટિજાનાતિ. અથસ્સ સકવાદી દેવમનુસ્સુપપત્તીનં નાનત્તતો વચનં મિચ્છાતિ પકાસેન્તો મનુસ્સો હુત્વાતિઆદિમાહ.

૭૮. તત્થ હેવં મરણં ન હેહિતીતિ એવં સન્તે મરણં ન ભવિસ્સતીતિ અત્થો. ઇતો પરં યક્ખો પેતોતિ અત્તભાવનાનત્તવસેન અનુયોગનાનત્તં વેદિતબ્બં.

૮૨. ખત્તિયોતિઆદીનિ જાતિવસેન ચેવ અઙ્ગવેકલ્લાદિવસેન ચ વુત્તાનિ.

૮૭. પુન ન વત્તબ્બન્તિ પરવાદિના પુટ્ઠો ઇધટ્ઠકસ્સ ઉપપત્તિવસેન પરલોકસ્સ ગમનાભાવતો પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ પુન સોતાપન્નસ્સ ભવન્તરેપિ સોતાપન્નભાવાવિજહનતો દુતિયપટિઞ્ઞાપિ તસ્સેવ. હઞ્ચીતિઆદિવચનં પરવાદિસ્સ.

૮૮. પુન દેવલોકે ઉપપન્નસ્સ મનુસ્સત્તાભાવદસ્સનેન અનુયોગો સકવાદિસ્સ.

૮૯. તતો પરં અનઞ્ઞો અવિગતોતિ એત્થ અનઞ્ઞોતિ સબ્બાકારેન એકસદિસો. અવિગતોતિ એકેનાપિ આકારેન અવિગતોતિ અત્થો. ન હેવન્તિ દેવલોકે ઉપપન્નસ્સ મનુસ્સભાવાભાવતો એવમાહ.

૯૦. પુન દળ્હં કત્વા અનુયુત્તો ‘‘સ્વેવ પુગ્ગલો સન્ધાવતી’’તિ લદ્ધિયા અનુજાનાતિ. હત્થચ્છિન્નોતિઆદિ આકારવિગમનદસ્સનેન અવિગતો સન્ધાવતીતિ લદ્ધિભિન્દનત્થં વુત્તં. તત્થ અળચ્છિન્નોતિ યસ્સ અઙ્ગુટ્ઠકા છિન્ના. કણ્ડરચ્છિન્નોતિ યસ્સ મહાન્હારૂ છિન્ના.

૯૧. સરૂપોતિઆદીસુ પઠમે પઞ્હે ઇમિના રૂપકાયેન સદ્ધિં અગમનં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયે અન્તરાભવપુગ્ગલં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સો હિ તસ્સ લદ્ધિયા સરૂપોવ ગન્ત્વા માતુકુચ્છિં પવિસતિ. અથસ્સ તં રૂપં ભિજ્જતિ. તં જીવન્તિ યેન રૂપસઙ્ખાતેન સરીરેન સદ્ધિં ગચ્છતિ, કિમસ્સ તદેવ જીવં તં સરીરન્તિ પુચ્છતિ. પરવાદી ઇધ સરીરનિક્ખેપા સુત્તવિરોધા ચ પટિક્ખિપતિ.

સવેદનોતિઆદીસુ અસઞ્ઞૂપપત્તિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, તદઞ્ઞં ઉપપત્તિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તં જીવન્તિ યેન વેદનાદિસઙ્ખાતેન સરીરેન સદ્ધિં ગચ્છતિ. કિમસ્સ તદેવ જીવં તં સરીરન્તિ પુચ્છતિ. તં જીવં તં સરીરં, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ એતિસ્સા હિ લદ્ધિયા પઞ્ચપિ ખન્ધા સરીરન્તિ અધિપ્પેતા. પરવાદી સુત્તવિરોધા પટિક્ખિપતિ.

૯૨. અરૂપોતિઆદીસુ પઠમે પઞ્હે અન્તરાભવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયે અરૂપા રૂપં ઉપપજ્જમાનં સન્ધાય પટિજાનાતિ. અઞ્ઞં, જીવન્તિ યં રૂપસઙ્ખાતં સરીરં પહાય અરૂપો સન્ધાવતિ, કિં તે તં સરીરં અઞ્ઞં, અઞ્ઞં જીવન્તિ પુચ્છતિ. ઇતરો સુત્તવિરોધા પટિક્ખિપતિ.

અવેદનોતિઆદીસુ સઞ્ઞીભવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, તદઞ્ઞં ઉપપત્તિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. અઞ્ઞં જીવન્તિ યં વેદનાદિસઙ્ખાતં સરીરં પહાય અવેદનો અવિઞ્ઞાણો સન્ધાવતિ, કિં તે તં અઞ્ઞં સરીરં, અઞ્ઞં જીવન્તિ પુચ્છતિ. ઇતરો સુત્તવિરોધા પટિક્ખિપતિ.

૯૩. રૂપં સન્ધાવતીતિઆદીસુ યે રૂપાદયો ખન્ધે ઉપાદાય પુગ્ગલં પઞ્ઞપેતિ, કિં તે તસ્મિં પુગ્ગલે સન્ધાવન્તે તમ્પિ રૂપં સન્ધાવતીતિ પુચ્છતિ. પરવાદી ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ સત્તસ્સેવ સન્ધાવનવચનતો પટિક્ખિપતિ. પુન પુટ્ઠો યસ્મા રૂપાદિધમ્મે વિના પુગ્ગલો નત્થિ, તસ્મા તસ્મિં સન્ધાવન્તે તેનપિ રૂપેન સન્ધાવિતબ્બન્તિ સઞ્ઞાય પટિજાનાતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

૯૪. રૂપં ન સન્ધાવતીતિઆદીસુ યસ્મા તે રૂપં પુગ્ગલો ન હોતિ, સ્વેવ ચ સન્ધાવતીતિ વદેસિ, તસ્મા તં પુચ્છામિ, કિં તે રૂપં ન સન્ધાવતીતિ અત્થો. ઇતરો પુગ્ગલે સન્ધાવન્તે ન સક્કા તસ્સ ઉપાદાનભૂતેન રૂપેન સન્ધાવિતુન્તિ સઞ્ઞાય પટિક્ખિપતિ. પુન પુટ્ઠો સત્તાનઞ્ઞેવ સન્ધાવનવચનતો પટિજાનાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ગાથાનં પન અયમત્થો – આયસ્મતો મતેન રુક્ખં ઉપાદાય છાયા વિય, ઇન્ધનં ઉપાદાય અગ્ગિ વિય ચ, ખન્ધે ઉપાદાય પુગ્ગલો; રૂપાદીનં સન્ધાવને અસતિ તેસુ ખન્ધેસુ ભિજ્જમાનેસુ સો તવ પુગ્ગલો ભિજ્જતિ ચે, એવં સન્તે ઉચ્છેદા ભવતિ દિટ્ઠિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિ તે આપજ્જતિ. કતરા યા બુદ્ધેન વિવજ્જિતા અકુસલદિટ્ઠિ. યા પન ‘‘ઉચ્છેદવાદી સમણો ગોતમો’’તિ પરિયાયભાસિતા, ન તં વદામાતિ દસ્સેતિ. અથાપિ તેસુ ખન્ધેસુ ભિજ્જમાનેસુ સો પુગ્ગલો ન ભિજ્જતિ, એવં સન્તે સસ્સતો પુગ્ગલો હોતિ. તતો સો નિબ્બાનેન સમસમો આપજ્જતિ. સમસમોતિ અતિવિય સમો, સમેન વા સમો, સમભાવેનેવ સમો. યથેવ નિબ્બાનં નુપ્પજ્જતિ ન ભિજ્જતિ, એવં તે પુગ્ગલોપિ તેન સમસમોતિ.

ગતિપરિવત્તનમુખેન ચુતિપટિસન્ધાનુયોગો નિટ્ઠિતો.

અનુયોગવણ્ણના.