૧૯. એકૂનવીસતિમવગ્ગો

૧. કિલેસપજહનકથાવણ્ણના

૮૨૮-૮૩૧. ઇદાનિ કિલેસપજહનકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘યસ્મા કિલેસપહાનં નામ અત્થિ, પહીનકિલેસસ્સ ચ અતીતાપિ કિલેસા પહીનાવ હોન્તિ, અનાગતાપિ, પચ્ચુપ્પન્નાપિ, તસ્મા અતીતેપિ કિલેસે પજહતિ, અનાગતેપિ, પચ્ચુપ્પન્નેપી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અતીતેતિઆદિપુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. નત્થિ કિલેસે જહતીતિ ઇમસ્મિં પન પરવાદિસ્સ પઞ્હે યસ્મા કચવરં પજહન્તસ્સ કચવરે છડ્ડનવાયામો વિય કિલેસે પજહન્તસ્સ ન અતીતાદિભેદેસુ કિલેસેસુ વાયામો અત્થિ, નિબ્બાનારમ્મણે પન અરિયમગ્ગે પવત્તિતે કિલેસા અનુપ્પન્નાયેવ નુપ્પજ્જન્તીતિ પહીના નામ હોન્તિ, તસ્મા ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ. તેન હિ અતીતે કિલેસે પજહતીતિઆદિ પન યસ્મા ‘‘નત્થિ કિલેસપજહના’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા અતીતાદિભેદે પજહતીતિ છલેન વુત્તં.

કિલેસપજહનકથાવણ્ણના.

૨. સુઞ્ઞતકથાવણ્ણના

૮૩૨. ઇદાનિ સુઞ્ઞતકથા નામ હોતિ. તત્થ સુઞ્ઞતાતિ દ્વે સુઞ્ઞતા ખન્ધાનઞ્ચ અનત્તલક્ખણં નિબ્બાનઞ્ચ. તેસુ અનત્તલક્ખણં તાવ એકચ્ચં એકેન પરિયાયેન સિયા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નં, નિબ્બાનં, અપરિયાપન્નમેવ. ઇમં પન વિભાગં અગ્ગહેત્વા ‘‘સુઞ્ઞતા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અનિમિત્તન્તિ સબ્બનિમિત્તરહિતં નિબ્બાનં. ‘‘અપ્પણિહિતો’’તિપિ તસ્સેવ નામં. કસ્મા પનેતં આભતન્તિ? અવિભજ્જવાદીવાદે દોસારોપનત્થં. યસ્સ હિ અવિભજિત્વા ‘‘એકદેસેનેવ સુઞ્ઞતા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના’’તિ લદ્ધિ, તસ્સ નિબ્બાનમ્પિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નન્તિ આપજ્જતિ. ઇમસ્સ દોસસ્સારોપનત્થં ‘‘અનિમિત્તં અપ્પણિહિત’’ન્તિ આભતં. ઇતરો તસ્સ પરિયાપન્નભાવં અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ. સઙ્ખારક્ખન્ધો ન અનિચ્ચોતિઆદિ નિબ્બાનસઙ્ખાતાય સુઞ્ઞતાય અનિચ્ચભાવાપત્તિદોસદસ્સનત્થં વુત્તં.

૮૩૩. સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ સુઞ્ઞતાતિ ‘‘યદિ અઞ્ઞસ્સ ખન્ધસ્સ સુઞ્ઞતા અઞ્ઞક્ખન્ધપરિયાપન્ના, સઙ્ખારક્ખન્ધસુઞ્ઞતાયપિ સેસક્ખન્ધપરિયાપન્નાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ સુઞ્ઞતા ન વત્તબ્બાતિઆદિ ‘‘યદિ સઙ્ખારક્ખન્ધસુઞ્ઞતા સેસક્ખન્ધપરિયાપન્ના ન હોતિ, સેસક્ખન્ધસુઞ્ઞતાપિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના ન હોતી’’તિ પટિલોમદસ્સનત્થં વુત્તં.

૮૩૪. સુઞ્ઞમિદં, ભિક્ખવે, સઙ્ખારાતિ સુત્તં પરસમયતો આભતં. તત્થ સઙ્ખારાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ આગતટ્ઠાને વિય પઞ્ચક્ખન્ધા, તે ચ અત્તત્તનિયસુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતાતિ સાસનાવચરં હોતિ, ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા અનુઞ્ઞાતં. યસ્મા પનેતં ન સુઞ્ઞતાય સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નભાવં દીપેતિ, તસ્મા અસાધકન્તિ.

સુઞ્ઞતકથાવણ્ણના.

૩. સામઞ્ઞફલકથાવણ્ણના

૮૩૫-૮૩૬. ઇદાનિ સામઞ્ઞફલકથા નામ હોતિ. તત્થ મગ્ગવીથિયમ્પિ ફલસમાપત્તિવીથિયમ્પિ અરિયમગ્ગસ્સ વિપાકચિત્તં સામઞ્ઞફલં નામાતિ સકસમયે સન્નિટ્ઠાનં. યેસં પન તથા અગ્ગહેત્વા ‘‘કિલેસપહાનઞ્ચેવ ફલુપ્પત્તિ ચ સામઞ્ઞફલં, તસ્મા અસઙ્ખત’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા યથા પાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

સામઞ્ઞફલકથાવણ્ણના.

૪. પત્તિકથાવણ્ણના

૮૩૭-૮૪૦. ઇદાનિ પત્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘યં યં પટિલબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ પટિલાભો પત્તિ નામ. સા ચ અસઙ્ખતા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનઞ્ઞેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમિધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ. ન વત્તબ્બન્તિઆદિ યાય લદ્ધિયા પત્તિ અસઙ્ખતાતિ મઞ્ઞતિ, તં પકાસેતું વુત્તં. તત્થ સકવાદી ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ પટિક્ખિપન્તો કેવલં પત્તિયા રૂપાદિભાવં ન સમ્પટિચ્છતિ. ન હિ પત્તિ નામ કોચિ ધમ્મો અત્થિ, ન પન અસઙ્ખતભાવં અનુજાનાતિ. ઇતરો પન પટિક્ખેપમત્તેનેવ અસઙ્ખતાતિ લદ્ધિં પતિટ્ઠપેતિ, સા અયોનિસો પતિટ્ઠાપિતત્તા અપ્પતિટ્ઠિતાયેવાતિ.

પત્તિકથાવણ્ણના.

૫. તથતાકથાવણ્ણના

૮૪૧-૮૪૩. ઇદાનિ તથતાકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘રૂપાદીનં સબ્બધમ્માનં રૂપાદિસભાવતાસઙ્ખાતા તથતા નામ અત્થિ, સા ચ સઙ્ખતેસુ રૂપાદીસુ અપરિયાપન્નત્તા અસઙ્ખતા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરાપથકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમિધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા પાકટમેવાતિ.

તથતાકથાવણ્ણના.

૬. કુસલકથાવણ્ણના

૮૪૪-૮૪૬. ઇદાનિ કુસલકથા નામ હોતિ. તત્થ અનવજ્જમ્પિ કુસલં ઇટ્ઠપાકમ્પિ. અનવજ્જં નામ કિલેસવિપ્પયુત્તં. અયં નયો ઠપેત્વા અકુસલં સબ્બધમ્મે ભજતિ. ઇટ્ઠવિપાકં નામ આયતિં ઉપપત્તિપવત્તેસુ ઇટ્ઠફલનિપ્ફાદકં પુઞ્ઞં. અયં નયો કુસલત્તિકે આદિપદમેવ ભજતિ. યેસં પન ઇમં વિભાગં અગ્ગહેત્વા અનવજ્જભાવમત્તેનેવ નિબ્બાનં કુસલન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં, તેસં ઇટ્ઠવિપાકટ્ઠેન નિબ્બાનસ્સ કુસલતાભાવં દીપેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમિધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કુસલકથાવણ્ણના.

૭. અચ્ચન્તનિયામકથાવણ્ણના

૮૪૭. ઇદાનિ અચ્ચન્તનિયામકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૧૫) સુત્તં નિસ્સાય ‘‘અત્થિ પુથુજ્જનસ્સ અચ્ચન્તનિયામતા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં ઉત્તરાપથકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. માતુઘાતકોતિઆદિ ‘‘નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ચ માતુઘાતકાદીનઞ્ચ સમાને મિચ્છત્તનિયામે માતુઘાતકાદીહિપિ તે અચ્ચન્તનિયતેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. ઇતરો ‘‘નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકો સંસારખાણુકો ભવન્તરેપિ નિયતોવ ઇમે પન એકસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે’’તિ લદ્ધિયા ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ.

૮૪૮. વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ‘‘અયં નિયતો વા નો વા’’તિ એવં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ પુચ્છતિ. ઇતરો અનુપ્પત્તિકારણં અપસ્સન્તો પટિજાનાતિ. નુપ્પજ્જેય્યાતિ પુટ્ઠો પન યં દિટ્ઠિં આસેવન્તો નિયામં ઓક્કન્તો, તત્થ અનુપ્પત્તિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતો પહીનાતિ પુટ્ઠો મગ્ગેન અપ્પહીનત્તા પટિક્ખિપતિ, તં દિટ્ઠિં આરબ્ભ અસમુદાચારતો પટિજાનાતિ. અથ નં યસ્મા પહાનં નામ વિના અરિયમગ્ગેન નત્થિ, તસ્મા તસ્સ વસેન ચોદેતું સોતાપત્તિમગ્ગેનાતિઆદિમાહ. સો એકમગ્ગેનાપિ અપ્પહીનત્તા પટિક્ખિપતિ. પુન કતમેનાતિ પુટ્ઠો મિચ્છામગ્ગં સન્ધાય અકુસલેનાતિઆદિમાહ.

૮૪૯. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્યાતિ દુતિયનિયામુપ્પત્તિં પુચ્છતિ. ઇતરો યસ્મા ‘‘યેપિ તે ઓક્કલા વયભિઞ્ઞા નત્થિકવાદા અકિરિયવાદા અહેતુકવાદા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૩) વચનતો તિસ્સોપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયો એકસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા પટિજાનાતિ.

૮૫૦. અથ નં ‘‘ન ચ નામ સો અચ્ચન્તનિયામો’’તિ ચોદેતું હઞ્ચીતિઆદિમાહ. અચ્ચન્તનિયતસ્સ હિ દુતિયનિયામો નિરત્થકો. નુપ્પજ્જેય્યાતિ પઞ્હે યં સસ્સતદિટ્ઠિયા સસ્સતન્તિ ગહિતં, તદેવ ઉચ્છિજ્જિસ્સતીતિ ગહેત્વા અનુપ્પત્તિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. પહીનાતિ પુટ્ઠો મગ્ગેન અપ્પહીનત્તા પટિક્ખિપતિ, વુત્તનયેન અનુપ્પજ્જનતો પટિજાનાતિ. સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્યાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સેસં વિચિકિચ્છાવારે વુત્તનયમેવ.

૮૫૧-૮૫૨. ન વત્તબ્બન્તિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, સુત્તસ્સ અત્થિતાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. ન પન સો ભવન્તરેપિ નિમુગ્ગોવ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ હિ ભવે અભબ્બો સો તં દિટ્ઠિં પજહિતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો, તસ્મા અસાધકમેતન્તિ. સબ્બકાલં ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જતીતિઆદિ વચનમત્તે અભિનિવેસં અકત્વા અત્થો પરિયેસિતબ્બોતિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ.

અચ્ચન્તનિયામકથાવણ્ણના.

૮. ઇન્દ્રિયકથાવણ્ણના

૮૫૩-૮૫૬. ઇદાનિ ઇન્દ્રિયકથા નામ હોતિ. તત્થ લોકિયા સદ્ધા સદ્ધા એવ નામ, ન સદ્ધિન્દ્રિયં. તથા લોકિયં વીરિયં…પે… સતિ… સમાધિ… પઞ્ઞા પઞ્ઞાયેવ નામ, ન પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનઞ્ચેવ મહિસાસકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. નત્થિ લોકિયા સદ્ધાતિઆદિ યસ્મા લોકિયાપિ સદ્ધાદયોવ ધમ્મા અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં, ન સદ્ધાદીહિ અઞ્ઞં સદ્ધિન્દ્રિયાદિ નામ અત્થિ, તસ્મા લોકિયાનમ્પિ સદ્ધાદીનઞ્ઞેવ સદ્ધિન્દ્રિયાદિભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અત્થિ લોકિયો મનોતિઆદિ યથા તે લોકિયાપિ મનાદયો ધમ્મા મનિન્દ્રિયાદીનિ, એવં લોકિયા સદ્ધાદયોપિ સદ્ધિન્દ્રિયાનીતિ ઉપમાય તસ્સત્થસ્સ વિભાવનત્થં વુત્તં. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

ઇન્દ્રિયકથાવણ્ણના.

એકૂનવીસતિમો વગ્ગો.