૧૮. અટ્ઠારસમવગ્ગો

૧. મનુસ્સલોકકથાવણ્ણના

૮૦૨-૮૦૩. ઇદાનિ મનુસ્સલોકકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘તથાગતો લોકે, જાતો લોકે સંવડ્ઢો, લોકં અભિભુય્ય વિહરતિ અનુપલિત્તો લોકેના’’તિ (સં. નિ. ૩.૯૪) સુત્તં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘ભગવા તુસિતભવને નિબ્બત્તો તત્થેવ વસતિ, ન મનુસ્સલોકં આગચ્છતિ, નિમ્મિતરૂપમત્તકં પનેત્થ દસ્સેતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ વેતુલ્લકાનંયેવ, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં પુટ્ઠોકાસેન ચેવ સુત્તસાધનેન ચ સઞ્ઞાપેતું નનુ અત્થીતિઆદિમાહ. લોકે જાતોતિ પરવાદી તુસિતપુરં સન્ધાય વદતિ. સત્થારા પનેતં મનુસ્સલોકઞ્ઞેવ સન્ધાય લોકં વુત્તં. લોકં અભિભુય્યાતિ પરવાદી મનુસ્સલોકં અભિભવિત્વાતિ દિટ્ઠિયા વદતિ, સત્થા પન આરમ્મણલોકં અભિભવિત્વા વિહાસિ. અનુપલિત્તો લોકેનાતિ પરવાદી મનુસ્સલોકેન અનુપલિત્તતંવ સન્ધાય વદતિ, સત્થા પન લોકધમ્મેસુ કિલેસેહિ અનુપલિત્તો વિહાસિ. તસ્મા અસાધકમેતન્તિ.

મનુસ્સલોકકથાવણ્ણના.

૨. ધમ્મદેસનાકથાવણ્ણના

૮૦૪-૮૦૬. ઇદાનિ ધમ્મદેસનાકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘તુસિતપુરે ઠિતો ભગવા ધમ્મદેસનત્થાય અભિનિમ્મિતં પેસેસિ, તેન ચેવ તસ્સ ચ દેસનં સમ્પટિચ્છિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન ધમ્મો દેસિતો, ન બુદ્ધેન ભગવતા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ વેતુલ્લકાનઞ્ઞેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તેન ધમ્મો દેસિતો, સ્વેવ સત્થા ભવેય્યા’’તિ ચોદેતું અભિનિમ્મિતો જિનોતિઆદિમાહ. ઇતરો તથા અસમ્પટિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ધમ્મદેસનાકથાવણ્ણના.

૩. કરુણાકથાવણ્ણના

૮૦૭-૮૦૮. ઇદાનિ કરુણાકથા નામ હોતિ. તત્થ પિયાયિતાનં વત્થૂનં વિપત્તિયા સરાગાનં રાગવસેન કરુણાપતિરૂપિકં પવત્તિં દિસ્વા ‘‘રાગોવ કરુણા નામ, સો ચ ભગવતો નત્થિ, તસ્મા નત્થિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો કરુણા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘કરુણા નામેસા નિક્કિલેસતાય ચેવ સત્તારમ્મણતાય ચ ચેતોવિમુત્તિતાય ચ એકાદસાનિસંસતાય ચ મેત્તાદીહિ સમાનજાતિકા, તસ્મા યદિ ભગવતો કરુણા નત્થિ, મેત્તાદયોપિસ્સ ન સિયુ’’ન્તિ ચોદનત્થં નત્થિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો મેત્તાતિઆદિમાહ. આકારુણિકોતિ પઞ્હે તથારૂપં વોહારં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કરુણાકથાવણ્ણના.

૪. ગન્ધજાતકથાવણ્ણના

૮૦૯. ઇદાનિ ગન્ધજાતકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં બુદ્ધે ભગવતિ અયોનિસો પેમવસેન ‘‘ભગવતો ઉચ્ચારપસ્સાવો અઞ્ઞે ગન્ધજાતે અતિવિય અધિગણ્હાતિ, નત્થિ તતો ચ સુગન્ધતરં ગન્ધજાત’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એકચ્ચાનં અન્ધકાનઞ્ચેવ ઉત્તરાપથકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

ગન્ધજાતકથાવણ્ણના.

૫. એકમગ્ગકથાવણ્ણના

૮૧૦-૮૧૧. ઇદાનિ એકમગ્ગકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં બુદ્ધે ભગવતિ અયોનિસો પેમવસેનેવ ‘‘ભગવા સોતાપન્નો હુત્વા સકદાગામી, સકદાગામી હુત્વા અનાગામી, અનાગામી હુત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ, એકેનેવ પન અરિયમગ્ગેન ચત્તારિ ફલાનિ સચ્છાકાસી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ તેસઞ્ઞેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ચતૂહિ ફલેહિ સદ્ધિં ઉપ્પન્નાનં ચતુન્નં ફસ્સાદીનં એકતો સમોધાનવસેન ચોદેતું ચતુન્નં ફસ્સાનન્તિઆદિમાહ. સોતાપત્તિમગ્ગેનાતિઆદિ ‘‘કતરમગ્ગેન સચ્છિકરોતી’’તિ પુચ્છનત્થં વુત્તં. અરહત્તમગ્ગેનાતિ ચ વુત્તે તેન સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં પહાનાભાવવસેન ચોદેતિ. ભગવા સોતાપન્નોતિ બુદ્ધભૂતસ્સ સોતાપન્નભાવો નત્થીતિ પટિક્ખિપતિ. પરતો પઞ્હદ્વયેપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

એકમગ્ગકથાવણ્ણના.

૬. ઝાનસઙ્કન્તિકથાવણ્ણના

૮૧૩-૮૧૬. ઇદાનિ ઝાનસઙ્કન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા દુતિયં ઝાનં, તતિયં ઝાનં, ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૯૨૩-૯૩૪) ઇમં પટિપાટિદેસનં નિસ્સાય ‘‘તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારપ્પવત્તિં વિનાવ ઝાના ઝાનં સઙ્કમતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહિસાસકાનઞ્ચેવ એકચ્ચાનઞ્ચ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે દુતિયજ્ઝાનૂપચારં અપ્પત્વા ઉપ્પટિપાટિયા પઠમજ્ઝાના દુતિયજ્ઝાનમેવ સઙ્કમતિ, પઠમતો તતિયં, દુતિયતો ચતુત્થમ્પિ સઙ્કમેય્યા’’તિ ચોદેતું પઠમા ઝાનાતિઆદિમાહ. યા પઠમસ્સાતિઆદિ ‘‘યદિ પઠમતો અનન્તરં દુતિયં, દુતિયાદીહિ વા તતિયાદીનિ સમાપજ્જતિ, એકાવજ્જનેન સમાપજ્જેય્યા’’તિ ચોદનત્થં વુત્તં. કામે આદીનવતોતિ પઠમં કામે આદીનવતો મનસિ કરોતો પચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. ઝાનક્ખણે પનેસ નિમિત્તમેવ મનસિ કરોતિ. તઞ્ઞેવ પઠમન્તિ ‘‘યદિ પુરિમજવનતો પચ્છિમજવનં વિય અનન્તરં ઉપ્પજ્જેય્ય, ઠપેત્વા પુરિમપચ્છિમભાવં લક્ખણતો તઞ્ઞેવ તં ભવેય્યા’’તિ ચોદેતું પુચ્છતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદીહિ પટિપાટિયા ઝાનાનં દેસિતભાવં દીપેતિ, ન અનન્તરુપ્પત્તિં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

ઝાનસઙ્કન્તિકથાવણ્ણના.

૭. ઝાનન્તરિકકથાવણ્ણના

૮૧૭-૮૧૮. ઇદાનિ ઝાનન્તરિકકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં સમયે ‘‘પઞ્ચકનયે પઞ્ચ ઝાનાનિ વિભત્તાનિ, કેવલં તયો સમાધી ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ સમાધિનો ઓકાસં અજાનન્તાનં ‘‘પઠમસ્સ ચ દુતિયસ્સ ચ ઝાનસ્સ અન્તરે ઝાનન્તરિકા નામ એસા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ સમ્મિતિયાનઞ્ચેવ એકચ્ચાનઞ્ચ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘ઝાનમ્પિ ચેતસિકા ધમ્મા, ફસ્સાદયોપિ, તસ્મા યદિ ઝાનન્તરિકા નામ ભવેય્ય, ફસ્સન્તરિકાદીહિપિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદનત્થં અત્થિ ફસ્સન્તરિકાતિઆદિમાહ.

દુતિયસ્સ ચ ઝાનસ્સાતિ ‘‘યદિ ઝાનન્તરિકા નામ ભવેય્ય, દુતિયતતિયાદીનિપિ ઝાનાનેવ, તેસમ્પિ અન્તરિકાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. સો કેવલં લદ્ધિયા અભાવેન પટિક્ખિપતિ ચેવ પટિજાનાતિ ચ. પઠમસ્સ ચાતિ પુટ્ઠો લદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ.

૮૧૯. સવિતક્કો સવિચારોતિઆદિ ‘‘તિણ્ણમ્પિ સમાધીનં સમાધિભાવે સમાને અવિતક્કો વિચારમત્તોવ સમાધિ ઝાનન્તરિકો, ન ઇતરોતિ કો એત્થ વિસેસહેતૂ’’તિ ચોદનત્થં વુત્તં.

૮૨૦-૮૨૨. દ્વિન્નં ઝાનાનં પટુપ્પન્નાનન્તિ પઠમદુતિયાનિ સન્ધાય પુચ્છતિ. ઇતરો ‘‘તેસં પચ્ચુપ્પન્નાનંયેવ અન્તરે અવિતક્કો વિચારમત્તો સમાધિ ઝાનન્તરિકો નામ હોતી’’તિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. પઠમં ઝાનં નિરુદ્ધન્તિ પુટ્ઠો તિણ્ણં એકક્ખણે પવત્તિ ન યુત્તાતિ પટિજાનાતિ. અવિતક્કો વિચારમત્તો સમાધિ પઠમં ઝાનન્તિ ચતુક્કનયવસેન પુચ્છતિ. સકવાદી તસ્મિં નયે તસ્સ અભાવા પટિક્ખિપતિ. નનુ તયો સમાધીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યથા તેસુ તીસુ સમાધીસુ દ્વે સમાધી ઝાનાનેવ, ન ઝાનન્તરિકા, એવં ઇતરેનપિ ઝાનેનેવ ભવિતબ્બં, ન ઝાનન્તરિકાયાતિ.

ઝાનન્તરિકકથાવણ્ણના.

૮. સમાપન્નો સદ્દં સુણાતીતિકથાવણ્ણના

૮૨૩-૮૨૫. ઇદાનિ સમાપન્નો સદ્દં સુણાતીતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘યસ્મા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સદ્દો કણ્ડકો વુત્તો ભગવતા, યદિ ચ સમાપન્નો તં ન સુણેય્ય, કથં કણ્ડકો સિયા. તસ્મા સમાપન્નો સદ્દં, સુણાતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિઆદિ ‘‘સમાપન્નસ્સ તાવ પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તં નત્થિ, તસ્મિં અસતિ યદિ સો સદ્દં સુણેય્ય, રૂપમ્પિ પસ્સેય્યા’’તિ ચોદનત્થં વુત્તં. સદ્દો કણ્ડકોતિ વિક્ખેપકરત્તા વુત્તં. ઓળારિકેન હિ સદ્દેન સોતે ઘટ્ટિતે પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તેનેતં વુત્તં, તસ્મા અસાધકં. દુતિયસ્સ ઝાનસ્સાતિઆદિ ‘‘યથા અઞ્ઞોપિ કણ્ડકો અન્તોસમાપત્તિયં નત્થિ, એવં સદ્દસ્સવનમ્પી’’તિ બોધનત્થં વુત્તં, તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સમાપન્નો સદ્દં સુણાતીતિકથાવણ્ણના.

૯. ચક્ખુનારૂપંપસ્સતીતિકથાવણ્ણના

૮૨૬-૮૨૭. ઇદાનિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિ વચનં નિસ્સાય ‘‘પસાદચક્ખુમેવ રૂપં પસ્સતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સેય્ય, રૂપેન રૂપં પસ્સેય્યાતી’’તિ ચોદેતું રૂપેન રૂપં પસ્સતીતિ આહ. ઇતરો રૂપાયતનં સન્ધાય પટિક્ખિપિત્વા પુન પુટ્ઠો ચક્ખુમેવ સન્ધાય પટિજાનાતિ. પટિવિજાનાતીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – પસ્સતીતિ હિ મયં પટિજાનનં સન્ધાય પુચ્છામ, ન ચક્ખૂપસંહારમત્તં. તસ્મા વદેહિ તાવ ‘‘કિં તે ચક્ખુમા રૂપેન રૂપં પટિવિજાનાતી’’તિ. ઇતરો પુરિમનયેનેવ પટિક્ખિપતિ ચેવ પટિજાનાતિ ચ. અથ નં ‘‘એવં સન્તે રૂપં મનોવિઞ્ઞાણં આપજ્જતિ, તઞ્હિ પટિવિજાનાતિ નામા’’તિ ચોદેતું રૂપં મનોવિઞ્ઞાણન્તિ આહ. ઇતરો લેસં અલભન્તો પટિક્ખિપતેવ. અત્થિ ચક્ખુસ્સ આવટ્ટનાતિઆદિ ‘‘યદિ ચક્ખુ પટિવિજાનનટ્ઠેન પસ્સતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિય તસ્સાપિ આવજ્જનાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું પુચ્છતિ. ઇતરો યસ્મા ન આવજ્જનપટિબદ્ધં ચક્ખુ, ન તં આવજ્જનાનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ. સોતેન સદ્દન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિ સસમ્ભારકથાનયેન વુત્તં. યથા હિ ઉસુના વિજ્ઝન્તોપિ ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સન્તોપિ ‘‘ચક્ખુના પસ્સતી’’તિ વુત્તો, તસ્મા અસાધકમેતં. સેસેસુપિ એસેવ નયોપિ.

ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિકથાવણ્ણના.

અટ્ઠારસમો વગ્ગો.