૧૬. સોળસમવગ્ગો

૧. નિગ્ગહકથાવણ્ણના

૭૪૩-૭૪૪. ઇદાનિ નિગ્ગહકથા નામ હોતિ. તત્થ યે લોકે બલપ્પત્તા વસીભૂતા, તે યદિ પરસ્સ ચિત્તં નિગ્ગણ્હિતું ન સક્કુણેય્યું, કા તેસં બલપ્પત્તિ, કો વસીભાવો. બલપ્પત્તિયા પન વસીભાવેન ચ અદ્ધા તે પરસ્સ ચિત્તં નિગ્ગણ્હન્તીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકાનં; તે સન્ધાય પરો પરસ્સાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તત્થ નિગ્ગણ્હાતીતિ સંકિલેસાપત્તિતો નિવારેતિ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ. પગ્ગહકથાયપિ એસેવ નયો.

નિગ્ગહકથાવણ્ણના.

૩. સુખાનુપ્પદાનકથાવણ્ણના

૭૪૭-૭૪૮. ઇદાનિ સુખાનુપ્પદાનકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘બહૂનં વત નો ભગવા સુખધમ્માનં ઉપહત્તા’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૪૮) સુત્તં નિસ્સાય પરો પરસ્સ સુખં અનુપ્પદેતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. દુક્ખં અનુપ્પદેતીતિ પુટ્ઠો પન તાદિસં સુત્તપદં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. અત્તનો સુખન્તિઆદિપઞ્હે યં અત્તનો પરસ્સ વા, તં અનુપ્પદાતું ન સક્કા. યં તસ્સેવ, કિં તત્થ અનુપ્પદાનં નામાતિ પટિક્ખિપતિ. નેવત્તનોતિઆદિપઞ્હે પન યં એવરૂપં, ન તં અનુપ્પદિન્નં નામ ભવિતુમરહતીતિ લદ્ધિયાપટિજાનાતિ. નો ચ વત રેતિતાદિસસ્સ સુખસ્સ અભાવા વુત્તં. સુખધમ્માનં ઉપહત્તાતિવચનં ભગવતો પરેસં સુખુપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવં દીપેતિ, ન અન્નાદીનં વિય સુખસ્સ અનુપ્પદાનં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

સુખાનુપ્પદાનકથાવણ્ણના.

૪. અધિગય્હમનસિકારકથાવણ્ણના

૭૪૯-૭૫૩. ઇદાનિ અધિગય્હ મનસિકારકથા નામ હોતિ. તત્થ દુવિધો મનસિકારો નયતો ચ આરમ્મણતો ચ. તત્થ એકસઙ્ખારસ્સાપિ અનિચ્ચતાય દિટ્ઠાય સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ અવસેસેસુ નયતો મનસિકારો હોતિ. અતીતે પન સઙ્ખારે મનસિકરોન્તો ન અનાગતે મનસિકાતું સક્કોતિ. અતીતાદીસુ અઞ્ઞતરં મનસિકરોતો આરમ્મણતો મનસિકારો હોતિ. તત્થ પચ્ચુપ્પન્ને મનસિકરોન્તો યેન ચિત્તેન તે મનસિકરોતિ, તં પચ્ચુપ્પન્નક્ખણે મનસિકાતું ન સક્કોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિવચનં નિસ્સાય ‘‘મનસિકરોન્તો નામ અધિગય્હ અધિગણ્હિત્વા સઙ્ગણ્હિત્વા સબ્બે સઙ્ખારે એકતો મનસિકરોતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાપરસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ.

અથ નં યસ્મા સબ્બે એકતો મનસિકરોન્તેન યેન ચિત્તેન તે મનસિકરોતિ, તમ્પિ મનસિકાતબ્બં હોતિ. તસ્મા તંચિત્તતાય ચોદેતું તેન ચિત્તેનાતિ આહ. ઇતરો આરમ્મણં કત્વા ન સક્કા જાનિતુન્તિ સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. એવંલક્ખણં ચિત્તન્તિ ઞાતત્તા પન તમ્પિ ચિત્તં ઞાતમેવ હોતીતિ સન્ધાય પટિજાનાતિ. અથ વા તઞ્ઞેવ તસ્સ આરમ્મણં ન હોતીતિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિઆદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નલદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ. સેસપઞ્હદ્વયેપિ એસેવ નયો. તેન ફસ્સેનાતિઆદીસુ પન તથારૂપં સુત્તં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતેવ. અતીતાદિપઞ્હેસુ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પટિક્ખેપપટિઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ. સબ્બે સઙ્ખારાતિઆદિવચનં નયતો દસ્સનં સન્ધાય વુત્તં, ન એકક્ખણે આરમ્મણતો, તસ્મા અસાધકન્તિ.

અધિગય્હમનસિકારકથાવણ્ણના.

૫. રૂપં હેતૂતિકથાવણ્ણના

૭૫૪-૭૫૬. ઇદાનિ રૂપં હેતૂતિ કથાનામ હોતિ. તત્થ હેતૂતિ કુસલમૂલાદિનો હેતુહેતુસ્સાપિ નામં, યસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયસ્સાપિ. ઇમં પન વિભાગં અકત્વા ‘‘ચત્તારો મહાભૂતા હેતૂ’’તિ વચનમત્તં નિસ્સાય અવિસેસેનેવ રૂપં હેતૂતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અલોભો હેતૂતિ કિં તે રૂપં અલોભસઙ્ખાતો હેતૂતિ પુચ્છતિ, ઇતરો પટિક્ખિપતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મહાભૂતા ઉપાદાયરૂપાનં ઉપાદાયહેતૂતિ એત્થ પચ્ચયટ્ઠેન હેતુભાવો વુત્તો, ન મૂલટ્ઠેન, તસ્મા અસાધકન્તિ.

રૂપં હેતૂતિકથાવણ્ણના.

૭૫૭-૭૫૯. સહેતુકકથાયમ્પિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

રૂપં સહેતુકન્તિકથાવણ્ણના.

૭. રૂપં કુસલાકુસલન્તિકથાવણ્ણના

૭૬૦-૭૬૪. ઇદાનિ રૂપં કુસલાકુસલન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘કાયકમ્મં વચીકમ્મં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પી’’તિવચનં નિસ્સાય કાયવચીકમ્મસઙ્ખાતં કાયવિઞ્ઞત્તિવચીવિઞ્ઞત્તિરૂપં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહિસાસકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય રૂપં કુસલન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે રૂપં કુસલં, એવંવિધેન અનેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું સારમ્મણન્તિ આદિમાહ. પરતો અકુસલપઞ્હેપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

રૂપં કુસલાકુસલન્તિકથાવણ્ણના.

૮. રૂપં વિપાકોતિકથાવણ્ણના

૭૬૫-૭૬૭. ઇદાનિ રૂપં વિપાકોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યં કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપ્પન્ના ચિત્તચેતસિકા વિય કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપ્પન્નં તં રૂપમ્પિ વિપાકોતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે રૂપં વિપાકો, એવંવિધેન અનેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું સુખવેદનીયન્તિઆદિમાહ. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

રૂપં વિપાકોતિકથાવણ્ણના.

૯. રૂપં રૂપાવચરારૂપાવચરન્તિકથાવણ્ણના

૭૬૮-૭૭૦. ઇદાનિ રૂપં રૂપાવચરારૂપાવચરન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યં કામાવચરકમ્મસ્સ કતત્તા રૂપં, તં યસ્મા કામાવચરં, તસ્મા રૂપાવચરારૂપાવચરકમ્માનમ્પિ કતત્તા રૂપેન રૂપાવચરારૂપાવચરેન ભવિતબ્બન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય અત્થિ રૂપં રૂપાવચરારૂપાવચરન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

રૂપં રૂપાવચરારૂપાવચરન્તિકથાવણ્ણના.

૧૦. રૂપારૂપધાતુપરિયાપન્નકથાવણ્ણના

૭૭૧-૭૭૫. ઇદાનિ રૂપરાગો રૂપધાતુપરિયાપન્નો અરૂપરાગો અરૂપધાતુપરિયાપન્નોતિ કથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા કામરાગો કામધાતુપરિયાપન્નો, તસ્મા રૂપરાગારૂપરાગેહિપિ રૂપધાતુઅરૂપધાતુપરિયાપન્નેહિ ભવિતબ્બન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘રૂપધાતું અનુસેતિ, અરૂપધાતું અનુસેતી’’તિ પદં વિસેસો. સા ચ લદ્ધિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ. અયં અન્ધકાનંયેવાતિ.

રૂપરાગો રૂપધાતુપરિયાપન્નો અરૂપરાગો અરૂપધાતુપરિયાપન્નોતિકથાવણ્ણના.

રૂપારૂપધાતુપરિયાપન્નકથાવણ્ણના.

સોળસમો વગ્ગો.