૧૫. પન્નરસમવગ્ગો

૧. પચ્ચયતાકથાવણ્ણના

૭૧૧-૭૧૭. ઇદાનિ પચ્ચયતાકથા નામ હોતિ. તત્થ યો ધમ્મો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, સો યેસં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, તેસઞ્ઞેવ યસ્મા આરમ્મણાનન્તરસમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો ન હોતિ, યો વા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સો યસ્મા તેસંયેવ અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો ન હોતિ, તસ્મા પચ્ચયતા વવત્થિતાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

પચ્ચયતાકથાવણ્ણના.

૨. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયકથાવણ્ણના

૭૧૮-૭૧૯. ઇદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં સમયે ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ અયમેવ તન્તિ, ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયાપિ અવિજ્જા’’તિ અયં નત્થિ, તસ્મા અવિજ્જાવ સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, ન પન સઙ્ખારા અવિજ્જાયાતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકાનં; તે સન્ધાય અવિજ્જાસઙ્ખારાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાપિ અત્થીતિ દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અવિજ્જા સઙ્ખારેનાતિ એત્થ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોવ ગહિતો. તસ્મા સઙ્ખારપચ્ચયાપિ અવિજ્જાતિ એત્થ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞઅત્થિઅવિગતસમ્પયુત્તવસેન પચ્ચયતા વેદિતબ્બા. ઉપાદાનપચ્ચયાપિ તણ્હાતિ એત્થ ઠપેત્વા કામુપાદાનં સેસાનિ તીણિ ઉપાદાનાનિ અવિજ્જાય સઙ્ખારા વિય તણ્હાય પચ્ચયા હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. જરામરણપચ્ચયાતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, નામરૂપં વિઞ્ઞાણપચ્ચયાતિ સકવાદિસ્સાતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયકથાવણ્ણના.

૩. અદ્ધાકથાવણ્ણના

૭૨૦-૭૨૧. ઇદાનિ અદ્ધાકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, કથાવત્થૂની’’તિ (અ. નિ. ૩.૬૮) સુત્તં નિસ્સાય કાલસઙ્ખાતો અદ્ધા નામ પરિનિપ્ફન્નો અત્થીતિ યેસં લદ્ધિ; તેસં ‘‘અદ્ધા નામ કોચિ પરિનિપ્ફન્નો નત્થિ અઞ્ઞત્ર કાલપઞ્ઞત્તિમત્તા. રૂપાદયો પન ખન્ધાવ પરિનિપ્ફન્ના’’તિ વિભાગં દસ્સેતું અદ્ધા પરિનિપ્ફન્નોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે સો પરિનિપ્ફન્નો, રૂપાદીસુ અનેન અઞ્ઞતરેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું રૂપન્તિઆદિમાહ. ઇતરો પટિક્ખિપતિ. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

અદ્ધાકથાવણ્ણના.

૪. ખણલયમુહુત્તકથાવણ્ણના

૭૨૨-૭૨૩. ખણલયમુહુત્તકથાસુપિ એસેવ નયો. સબ્બેપિ હેતે ખણાદયો અદ્ધાપરિયાયા એવાતિ.

ખણલયમુહુત્તકથાવણ્ણના.

૫. આસવકથાવણ્ણના

૭૨૪-૭૨૫. ઇદાનિ આસવકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા ચતૂહિ આસવેહિ ઉત્તરિ અઞ્ઞો આસવો નામ નત્થિ, યેન ચત્તારો આસવા સાસવા સિયું, તસ્મા ચત્તારો આસવા અનાસવાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે આસવા અનાસવા, એવં સન્તે તેહિ મગ્ગાદિલક્ખણપ્પત્તેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું મગ્ગોતિઆદિમાહ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

આસવકથાવણ્ણના.

૬. જરામરણકથાવણ્ણના

૭૨૬-૭૨૭. ઇદાનિ જરામરણકથા નામ હોતિ. તત્થ જરામરણં નામ અપરિનિપ્ફન્નત્તા લોકિયન્તિ વા લોકુત્તરન્તિ વા ન વત્તબ્બં. ‘‘લોકિયા ધમ્મા લોકુત્તરા ધમ્મા’’તિ હિ દુકે જરામરણં નેવ લોકિયપદે, ન લોકુત્તરપદે નિદ્દિટ્ઠં. તત્થ યેસં ઇમં લક્ખણં અનાદિયિત્વા લોકુત્તરાનં ધમ્માનં જરામરણં લોકુત્તરન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

જરામરણકથાવણ્ણના.

૭. સઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના

૭૨૮-૭૨૯. ઇદાનિ સઞ્ઞાવેદયિતકથા નામ હોતિ. તત્થ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ નામ ન કોચિ ધમ્મો, ચતુન્નં પન ખન્ધાનં નિરોધો. ઇતિ સા નેવ લોકિયા ન લોકુત્તરા. યસ્મા પન લોકિયા ન હોતિ, તસ્મા લોકુત્તરાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનંયેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં પુરિમકથાસદિસમેવાતિ.

સઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના.

૮. દુતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના

૭૩૦-૭૩૧. ઇદાનિ યસ્મા સા લોકુત્તરા ન હોતિ, તસ્મા લોકિયાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

દુતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના.

૯. તતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના

૭૩૨. ઇદાનિ યસ્મા ‘‘અસુકો મરણધમ્મો, અસુકો ન મરણધમ્મો’’તિ સત્તાનં મરણધમ્મતાય નિયામો નત્થીતિ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નોપિ કાલં કરેય્યાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકાનં; તેસં સમાપન્નાયપિ મરણધમ્મતાય મરણસમયઞ્ચ અમરણસમયઞ્ચ દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યસ્મા કાલં કરોન્તસ્સ નામ મરણન્તિકેહિ ફસ્સાદીહિ ભવિતબ્બં, તસ્મા તેનાકારેન ચોદેતું અત્થીતિઆદિમાહ.

અફસ્સકસ્સ કાલકિરિયાતિઆદીનિ પુટ્ઠો સેસસત્તે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ વિસં કમેય્યાતિઆદીનિ પુટ્ઠો સમાપત્તિઆનુભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયવારે સરીરપકતિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. એવં સન્તે પન સમાપત્તિઆનુભાવો નામ ન હોતિ, તેનેવ ન નિરોધસમાપન્નોતિ અનુયુઞ્જતિ.

૭૩૩-૭૩૪. ન કાલં કરેય્યાતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. અત્થિ સો નિયામોતિ પરવાદિસ્સ પઞ્હે પન યસ્મા એવરૂપો નિયામો નામ નત્થિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીતિઆદિ સકવાદિના ‘‘નિયામે અસન્તેપિ મરણસમયેનેવ મરતિ, નાસમયેના’’તિ દસ્સેતું વુત્તં. તત્રાયમધિપ્પાયો – યદિ નિયામાભાવેન કાલકિરિયા ભવેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોપિ ભવેય્ય. તતો ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન ચવતિ, ન ઉપપજ્જતી’’તિ સુત્તવિરોધો સિયા. યથા પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ કાલકિરિયા ન હોતિ, તથા નિરોધસમાપન્નસ્સાપીતિ.

તતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથાવણ્ણના.

૧૦. અસઞ્ઞસત્તુપિકાકથાવણ્ણના

૭૩૫. ઇદાનિ અસઞ્ઞસત્તુપિકાકથા નામ હોતિ. તત્થ સઞ્ઞાવિરાગવસેન પવત્તભાવના અસઞ્ઞસમાપત્તિપિ નિરોધસમાપત્તિપિ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ નામ. ઇતિ દ્વે સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયો લોકિયા ચ લોકુત્તરા ચ. તત્થ લોકિયા પુથુજ્જનસ્સ અસઞ્ઞસત્તુપિકા હોતિ, લોકુત્તરા અરિયાનં, સા ચ નાસઞ્ઞસત્તુપિકા. ઇમં પન વિભાગં અકત્વા અવિસેસેન સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ અસઞ્ઞસત્તુપિકાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ હેતુવાદાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યસ્મા અસઞ્ઞસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ અલોભાદયો અત્થિ, ન નિરોધસમાપત્તિં, તસ્મા તેસં વસેન ચોદેતું અત્થીતિઆદિમાહ.

૭૩૬. ઇધાપિ અસઞ્ઞીતિ પઞ્હે ઇધ સઞ્ઞાવિરાગવસેન સમાપન્નત્તા અસઞ્ઞિતા અનુઞ્ઞાતા, તત્રાપિ અસઞ્ઞસત્તેનેવ. તસ્મા ઇમં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા લદ્ધિં પતિટ્ઠપેન્તેન છલેન પતિટ્ઠાપિતા હોતિ. ઇધ વા નિરોધસમાપત્તિં સન્ધાય અસઞ્ઞિતા અનુઞ્ઞાતા. તત્રાપિ ઇતો ચુતસ્સ અનાગામિનો નિરોધસમાપત્તિમેવ તસ્માપિ ઇમાય પટિઞ્ઞાય પતિટ્ઠાપિતા લદ્ધિ અપ્પતિટ્ઠિતાયેવાતિ.

અસઞ્ઞસત્તુપિકાકથાવણ્ણના.

૧૧. કમ્મૂપચયકથાવણ્ણના

૭૩૭. ઇદાનિ કમ્મૂપચયકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં કમ્મૂપચયો નામ કમ્મતો અઞ્ઞો ચિત્તવિપ્પયુત્તો અબ્યાકતો અનારમ્મણોતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય અઞ્ઞં કમ્મન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ કમ્મતો અઞ્ઞો કમ્મૂપચયો, ફસ્સાદિતોપિ અઞ્ઞેન ફસ્સૂપચયાદિના ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું અઞ્ઞો ફસ્સોતિઆદિમાહ. ઇતરો લદ્ધિયા અભાવેન પટિક્ખિપતિ.

૭૩૮-૭૩૯. કમ્મેન સહજાતોતિ પઞ્હેસુ ચિત્તવિપ્પયુત્તં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, ચિત્તસમ્પયુત્તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. કુસલોતિ પઞ્હેસુપિ ચિત્તવિપ્પયુત્તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. પરતો અકુસલોતિપઞ્હેસુપિ એસેવ નયો.

૭૪૦. સારમ્મણોતિ પુટ્ઠો પન એકન્તં અનારમ્મણમેવ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. ચિત્તં ભિજ્જમાનન્તિ યદા ચિત્તં ભિજ્જમાનં હોતિ, તદા કમ્મં ભિજ્જતીતિ અત્થો. ભુમ્મત્થે વા પચ્ચત્તં, ચિત્તે ભિજ્જમાનેતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. તત્થ યસ્મા સમ્પયુત્તો ભિજ્જતિ, વિપ્પયુત્તો ન ભિજ્જતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ ચેવ પટિક્ખિપતિ ચ.

૭૪૧. કમ્મમ્હિ કમ્મૂપચયોતિ કમ્મે સતિ કમ્મૂપચયો, કમ્મે વા પતિટ્ઠિતે કમ્મૂપચયો, કમ્મૂપચયતોવ વિપાકો નિબ્બત્તતિ. તસ્મિં પન કમ્મે નિરુદ્ધે યાવ અંકુરુપ્પાદા બીજં વિય યાવ વિપાકુપ્પાદા કમ્મૂપચયો તિટ્ઠતીતિસ્સ લદ્ધિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. તઞ્ઞેવ કમ્મં, સો કમ્મૂપચયો, સો કમ્મવિપાકોતિ યસ્મા કમ્મમ્હિ કમ્મૂપચયો, સો ચ યાવ વિપાકુપ્પાદા તિટ્ઠતીતિસ્સ લદ્ધિ, તસ્મા નં તેસં તિણ્ણમ્પિ એકત્તં પુચ્છતિ વિપાકો સારમ્મણોતિ ઇદં વિપાકો વિય વિપાકધમ્મધમ્મોપિ આરમ્મણપટિબદ્ધોયેવાતિ ચોદનત્થં પુચ્છતિ. ઇતરો પન લદ્ધિવસેનેકં પટિજાનાતિ, એકં પટિક્ખિપતિ. પટિલોમેપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

કમ્મૂપચયકથાવણ્ણના.

પન્નરસમો વગ્ગો.

તતિયપણ્ણાસકો સમત્તો.