૧૪. ચુદ્દસમવગ્ગો

૧. કુસલાકુસલપટિસન્દહનકથાવણ્ણના

૬૮૬-૬૯૦. ઇદાનિ કુસલાકુસલપટિસન્દહનકથા નામ હોતિ. તત્થ કુસલં વા અકુસલસ્સ, અકુસલં વા કુસલસ્સ અનન્તરા ઉપ્પજ્જનકં નામ નત્થીતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિસન્ધાનં ન યુજ્જતિ. યે પન યસ્મા એકવત્થુસ્મિઞ્ઞેવ રજ્જતિ વિરજ્જતિ ચ, તસ્મા તં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિસન્દહતીતિ લદ્ધિં ગહેત્વા ઠિતા, સેય્યથાપિ મહાસઙ્ઘિકા; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ; પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. આવટ્ટના પણિધીતિ ઉભયં આવજ્જનસ્સેવ નામં. તઞ્હિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેતીતિ આવટ્ટના. ભવઙ્ગારમ્મણતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં પણિદહતિ ઠપેતીતિ પણિધિ. કુસલં અનાવટ્ટેન્તસ્સાતિ યં તં અકુસલાનન્તરં પટિસન્દહન્તં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ, તં અનાવટ્ટેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો પન વિના આવજ્જનેન કુસલસ્સ ઉપ્પત્તિં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. કુસલં અયોનિસો મનસિકરોતોતિ ઇદં યદિ અકુસલાનન્તરં કુસલં ઉપ્પજ્જેય્ય, અકુસલસ્સેવ આવજ્જનેન અયોનિસો મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ચોદનત્થં વુત્તં. સેસં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. નનુ યસ્મિંયેવ વત્થુસ્મિન્તિ વચનં એકારમ્મણે સરાગવિરાગુપ્પત્તિં દીપેતિ, ન કુસલાકુસલાનં અનન્તરતં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

કુસલાકુસલપટિસન્દહનકથાવણ્ણના.

૨. સળાયતનુપ્પત્તિકથાવણ્ણના

૬૯૧-૬૯૨. ઇદાનિ સળાયતનુપ્પત્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ ઉપપત્તેસિયેન પટિસન્ધિચિત્તેન સહેવ ઓપપાતિકાનં સળાયતનં ઉપ્પજ્જતિ. ગબ્ભસેય્યકાનં અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ મનાયતનકાયાયતનાનેવ પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ. સેસાનિ ચત્તારિ સત્તસત્તતિરત્તિમ્હિ. તાનિ ચ ખો યેન કમ્મુના પટિસન્ધિ ગહિતા, તસ્સેવ અઞ્ઞસ્સ વા કતત્તાતિ અયં સકસમયે વાદો. યેસં પન એકકમ્મસમ્ભવત્તા સમ્પન્નસાખાવિટપાનં રુક્ખાદીનં અંકુરો વિય બીજમત્તં સળાયતનં માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિક્ખણેયેવ ઉપ્પજ્જતીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય સળાયતનન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગીતિઆદિ સળાયતને સતિ એવરૂપો હુત્વા ઓક્કમેય્યાતિ ચોદનત્થં વુત્તં. માતુકુચ્છિગતસ્સાતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. પરતો માતુકુચ્છિગતસ્સ પચ્છા કેસાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સળાયતનુપ્પત્તિકથાવણ્ણના.

૩. અનન્તરપચ્ચયકથાવણ્ણના

૬૯૩-૬૯૭. ઇદાનિ અનન્તરપચ્ચયકથા નામ હોતિ. તત્થ નચ્ચગીતાદીસુ રૂપદસ્સનસદ્દસવનાદીનં લહુપરિવત્તિતં દિસ્વા ‘‘ઇમાનિ વિઞ્ઞાણાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સોતવિઞ્ઞાણં રૂપારમ્મણંયેવાતિ યદિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરા ઉપ્પજ્જેય્ય, વિપાકમનોધાતુ વિય રૂપારમ્મણં સિયાતિ ચોદેતું વુત્તં. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણન્તિ પઞ્હેસુ સુત્તાભાવેન પટિક્ખિપિત્વા અનન્તરુપ્પત્તિં સલ્લક્ખેન્તો લદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ. તઞ્ઞેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં તં સોતવિઞ્ઞાણન્તિ યથા પઠમજવનાનન્તરં દુતિયજવનં મનોવિઞ્ઞાણભાવેન તઞ્ઞેવ હોતિ, કિં તે તથા એતમ્પિ દ્વયં એકમેવાતિ પુચ્છતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. નચ્ચતિ ગાયતીતિઆદિવચનં આરમ્મણસમોધાને લહુપરિવત્તિતાય વોકિણ્ણભાવં દીપેતિ, ન અનન્તરપચ્ચયતં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

અનન્તરપચ્ચયકથાવણ્ણના.

૪. અરિયરૂપકથાવણ્ણના

૬૯૮-૬૯૯. ઇદાનિ અરિયરૂપકથા નામ હોતિ. તત્થ સમ્માવાચાકમ્મન્તા રૂપં, તઞ્ચ ખો ‘‘સબ્બં રૂપં ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૭) વચનતો ઉપાદાયરૂપન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અરિયરૂપં મહાભૂતાનં ઉપાદાયાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ અરિયાનં રૂપં, અરિયં વા રૂપન્તિ અરિયરૂપં. આમન્તાતિ લદ્ધિયં ઠત્વા પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. કુસલન્તિ પુટ્ઠો લદ્ધિવસેનેવ પટિજાનાતિ. અનાસવપુચ્છાદીસુપિ એસેવ નયો. યં કિઞ્ચિ રૂપન્તિ સુત્તં ઠપેત્વા ભૂતાનિ સેસરૂપસ્સ ઉપાદાભાવં દીપેતિ, ન સમ્માવાચાકમ્મન્તાનં. તેસઞ્હિ રૂપમત્તઞ્ઞેવ અસિદ્ધં, કુતો ઉપાદારૂપતા; તસ્મા અસાધકન્તિ.

અરિયરૂપકથાવણ્ણના.

૫. અઞ્ઞો અનુસયોતિકથાવણ્ણના

૭૦૦-૭૦૧. ઇદાનિ અઞ્ઞો અનુસયોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા પુથુજ્જનો કુસલાબ્યાકતે ચિત્તે વત્તમાને સાનુસયોતિ વત્તબ્બો, ન પરિયુટ્ઠિતોતિ તસ્મા અઞ્ઞો અનુસયો, અઞ્ઞં પરિયુટ્ઠાનન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય અઞ્ઞો કામરાગાનુસયોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં હેટ્ઠા અનુસયકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સાનુસયોતિઆદિ પન તસ્મિં સમયે અનુસયસ્સ અપ્પહીનત્તા સાનુસયોતિ વત્તબ્બતં, અનુપ્પન્નત્તા ચ પરિયુટ્ઠિતોતિ અવત્તબ્બતં દીપેતિ, ન અનુસયપરિયુટ્ઠાનાનં અઞ્ઞત્તં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

અઞ્ઞો અનુસયોતિકથાવણ્ણના.

૬. પરિયુટ્ઠાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથાવણ્ણના

૭૦૨. ઇદાનિ પરિયુટ્ઠાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા અનિચ્ચાદિતો મનસિકરોતોપિ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અપ્પેકદા, ભો ભારદ્વાજ, અસુભતો મનસિકરિસ્સામીતિ સુભતોવ મનસિકરોતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૭). તસ્મા પરિયુટ્ઠાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનંયેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પરિયુટ્ઠાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથાવણ્ણના.

૭. પરિયાપન્નકથાવણ્ણના

૭૦૩-૭૦૫. ઇદાનિ પરિયાપન્નકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા કામરાગો કામધાતું અનુસેતિ, કામધાતુપરિયાપન્નોતિ ચ વુચ્ચતિ, તસ્મા રૂપરાગારૂપરાગાપિ રૂપધાતુઅરૂપધાતુયો અનુસેન્તિ. રૂપધાતુઅરૂપધાતુપરિયાપન્નાયેવ ચ નામ હોન્તીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય રૂપરાગોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તત્થ અનુસેતીતિ યથા કામરાગો કામવિતક્કસઙ્ખાતં કામધાતું સહજાતવસેન અનુસેતિ, કિં તે એવં રૂપરાગો રૂપધાતુન્તિ પુચ્છતિ. પરિયાપન્નોતિ યથા ચ સો તિવિધાય કામધાતુયા કિલેસકામવસેન પરિયાપન્નત્તા કામધાતુપરિયાપન્નો, કિં તે એવં રૂપરાગોપિ રૂપધાતુપરિયાપન્નોતિ પુચ્છતિ. ઇતરો પનસ્સ અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેન્તો કેવલં લદ્ધિવસેન આમન્તાતિ પટિજાનાતિ. અથ નં તમત્થં સલ્લક્ખાપેતું કુસલવિપાકકિરિયસઙ્ખાતેહિ સમાપત્તેસિયાદીહિ સંસન્દિત્વા પુચ્છિતું સમાપત્તેસિયોતિઆદિમાહ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. નનુ કામરાગોતિઆદિવચનમ્પિ કામરાગસ્સેવ કામધાતુયં અનુસયભાવં પરિયાપન્નતઞ્ચ દીપેતિ, ન ઇતરેસં ઇતરધાતૂસૂતિ.

પરિયાપન્નકથાવણ્ણના.

૮. અબ્યાકતકથાવણ્ણના

૭૦૬-૭૦૮. ઇદાનિ અબ્યાકતકથા નામ હોતિ. તત્થ વિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનસઙ્ખાતં ચતુબ્બિધં અબ્યાકતં અવિપાકત્તા અબ્યાકતન્તિ વુત્તં. દિટ્ઠિગતં ‘‘સસ્સતો લોકોતિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૧૬ થોકં વિસદિસં) સસ્સતાદિભાવેન અકથિતત્તા. યેસં પન ઇમં વિભાગં અગ્ગહેત્વા પુરિમાબ્યાકતં વિય દિટ્ઠિગતમ્પિ અબ્યાકતન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ ઉત્તરાપથકાનઞ્ચ; તેસં તં વિભાગં દસ્સેતું દિટ્ઠિગતં અબ્યાકતન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

અબ્યાકતકથાવણ્ણના.

૯. અપરિયાપન્નકથાવણ્ણના

૭૦૯-૭૧૦. ઇદાનિ અપરિયાપન્નકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા પુથુજ્જનો ઝાનલાભી કામેસુ વીતરાગોતિ વત્તબ્બો હોતિ, ન પન વિગતદિટ્ઠિકોતિ, તસ્મા દિટ્ઠિગતં અપરિયાપન્નન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

અપરિયાપન્નકથાવણ્ણના.

ચુદ્દસમો વગ્ગો.