૧૩. તેરસમવગ્ગો

૧. કપ્પટ્ઠકથાવણ્ણના

૬૫૪-૬૫૭. ઇદાનિ કપ્પટ્ઠકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સઙ્ઘં સમગ્ગં ભેત્વાન, કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતી’’તિ ‘‘સકલમ્પિ કપ્પં સઙ્ઘભેદકો નિરયે તિટ્ઠતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકાનં; તે સન્ધાય કપ્પટ્ઠોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. બુદ્ધો ચ લોકેતિ ઇદં વિના બુદ્ધુપ્પાદેન સઙ્ઘભેદસ્સ અભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. કપ્પો ચ સણ્ઠાતિ સઙ્ઘો ચ ભિજ્જતીતિઆદિ ‘‘યદિ સો સકલં કપ્પં તિટ્ઠતિ, સણ્ઠહનતો પટ્ઠાય તં કમ્મં કત્વા તત્થ ઉપ્પજ્જિત્વા તિટ્ઠેય્યા’’તિ દસ્સેતું વુત્તં. અતીતન્તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તાધિપ્પાયમેવ. કપ્પટ્ઠો ઇદ્ધિમાતિ પઞ્હે ભાવનામયં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, પરસમયે પનસ્સ જાતિમયં ઇદ્ધિં ઇચ્છન્તિ, તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. છન્દિદ્ધિપાદોતિઆદિ ‘‘જાતિમયાય ઇદ્ધિયા ઇદ્ધિમાતિ લદ્ધિમત્તમેતં, કિં તેન, યદિ પનસ્સ ઇદ્ધિ અત્થિ, ઇમિના નયેન ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા ભવેય્યુ’’ન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. આપાયિકો નેરયિકોતિ સુત્તં યં સો એકં કપ્પં અસીતિભાગે કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલં તિટ્ઠેય્ય, તં આયુકપ્પં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

કપ્પટ્ઠકથાવણ્ણના.

૨. કુસલપટિલાભકથાવણ્ણના

૬૫૮-૬૫૯. ઇદાનિ કુસલપટિલાભકથા નામ હોતિ. તત્થ કપ્પટ્ઠો સકસમયે કામાવચરકુસલમેવ પટિલભતિ. યેન પન તં ઉપપત્તિં પટિબાહેય્ય, તં મહગ્ગતં લોકુત્તરં વા ન પટિલભતિ. યેસં પન ઇમં વિભાગં અકત્વા અવિસેસેનેવ ‘‘સો કુસલચિત્તં ન પટિલભતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તેસં વિભાગદસ્સનેન તં લદ્ધિં ભિન્દિતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કુસલપટિલાભકથાવણ્ણના.

૩. અનન્તરાપયુત્તકથાવણ્ણના

૬૬૦-૬૬૨. ઇદાનિ અનન્તરાપયુત્તકથા નામ હોતિ. તત્થ અનન્તરાપયુત્તો નામ યેન ખન્ધભેદતો અનન્તરા વિપાકદાયકં માતુઘાતાદિ આનન્તરિયકમ્મં આણત્તં. તત્થ યસ્સ નિયતાય આણત્તિયા આણત્તો તં કમ્મં કરિસ્સતિ, સો અત્થસાધિકાય ચેતનાય ઉપ્પાદિતત્તા મિચ્છત્તનિયતો હોતિ, અભબ્બો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિતું. યસ્સ અનિયતાય આણત્તિયા આણત્તો તં કમ્મં કરિસ્સતિ, સો અત્થસાધિકાય ચેતનાય અનુપ્પાદિતત્તા ન મિચ્છત્તનિયતો, ભબ્બો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિતુન્તિ ઇદં સકસમયે સન્નિટ્ઠાનં. યેસં પન ‘‘અનિયતાયપિ આણત્તિયા અભબ્બોયેવ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિતુ’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તેસં તં લદ્ધિં ભિન્દિતું સકવાદી પુબ્બપક્ખં દત્વા અનન્તરાપયુત્તોતિ પરવાદિના અત્તાનં પુચ્છાપેતિ. તેનેત્થ પઠમપુચ્છા પરવાદિસ્સ, અત્થસાધિકચેતનાય અભાવં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. તતો પરવાદી માતુઘાતાદિકમ્મસ્સ આણત્તત્તાવ ‘‘સો મિચ્છત્તનિયતો’’તિ મઞ્ઞતિ. તસ્મા મિચ્છત્તનિયામઞ્ચાતિ પઞ્હં પુચ્છતિ. સકવાદી પન એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ દ્વિન્નં નિયામાનં અનોક્કન્તિમત્તમેવ સન્ધાય ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ.

નનુ તં કમ્મન્તિ માતુઘાતાદિકમ્મં. તત્થ અનિયતાણત્તિં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. અનિયતમ્પિ હિ આણત્તિં પયોજેત્વા ઠિતસ્સ ‘‘અનનુચ્છવિકં મયા કત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતેવ, વિપ્પટિસારો જાયતેવ. હઞ્ચીતિઆદિ કુક્કુચ્ચુપ્પત્તિમત્તં ગહેત્વા પરવાદિના લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં વુત્તં.

૬૬૧. ઇદાનિ યસ્સ અનિયતાણત્તિકસ્સાપિ અનન્તરાપયુત્તસ્સ પરવાદિના સમ્મત્તનિયામોક્કમનં પટિસિદ્ધં, તમેવ પુગ્ગલં ગહેત્વા અનન્તરાપયુત્તો પુગ્ગલો અભબ્બોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં સકવાદી ‘‘અભબ્બો નામ માતુઘાતાદિકમ્માનં કારકો, કિં તે તેન તાનિ કમ્માનિ કતાની’’તિ ચોદેતું માતા જીવિતા વોરોપિતાતિઆદિમાહ. ઇતરો તેસં વત્થૂનં અરોગતાય તથારૂપં કિરિયં અપસ્સન્તો ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ.

તં કમ્મં પટિસંહરિત્વાતિ અનિયતાણત્તિકમ્મં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ ‘‘મા ખો મયા આણત્તં આકાસી’’તિ આણત્તં નિવારેન્તેન પટિસંહટં નામ હોતિ. પટિસંહટત્તાયેવ ચેત્થ કુક્કુચ્ચં પટિવિનોદિતં, વિપ્પટિસારો પટિવિનીતો નામ હોતિ. એવં સન્તેપિ પનેત્થ પુરિમાણત્તિયાયેવ નિયતભાવં મઞ્ઞમાનો પરવાદી ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ. અથ નં સકવાદી તસ્સ કમ્મસ્સ પટિસંહટભાવં સમ્પટિચ્છાપેત્વા અત્તનો લદ્ધિં પતિટ્ઠાપેત્વા હઞ્ચીતિઆદિમાહ.

૬૬૨. પુન અનન્તરાપયુત્તોતિ પરિયોસાનપઞ્હે પઠમપઞ્હે વિય પુચ્છા પરવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. નનુ તં કમ્મન્તિ અનુયોગો પરવાદિસ્સ, પટિસંહટકાલતો પુબ્બે પયુત્તકાલં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. પયુત્તપુબ્બતામત્તં ગહેત્વા અનિયતાણત્તિવસેન હઞ્ચીતિ લદ્ધિપતિટ્ઠાપનં પરવાદિસ્સ. અયં પન લદ્ધિ અયોનિસો પતિટ્ઠિતત્તા અપ્પતિટ્ઠિતાવ હોતીતિ.

અનન્તરાપયુત્તકથાવણ્ણના.

૪. નિયતસ્સ નિયામકથાવણ્ણના

૬૬૩-૬૬૪. ઇદાનિ નિયતસ્સ નિયામકથા નામ હોતિ. તત્થ દુવિધો નિયામો – મિચ્છત્તનિયામો ચ આનન્તરિયકમ્મં, સમ્મત્તનિયામો ચ અરિયમગ્ગો. ઇમે દ્વે નિયામે ઠપેત્વા અઞ્ઞો નિયામો નામ નત્થિ. સબ્બેપિ હિ સેસા તેભૂમકધમ્મા અનિયતા નામ. તેહિ સમન્નાગતોપિ અનિયતોયેવ. બુદ્ધેહિ પન અત્તનો ઞાણબલેન ‘‘અયં સત્તો અનાગતે બોધિં પાપુણિસ્સતી’’તિ બ્યાકતો બોધિસત્તો પુઞ્ઞુસ્સદત્તા નિયતોતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ઇમં વોહારમત્તં ગહેત્વા ‘‘પચ્છિમભવિકો બોધિસત્તો તાય જાતિયા ભબ્બો ધમ્મં અભિસમેતુ’’ન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘નિયતો નિયામં ઓક્કમતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાપરસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. મિચ્છત્તનિયતોતિઆદિ અઞ્ઞેન નિયામેન નિયતસ્સ અઞ્ઞનિયામાભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. પુબ્બે મગ્ગં ભાવેત્વાતિઆદિ નિયામપ્પભેદદસ્સનત્થં વુત્તં. સતિપટ્ઠાનન્તિઆદિ એકસ્મિમ્પિ નિયામે ધમ્મપ્પભેદદસ્સનત્થં વુત્તં. ભબ્બો બોધિસત્તોતિ વચનં કેવલં બોધિસત્તસ્સ ભબ્બતં દીપેતિ, ન નિયતસ્સ નિયામોક્કમનં, તસ્મા અસાધકં. સો હિ પુબ્બે એકેનપિ નિયતધમ્મેન અનિયતો બોધિમૂલે સચ્ચદસ્સનેન નિયામં ઓક્કન્તોતિ.

નિયતસ્સ નિયામકથાવણ્ણના.

૫. નિવુતકથાવણ્ણના

૬૬૫-૬૬૭. ઇદાનિ નિવુતકથા નામ હોતિ. તત્થ સુદ્ધસ્સ સુદ્ધકિચ્ચાભાવતો નીવરણેહિ નિવુતો ઓફુટો પરિયોનદ્ધો ચ નીવરણં જહતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય નિવુતોતિપુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. રત્તો રાગન્તિઆદિ નિવુતસ્સ નીવરણજહને દોસદસ્સનત્થં વુત્તં. પરિસુદ્ધે પરિયોદાતેતિઆદિ વિક્ખમ્ભનવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધસ્સ સમુચ્છેદવિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ એવં જાનતોતિઆદિ જાનતો પસ્સતો આસવક્ખયં દીપેતિ, ન નિવુતસ્સ નીવરણજહનં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

નિવુતકથાવણ્ણના.

૬. સમ્મુખીભૂતકથાવણ્ણના

૬૬૮-૬૭૦. ઇદાનિ સમ્મુખીભૂતકથા નામ હોતિ. તત્થ સમ્મુખીભૂતોતિ સંયોજનાનં સમ્મુખીભાવં તેહિ સમઙ્ગીભાવં ઉપગતો. સેસમેત્થ નિવુતકથાસદિસમેવાતિ.

સમ્મુખીભૂતકથાવણ્ણના.

૭. સમાપન્નો અસ્સાદેતીતિકથાવણ્ણના

૬૭૧-૬૭૩. ઇદાનિ સમાપન્નો અસ્સાદેતીતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સો તદસ્સાદેતી’’તિઆદિવચનં (અ. નિ. ૪.૧૨૩) નિસ્સાય ‘‘સમાપન્નો અસ્સાદેતિ, સા ચસ્સ ઝાનનિકન્તિ ઝાનારમ્મણા હોતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં, તે સન્ધાય સમાપન્નોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તં ઝાનં તસ્સ ઝાનસ્સ આરમ્મણન્તિ પઞ્હેસુ તસ્સેવ તદારમ્મણતં અપસ્સન્તો સુત્તવિરોધભયેન પટિક્ખિપતિ, ‘‘તદસ્સાદેતી’’તિવચનમત્તેન પટિજાનાતિ. સો તદસ્સાદેતીતિ સુત્તં ઝાનલાભિનો ઝાના વુટ્ઠાય ઝાનસ્સાદં સાધેતિ, ન અન્તોસમાપત્તિયંયેવ ઝાનનિકન્તિયા ઝાનારમ્મણતં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

સમાપન્નો અસ્સાદેતીતિકથાવણ્ણના.

૮. અસાતરાગકથાવણ્ણના

૬૭૪. ઇદાનિ અસાતરાગકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘યંકિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં અભિનન્દતિ અભિવદતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૯) સુત્તે દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન વુત્તં. ‘‘અભિનન્દતી’’તિવચનં નિસ્સાય ‘‘દુક્ખવેદનાયપિ રાગસ્સાદવસેન અભિનન્દના હોતિ. તસ્મા અત્થિ અસાતરાગો’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અત્થિ અસાતરાગોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ અસાતરાગોતિ અસાતે દુક્ખવેદયિતે ‘‘અહો વત મે એતદેવ ભવેય્યા’’તિ રજ્જના. આમન્તાતિ લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૬૭૫. સો તં વેદનં અભિનન્દતીતિ સુત્તે પન વિનિવટ્ટેત્વા દુક્ખવેદનમેવ આરબ્ભ રાગુપ્પત્તિ નામ નત્થિ, સમૂહગ્ગહણેન પન વેદયિતલક્ખણં ધમ્મં દુક્ખવેદનમેવ વા અત્તતો સમનુપસ્સન્તો દિટ્ઠિમઞ્ઞનાસઙ્ખાતાય દિટ્ઠાભિનન્દનાય વેદનં અભિનન્દતિ, દુક્ખાય વેદનાય વિપરિણામં અભિનન્દતિ, દુક્ખાય વેદનાય અભિભૂતો તસ્સા પટિપક્ખં કામસુખં પત્થયન્તોપિ દુક્ખવેદનં અભિનન્દતિ નામ. એવં દુક્ખવેદનાય અભિનન્દના હોતીતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા અસાધકમેતં અસાતરાગસ્સાતિ.

અસાતરાગકથાવણ્ણના.

૯. ધમ્મતણ્હાઅબ્યાકતાતિકથાવણ્ણના

૬૭૬-૬૮૦. ઇદાનિ ધમ્મતણ્હા અબ્યાકતાતિકથા નામ હોતિ. તત્થ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ ઇમાસુ છસુ તણ્હાસુ યસ્મા સબ્બપચ્છિમા તણ્હા ધમ્મતણ્હાતિ વુત્તા, તસ્મા સા અબ્યાકતાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસપઞ્હાનં પાળિયા અત્થો નિય્યાતિ. કામતણ્હાતિઆદીહિ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ છપિ તણ્હા સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતા. રૂપાદીસુ હિ છસુ આરમ્મણેસુ કામસ્સાદવસેન પવત્તા તણ્હા કામતણ્હા. ‘‘ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતા તણ્હા ભવતણ્હા. ‘‘ન ભવિસ્સતી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતા તણ્હા વિભવતણ્હાતિ. નનુ સા ધમ્મતણ્હાતિ પદં તણ્હાય ધમ્મારમ્મણં આરબ્ભ પવત્તિં દીપેતિ, ન અબ્યાકતભાવં તસ્મા અસાધકન્તિ.

ધમ્મતણ્હા અબ્યાકતાતિકથાવણ્ણના.

૧૦. ધમ્મતણ્હાનદુક્ખસમુદયોતિકથાવણ્ણના

૬૮૧-૬૮૫. ઇદાનિ ધમ્મતણ્હા નદુક્ખસમુદયોતિકથા નામ હોતિ. તત્રાપિ યસ્મા સા ધમ્મતણ્હાતિ વુત્તા, તસ્મા ન દુક્ખસમુદયોતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનંયેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં પુરિમકથાસદિસમેવાતિ.

ધમ્મતણ્હા નદુક્ખસમુદયોતિકથાવણ્ણના.

તેરસમો વગ્ગો.