૧૨. દ્વાદસમવગ્ગો

૧. સંવરો કમ્મન્તિકથાવણ્ણના

૬૩૦-૬૩૨. ઇદાનિ સંવરો કમ્મન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ, ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિ સુત્તં નિસ્સાય ‘‘સંવરોપિ અસંવરોપિ કમ્મ’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ.

અથ નં યા સકસમયે ચેતના ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુત્તા યથા સા કાયવચીમનોદ્વારેસુ પવત્તમાના કાયકમ્માદિનામં લભતિ, તથા ‘‘યદિ તે સંવરો કમ્મં, સોપિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ પવત્તમાનો ચક્ખુકમ્માદિનામં લભેય્યા’’તિ ચોદેતું ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો ચક્ખુકમ્મન્તિઆદિમાહ. ઇતરો તાદિસં સુત્તપદં અપસ્સન્તો ચતૂસુ દ્વારેસુ પટિક્ખિપિત્વા પઞ્ચમે કાયદ્વારે પસાદકાયં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, વિઞ્ઞત્તિકાયં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સો હિ પસાદકાયમ્પિ વિઞ્ઞત્તિકાયમ્પિ કાયિન્દ્રિયન્ત્વેવ ઇચ્છતિ. મનોદ્વારેપિ વિપાકદ્વારં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, કમ્મદ્વારં સન્ધાય પટિજાનાતિ. અસંવરેપિ એસેવ નયો. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિ સુત્તં તેસુ દ્વારેસુ સંવરાસંવરમેવ દીપેતિ, ન તસ્સ કમ્મભાવં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

સંવરો કમ્મન્તિકથાવણ્ણના.

૨. કમ્મકથાવણ્ણના

૬૩૩-૬૩૫. ઇદાનિ કમ્મકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માન’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭) સુત્તપદં નિસ્સાય ‘‘સબ્બં કમ્મં સવિપાક’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તેસં ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) સત્થારા અવિસેસેન ચેતના ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુત્તા; સા ચ કુસલાકુસલાવ સવિપાકા, અબ્યાકતા અવિપાકાતિ ઇમં વિભાગં દસ્સેતું સબ્બં કમ્મન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પુન સબ્બા ચેતનાતિ પઞ્હેસુ અબ્યાકતં સન્ધાય પટિક્ખેપો, કુસલાકુસલે સન્ધાય પટિઞ્ઞા વેદિતબ્બા. વિપાકાબ્યાકતાતિઆદિ સવિપાકાવિપાકચેતનં સરૂપેન દસ્સેતું વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે’’તિ સુત્તં સતિ પચ્ચયે દિટ્ઠધમ્માદીસુ વિપાકપટિસંવેદનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

કમ્મકથાવણ્ણના.

૩. સદ્દો વિપાકોતિકથાવણ્ણના

૬૩૬-૬૩૭. ઇદાનિ સદ્દો વિપાકોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘સો તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા ઉસ્સન્નત્તા વિપુલત્તા બ્રહ્મસ્સરો હોતી’’તિઆદીનિ (દી. નિ. ૩.૨૩૬) અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘સદ્દો વિપાકો’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તેસં ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાના અરૂપધમ્માવ વિપાકાતિ નામં લભન્તિ. રૂપધમ્મેસુ પનાયં વોહારો નત્થી’’તિ દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સુખવેદનીયોતિઆદિ ‘‘વિપાકો નામ એવરૂપો હોતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘સો તસ્સ કમ્મસ્સા’’તિ સુત્તં લક્ખણપટિલાભદસ્સનત્થં વુત્તં. મહાપુરિસો હિ કમ્મસ્સ કતત્તા સુચિપરિવારોપિ હોતિ, ન ચ પરિવારો વિપાકો, તસ્મા અસાધકમેતન્તિ.

સદ્દો વિપાકોતિકથાવણ્ણના.

૪. સળાયતનકથાવણ્ણના

૬૩૮-૬૪૦. ઇદાનિ સળાયતનકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા સળાયતનં કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપ્પન્નં, તસ્મા ‘‘વિપાકો’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તે સન્ધાય ચક્ખાયતનં વિપાકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. સળાયતનં વિપાકોતિ એત્થ મનાયતનં સિયા વિપાકો. સેસાનિ કેવલં કમ્મસમુટ્ઠાનાનિ, ન વિપાકો. તસ્મા અસાધકમેતન્તિ.

સળાયતનકથાવણ્ણના.

૫. સત્તક્ખત્તુપરમકથાવણ્ણના

૫૪૧-૫૪૫. ઇદાનિ સત્તક્ખત્તુપરમકથા નામ હોતિ, તત્થ યસ્મા ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમો પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમતાય નિયતો’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તેસં ઠપેત્વા ‘‘અરિયમગ્ગં અઞ્ઞો તસ્સ નિયમો નત્થિ, યેન સો સત્તક્ખત્તુપરમતાય નિયતો ભવેય્યા’’તિ ઇમં વિભાગં દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ.

માતા જીવિતાતિઆદીસુ અયમધિપ્પાયો – દ્વે નિયામા સમ્મત્તનિયામો ચ મિચ્છત્તનિયામો ચ. સમ્મત્તનિયામો અરિયમગ્ગો. સો અવિનિપાતધમ્મતઞ્ચેવ ફલુપ્પત્તિઞ્ચ નિયમેતિ. મિચ્છત્તનિયામો આનન્તરિયકમ્મં. તં અનન્તરા નિરયૂપપત્તિં નિયમેતિ. તત્થ સત્તક્ખત્તુપરમો સોતાપત્તિમગ્ગેન અવિનિપાતધમ્મતાય ચ ફલુપ્પત્તિયા ચ નિયમિતો. સેસમગ્ગનિયામો પનસ્સ નત્થિ અનધિગતત્તા, આનન્તરિયમ્પિ કાતું સો અભબ્બો. ત્વં પનસ્સ નિયામં ઇચ્છસિ, તેન તં વદામ – ‘‘કિં તે સો ઇમિના મિચ્છત્તનિયામેન નિયમિતો’’તિ.

અભબ્બો અન્તરાતિ પઞ્હેસુ આનન્તરિયાભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, સત્તક્ખત્તુપરમં સન્ધાય પટિજાનાતિ. અત્થિ સો નિયામોતિ પઞ્હે સત્તક્ખત્તુપરમતાય નિયામં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. અત્થિ તે સતિપટ્ઠાનાતિઆદિ નિયામસઙ્ખાતે મગ્ગધમ્મે દસ્સેતું વુત્તં. તસ્સ પન પુન પઠમમગ્ગાનુપ્પત્તિતો તેપિ નત્થિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. નનુ સો સત્તક્ખત્તુપરમોતિ એત્થ ભગવા ‘‘અયં પુગ્ગલો એત્તકે ભવે સન્ધાવિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અયં એત્તકે’’તિ અત્તનો ઞાણબલેન બ્યાકરોતિ, ન ભવનિયામં નામ કિઞ્ચિ તેન સત્તક્ખત્તુપરમો, કોલંકોલો, એકબીજી વાતિ વુત્તં, તસ્મા અસાધકમેતન્તિ.

સત્તક્ખત્તુપરમકથાવણ્ણના.

૬૪૬-૬૪૭. કોલંકોલએકબીજિકથાયોપિ ઇમિનાવુપાયેન વેદિતબ્બા.

કોલંકોલએકબીજિકથાવણ્ણના.

૮. જીવિતાવોરોપનકથાવણ્ણના

૬૪૮-૬૪૯. ઇદાનિ જીવિતાવોરોપનકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા દોસસમ્પયુત્તેન ચિત્તેન પાણાતિપાતો હોતિ, દોસો ચ દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ અપ્પહીનો, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠિસમ્પન્નો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાપરસેલિયાનં; તે સન્ધાય દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સઞ્ચિચ્ચ માતરન્તિઆદિપઞ્હેસુ પન ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો’’તિ સુત્તભયેન પટિક્ખિપતિ. સત્થરિ અગારવોતિઆદિ સત્થારાદીસુ સગારવસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમાભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇતરો પન અકુસલવસેન તસ્સ અગારવો નામ નત્થીતિ પટિક્ખિપિત્વા સગારવભાવઞ્ચ સમ્પટિચ્છિત્વા પુન અગારવોતિ પુટ્ઠો તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ પસુતતાય વિક્ખિત્તાનં અસતિયા અમનસિકારેન ચેતિયે અભિવાદનપદક્ખિણકરણાભાવં સન્ધાય પટિજાનાતિ. પુન ઓહદેય્યાતિઆદિના નયેન પુટ્ઠો તાદિસાય કિરિયાય સઞ્ચિચ્ચ અકરણતો પટિક્ખિપતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

જીવિતાવોરોપનકથાવણ્ણના.

૯. દુગ્ગતિકથાવણ્ણના

૬૫૦-૬૫૨. ઇદાનિ દુગ્ગતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યે દુગ્ગતિઞ્ચ દુગ્ગતિસત્તાનં રૂપાદિઆરમ્મણં તણ્હઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ દુગ્ગતીતિ ગહેત્વા પુન તથા અવિભજિત્વા અવિસેસેનેવ ‘‘દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પહીના દુગ્ગતી’’તિ વદન્તિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકા; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. આપાયિકે રૂપે રજ્જેય્યાતિઆદિ પરવાદિનો લદ્ધિયા દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ દુગ્ગતિ અપ્પહીના, તસ્સ વસેન ચોદેતું વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. નિરયં ઉપપજ્જેય્યાતિઆદિ દુગ્ગતિપહાનમેવ દુગ્ગતિગામિનિતણ્હાપહાનં વા દીપેતિ, ન દુગ્ગતિસત્તાનં રૂપાદિઆરમ્મણાય તણ્હાય પહાનં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

દુગ્ગતિકથાવણ્ણના.

૬૫૩. સત્તમભવિકકથાયપિ એસેવ નયોતિ.

દ્વાદસમો વગ્ગો.