૧૧. એકાદસમવગ્ગો

૧-૩. તિસ્સોપિ અનુસયકથાવણ્ણના

૬૦૫-૬૧૩. ઇદાનિ અનુસયા અબ્યાકતા, અહેતુકા, ચિત્તવિપ્પયુત્તાતિ તિસ્સોપિ અનુસયકથા નામ હોન્તિ. તત્થ યસ્મા પુથુજ્જનો કુસલાબ્યાકતે ચિત્તે વત્તમાને ‘‘સાનુસયો’’તિ વત્તબ્બો, યો ચસ્સ તસ્મિં ખણે હેતુ, ન તેન હેતુના અનુસયા સહેતુકા, ન તેન ચિત્તેન સમ્પયુત્તા, તસ્મા ‘‘તે અબ્યાકતા, અહેતુકા, ચિત્તવિપ્પયુત્તા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય તીસુપિ કથાસુ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સક્કા પાળિમગ્ગેનેવ જાનિતુન્તિ, તસ્મા ન વિત્થારિતન્તિ.

તિસ્સોપિ અનુસયકથાવણ્ણના.

૪. ઞાણકથાવણ્ણના

૬૧૪-૬૧૫. ઇદાનિ ઞાણકથા નામ હોતિ. તત્થ મગ્ગઞાણેન અઞ્ઞાણે વિગતેપિ પુન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવસેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તે વત્તમાને યસ્મા તં મગ્ગચિત્તં ન પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘ન વત્તબ્બં ઞાણી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ અઞ્ઞાણે વિગતે ‘ઞાણી’તિ પઞ્ઞત્તિ ન સિયા, રાગાદીસુ વિગતેસુ વીતરાગાદિપઞ્ઞત્તિપિ ન સિયાતિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયં અકોવિદોસી’’તિ ચોદેતું રાગે વિગતેતિઆદિમાહ. ઇતરો તેસુ વિગતેસુ સરાગાદિભાવે યુત્તિં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. પરિયોસાને યસ્મા ઞાણપટિલાભેન સો ઞાણીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા ન હેવન્તિ પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સાતિ.

ઞાણકથાવણ્ણના.

૫. ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથાવણ્ણના

૬૧૬-૬૧૭. ઇદાનિ ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા અરહા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસમઙ્ગી પટિલદ્ધં મગ્ગઞાણં સન્ધાય ‘‘ઞાણી’’તિ વુચ્ચતિ, ન ચસ્સ તં તેન ચિત્તેન સમ્પયુત્તં, તસ્મા ‘‘ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્ત’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્તં ચિત્તવિપ્પયુત્તેસુ રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં સિયા’’તિ ચોદેતું રૂપન્તિઆદિમાહ. ઇતરો પટિક્ખિપતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. પરિયોસાને પન પઞ્ઞવાતિ પુટ્ઠો પટિલાભવસેન તં પવત્તિં ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતીતિ.

ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથાવણ્ણના.

૬. ઇદં દુક્ખન્તિકથાવણ્ણના

૬૧૮-૮૨૦. ઇદાનિ ઇદં દુક્ખન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે યોગાવચરો ઇદં દુક્ખન્તિ વાચં ભાસતિ, એવમસ્સ ઇદં દુક્ખન્તિ વાચં ભાસતો ચ ઇદં દુક્ખન્તિ ઞાણં પવત્તતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, મગ્ગક્ખણે તથા વાચાભાસનં ઞાણપ્પવત્તિઞ્ચ સન્ધાય પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. યસ્મા પન સો સેસસચ્ચપટિસંયુત્તં વાચં પુથુજ્જનોવ ભાસતિ, ન ચ તસ્સ તથા ઞાણપ્પવત્તીતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા સમુદયાદિપઞ્હેસુ પટિક્ખિપતિ. રૂપં અનિચ્ચન્તિઆદિ દુક્ખપરિયાયદસ્સનવસેન વુત્તં. ઇતરો પન સકસમયે તાદિસં વોહારં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. ઇતિ ચ દન્તિ ચાતિઆદિ યદિ તસ્સ દુક્ખે ઞાણં પવત્તતિ, ઇ-કાર દં-કાર દુ-કાર ખ-કારેસુ પટિપાટિયા ચતૂહિ ઞાણેહિ પવત્તિતબ્બન્તિ દસ્સેતું વુત્તં. ઇતરો પન તથા ન ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ.

ઇદં દુક્ખન્તિકથાવણ્ણના.

૭. ઇદ્ધિબલકથાવણ્ણના

૬૨૧-૬૨૪. ઇદાનિ ઇદ્ધિબલકથા નામ હોતિ. તત્થ ઇદ્ધિપાદભાવનાનિસંસસ્સ અત્થં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘ઇદ્ધિબલેન સમન્નાગતો કપ્પં તિટ્ઠેય્યા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં; તે સન્ધાય ઇદ્ધિબલેન સમન્નાગતો કપ્પં તિટ્ઠેય્યાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ કપ્પો નામ મહાકપ્પો, કપ્પેકદેસો, આયુકપ્પોતિ તિવિધો. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાની’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬) એત્થ હિ મહાકપ્પોવ કપ્પોતિ વુત્તો. ‘‘બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં કપ્પો આયુપ્પમાણ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૧૨૩) એત્થ કપ્પેકદેસા. ‘‘કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતિ, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૪) એત્થ આયુકપ્પો. આયુકપ્પનં આયુવિધાનં કમ્મસ્સ વિપાકવસેન વા વસ્સગણનાય વા આયુપરિચ્છેદોતિ અત્થો. તેસુ મહાકપ્પં સન્ધાય પુચ્છતિ, ઇતરો પટિજાનાતિ.

અથ નં સકવાદી ‘‘સચે તે ઇદ્ધિબલેન સમન્નાગતો, ‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૩) એવં પરિચ્છિન્ના આયુકપ્પા ઉદ્ધં મહાકપ્પં વા મહાકપ્પેકદેસં વા જીવેય્ય ઇદ્ધિમયિકેનસ્સ આયુના ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું ઇદ્ધિમયિકો સો આયૂતિઆદિમાહ. ઇતરો ‘‘જીવિતિન્દ્રિયં નામ ઇદ્ધિમયિકં નત્થિ, કમ્મસમુટ્ઠાનમેવા’’તિ વુત્તત્તા પટિક્ખિપતિ. કો પનેત્થ ઇદ્ધિમતો વિસેસો, નનુ અનિદ્ધિમાપિ આયુકપ્પં તિટ્ઠેય્યાતિ? અયં વિસેસો – ઇદ્ધિમા હિ યાવતાયુકં જીવિતપ્પવત્તિયા અન્તરાયકરે ધમ્મે ઇદ્ધિબલેન પટિબાહિત્વા અન્તરા અકાલમરણં નિવારેતું સક્કોતિ, અનિદ્ધિમતો એતં બલં નત્થિ. અયમેતેસં વિસેસો.

અતીતં અનાગતન્તિ ઇદં અવિસેસેન કપ્પં તિટ્ઠેય્યાતિ પટિઞ્ઞાતત્તા ચોદેતિ. દ્વે કપ્પેતિઆદિ ‘‘યદિ ઇદ્ધિમા જીવિતપરિચ્છેદં અતિક્કમિતું સક્કોતિ, ન કેવલં એકં અનેકેપિ કપ્પે તિટ્ઠેય્યા’’તિ ચોદનત્થં વુત્તં. ઉપ્પન્નો ફસ્સોતિઆદિ ન સબ્બં ઇદ્ધિયા લબ્ભતિ, ઇદ્ધિયા અવિસયોપિ અત્થીતિ દસ્સેતું વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઇદ્ધિબલકથાવણ્ણના.

૮. સમાધિકથાવણ્ણના

૬૨૫-૬૨૬. ઇદાનિ સમાધિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં એકચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નાપિ એકગ્ગતા સમાધાનટ્ઠેન સમાધીતિ અગ્ગહેત્વા ‘‘સત્ત રત્તિન્દિવાનિ એકન્તસુખપટિસંવેદી વિહરિતુ’’ન્તિઆદિવચનં (મ. નિ. ૧.૧૮૦) નિસ્સાય ‘‘ચિત્તસન્તતિ સમાધી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ સબ્બત્થિવાદાનઞ્ચેવ ઉત્તરાપથકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય ચિત્તસન્તતીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ ચિત્તસન્તતિ સમાધિ, ચિત્તસન્તતિ નામ અતીતાપિ અત્થિ, અનાગતાપિ અત્થિ. ન હિ એકં પચ્ચુપ્પન્નચિત્તમેવ ચિત્તસન્તતિ નામ હોતિ, કિં તે સબ્બાપિ સા સમાધી’’તિ ચોદેતું અતીતાતિઆદિમાહ, ઇતરો તથા અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ.

નનુ અતીતં નિરુદ્ધન્તિઆદિ ‘‘ચિત્તસન્તતિયં પચ્ચુપ્પન્નમેવ ચિત્તં કિચ્ચકરં, અતીતાનાગતં નિરુદ્ધત્તા અનુપ્પન્નત્તા ચ નત્થિ, કથં તં સમાધિ નામ હોતી’’તિ દસ્સેતું વુત્તં. એકચિત્તક્ખણિકોતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. તતો યા સકસમયે ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથા’’તિઆદીસુ પચ્ચુપ્પન્નકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા એકગ્ગતા સમાધીતિ વુત્તા, તં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીતિઆદિ ‘‘એકચિત્તક્ખણિકો’’તિ વચનમત્તં ગહેત્વા છલેન વુત્તં, તેનેવ સકવાદિના પટિક્ખિત્તં. નનુ વુત્તં ભગવતાતિ સુત્તં પુરિમપચ્છિમવસેન પવત્તમાનસ્સ સમાધિસ્સ અબ્બોકિણ્ણતં સાધેતિ, ન સન્તતિયા સમાધિભાવં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

સમાધિકથાવણ્ણના.

૯. ધમ્મટ્ઠિતતાકથાવણ્ણના

૬૨૭. ઇદાનિ ધમ્મટ્ઠિતતાકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ વચનં નિસ્સાય ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદસઙ્ખાતા ધમ્મટ્ઠિતતા નામ એકા અત્થિ, સા ચ પરિનિપ્ફન્ના’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ પરિનિપ્ફન્નાનં અવિજ્જાદીનં અઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતતા નામ પરિનિપ્ફન્ના અત્થિ, તાયપિ ચ તે ધમ્મટ્ઠિતતાય અઞ્ઞા ઠિતતા પરિનિપ્ફન્ના આપજ્જતી’’તિ ચોદેતું તાય ઠિતતાતિઆદિમાહ. પરવાદી એવરૂપાય લદ્ધિયા અભાવેન પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો અનન્તરપચ્ચયતઞ્ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતઞ્ચ સન્ધાય પટિજાનાતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ધમ્મટ્ઠિતતાકથાવણ્ણના.

૧૦. અનિચ્ચતાકથાવણ્ણના

૬૨૮. ઇદાનિ અનિચ્ચતાકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘અનિચ્ચાનં રૂપાદીનં અનિચ્ચતાપિ રૂપાદયો વિય પરિનિપ્ફન્ના’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે રૂપાદયો વિય અનિચ્ચતા પરિનિપ્ફન્ના, તસ્સાપિ અઞ્ઞાય પરિનિપ્ફન્નાય અનિચ્ચતાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું તાય અનિચ્ચતાયાતિઆદિમાહ. ઇતરો દ્વિન્નં અનિચ્ચતાય એકતો અભાવેન પટિક્ખિપિત્વા પુન યસ્મા સા અનિચ્ચતા નિચ્ચા ન હોતિ, તેનેવ અનિચ્ચેન સદ્ધિં અન્તરધાયતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. અથસ્સ સકવાદી લેસોકાસં અદત્વા યા તેન દુતિયા અનિચ્ચતા પટિઞ્ઞાતા, તાયપિ તતો પરાયપીતિ પરમ્પરવસેન અનુપચ્છેદદોસં આરોપેન્તો તાય તાયેવાતિઆદિમાહ. જરા પરિનિપ્ફન્નાતિઆદિ યસ્મા ઉપ્પન્નસ્સ જરામરણતો અઞ્ઞા અનિચ્ચતા નામ નત્થિ, તસ્મા અનિચ્ચતાવિભાગાનુયુઞ્જનવસેન વુત્તં. તત્રાપિ પરવાદિનો પુરિમનયેનેવ પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ વેદિતબ્બો.

૬૨૯. રૂપં પરિનિપ્ફન્નન્તિઆદિ યેસં સા અનિચ્ચતા, તેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થં વુત્તં. તત્થ ‘‘યથા પરિનિપ્ફન્નાનં રૂપાદીનં અનિચ્ચતાજરામરણાનિ અત્થિ, એવં પરિનિપ્ફન્નાનં અનિચ્ચતાદીનં તાનિ નત્થી’’તિ મઞ્ઞમાનો એકન્તેન પટિક્ખિપતિયેવાતિ.

અનિચ્ચતાકથાવણ્ણના.

એકાદસમો વગ્ગો.