૩. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથાવણ્ણના

૫૭૬. ઇદાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિ સુત્તં નિસ્સાય ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે તસ્સ મગ્ગભાવના અત્થિ, પઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકેન વા મગ્ગેન, મગ્ગગતિકેહિ વા પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ ભવિતબ્બં, ન ચ તાનિ મગ્ગગતિકાનિ અનિબ્બાનારમ્મણત્તા અલોકુત્તરત્તા ચ, ન મગ્ગો પઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકો તેસં લક્ખણેન અસઙ્ગહિતત્તા’’તિ ચોદેતું નનુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકાતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યદિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગભાવના સિયા, યેન મનોવિઞ્ઞાણેન મગ્ગો સમ્પયુત્તો, તમ્પિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ સિયા. એવં સન્તે યદિદં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા’’તિઆદિ લક્ખણં વુત્તં, તં એવં અવત્વા ‘‘છ વિઞ્ઞાણા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. તથા પન અવત્વા ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા’’ત્વેવ વુત્તં, તસ્મા ન વતબ્બં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના’’તિ. યસ્મા ચેત્થ અયમેવ અધિપ્પાયો, તસ્મા સકવાદી તં લક્ખણં પરવાદિં સમ્પટિચ્છાપેત્વા નો ચ વત રે વત્તબ્બે પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવનાતિ આહ.

અપરો નયો – પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકોપિ હોતિ. તે ચ ઉપ્પન્નારમ્મણા, મગ્ગો નવત્તબ્બારમ્મણો. તે પુરેજાતવત્થુકાવ મગ્ગો અવત્થુકોપિ. તે પુરેજાતારમ્મણા, મગ્ગો અપુરેજાતારમ્મણો. તે અજ્ઝત્તિકવત્થુકાવ મગ્ગો અવત્થુકોપિ હોતિ. તે ચ રૂપાદિવસેન બાહિરારમ્મણા, મગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણો. તે અનિરુદ્ધં વત્થું નિસ્સયં કત્વા પવત્તનતો અસમ્ભિન્નવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકોપિ. તે અનિરુદ્ધાનેવ રૂપાદીનિ આરબ્ભ પવત્તનતો અસમ્ભિન્નારમ્મણા, મગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણો. તે નાનાવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકો વા એકવત્થુકો વા. તે નાનારમ્મણા મગ્ગો એકારમ્મણો. તે અત્તનો અત્તનોવ રૂપાદિગોચરે પવત્તનતો ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તિ, મગ્ગો રૂપાદીસુ એકમ્પિ ગોચરં ન કરોતિ. તે કિરિયમનોધાતું પુરેચારિકં કત્વા ઉપ્પજ્જનતો ન અસમન્નાહારા ન અમનસિકારા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગો નિરાવજ્જનોવ. તે સમ્પટિચ્છનાદીહિ વોકિણ્ણા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ વોકારોયેવ નત્થિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પુબ્બચરિમભાવેન ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ તેહિ સદ્ધિં પુરિમપચ્છિમતાવ નત્થિ, તેસં અનુપ્પત્તિકાલે તિક્ખવિપસ્સનાસમયે, તેસં અનુપ્પત્તિદેસે આરુપ્પેપિ ચ ઉપ્પજ્જનતો. તે સમ્પટિચ્છનાદીહિ અન્તરિતત્તા ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ સમ્પટિચ્છનાદીહિ અન્તરિતભાવોવ નત્થિ. તેસં અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતા આભોગમત્તમ્પિ કિચ્ચં નત્થિ, મગ્ગસ્સ કિલેસસમુગ્ઘાતનં કિચ્ચન્તિ. યસ્મા ચેત્થ અયમ્પિ અધિપ્પાયો, તસ્મા સકવાદી ઇમેહાકારેહિ પરવાદિં મગ્ગસ્સ અપઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકભાવં સમ્પટિચ્છાપેત્વા નો ચ વત રે વત્તબ્બે પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવનાતિ આહ.

૫૭૭. સુઞ્ઞતં આરબ્ભાતિ ‘‘યથા લોકુત્તરમગ્ગો સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરબ્ભ, લોકિયો સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, કિં તે એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પુચ્છતિ. ઇતરો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચા’’તિ વચનતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો ‘‘ન નિમિત્તગ્ગાહી’’તિ વચનતો યં તત્થ અનિમિત્તં, તદેવ સુઞ્ઞતન્તિ સન્ધાય પટિજાનાતિ. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચાતિ પઞ્હદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૫૭૮-૫૭૯. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતં આરબ્ભાતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – મનોવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના, મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ અતીતાનાગતમ્પિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, કિં તે એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પીતિ. ફસ્સં આરબ્ભાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહીતિ એત્થ જવનક્ખણે ન નિમિત્તગ્ગાહિતા વુત્તા, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણક્ખણે. તસ્મા લોકિયમગ્ગમ્પિ સન્ધાયેતં અસાધકન્તિ.

પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથાવણ્ણના.