૧૦. દસમવગ્ગો

૧. નિરોધકથાવણ્ણના

૫૭૧-૫૭૨. ઇદાનિ નિરોધકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઉપપત્તેસિયન્તિ સઙ્ખં ગતસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેન સહેવ કિરિયાતિ સઙ્ખં ગતા કુસલા વા અકુસલા વા ચત્તારો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચાતિ પઞ્ચક્ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ હિ અનુપ્પન્નેસુ ભવઙ્ગે નિરુદ્ધે સન્તતિવિચ્છેદો ભવેય્યા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય ઉપપત્તેસિયેતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તત્થ ઉપપત્તેસિયેતિ ચતૂસુપિ પદેસુ બહુવચનભુમ્મત્થે એકવચનભુમ્મં. ઉપપત્તેસિયેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અનિરુદ્ધેસૂતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. દસન્નન્તિ ઉપપત્તેસિયખન્ધાનઞ્ચ કિરિયખન્ધાનઞ્ચ વસેન વુત્તં. તત્થ પઠમપઞ્હે ખન્ધલક્ખણવસેન કિરિયવસેન ચ પઞ્ચેવ નામ તે ખન્ધાતિ પટિક્ખિપતિ. દુતિયપઞ્હે પુરિમપચ્છિમવસેન ઉપપત્તેસિયકિરિયવસેન ચ નાનત્તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. દ્વિન્નં પન ફસ્સાનં ચિત્તાનઞ્ચ સમોધાનં પુટ્ઠો સુત્તલેસાભાવેન પટિક્ખિપતિ.

કિરિયા ચત્તારોતિ રૂપેન વિના કુસલા અકુસલા વા ચત્તારો ગહિતા. કિરિયાઞાણન્તિ પરવાદિના ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિક્ખણે અરહતો અનુઞ્ઞાતં અનારમ્મણઞાણં. નિરુદ્ધે મગ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, અનિરુદ્ધે અનુપ્પજ્જનતો પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. મતો મગ્ગં ભાવેતીતિ છલેન પુચ્છા પરવાદિસ્સ. યસ્મા પન પટિસન્ધિતો યાવ ચુતિચિત્તા સત્તો જીવતિયેવ નામ, તસ્મા સકવાદી ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ.

નિરોધકથાવણ્ણના.

૨. રૂપંમગ્ગોતિકથાવણ્ણના

૫૭૩-૫૭૫. ઇદાનિ રૂપં મગ્ગોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા રૂપ’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહિસાસકસમ્મિતિયમહાસંઘિકાનં; તે સન્ધાય મગ્ગસમઙ્ગિસ્સાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તે સમ્માવાચાદયો રૂપં, ન વિરતિયો, યથા સમ્માદિટ્ઠાદિમગ્ગો સારમ્મણાદિસભાવો, એવં તમ્પિ રૂપં સિયા’’તિ ચોદેતું સારમ્મણોતિઆદિમાહ. તત્થ પટિક્ખેપો ચ પટિઞ્ઞા ચ પરવાદિનો લદ્ધિઅનુરૂપેન વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

રૂપં મગ્ગોતિકથાવણ્ણના.

૩. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથાવણ્ણના

૫૭૬. ઇદાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિ સુત્તં નિસ્સાય ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે તસ્સ મગ્ગભાવના અત્થિ, પઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકેન વા મગ્ગેન, મગ્ગગતિકેહિ વા પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ ભવિતબ્બં, ન ચ તાનિ મગ્ગગતિકાનિ અનિબ્બાનારમ્મણત્તા અલોકુત્તરત્તા ચ, ન મગ્ગો પઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકો તેસં લક્ખણેન અસઙ્ગહિતત્તા’’તિ ચોદેતું નનુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકાતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યદિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગભાવના સિયા, યેન મનોવિઞ્ઞાણેન મગ્ગો સમ્પયુત્તો, તમ્પિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ સિયા. એવં સન્તે યદિદં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા’’તિઆદિ લક્ખણં વુત્તં, તં એવં અવત્વા ‘‘છ વિઞ્ઞાણા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. તથા પન અવત્વા ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા’’ત્વેવ વુત્તં, તસ્મા ન વતબ્બં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના’’તિ. યસ્મા ચેત્થ અયમેવ અધિપ્પાયો, તસ્મા સકવાદી તં લક્ખણં પરવાદિં સમ્પટિચ્છાપેત્વા નો ચ વત રે વત્તબ્બે પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવનાતિ આહ.

અપરો નયો – પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકોપિ હોતિ. તે ચ ઉપ્પન્નારમ્મણા, મગ્ગો નવત્તબ્બારમ્મણો. તે પુરેજાતવત્થુકાવ મગ્ગો અવત્થુકોપિ. તે પુરેજાતારમ્મણા, મગ્ગો અપુરેજાતારમ્મણો. તે અજ્ઝત્તિકવત્થુકાવ મગ્ગો અવત્થુકોપિ હોતિ. તે ચ રૂપાદિવસેન બાહિરારમ્મણા, મગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણો. તે અનિરુદ્ધં વત્થું નિસ્સયં કત્વા પવત્તનતો અસમ્ભિન્નવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકોપિ. તે અનિરુદ્ધાનેવ રૂપાદીનિ આરબ્ભ પવત્તનતો અસમ્ભિન્નારમ્મણા, મગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણો. તે નાનાવત્થુકા, મગ્ગો અવત્થુકો વા એકવત્થુકો વા. તે નાનારમ્મણા મગ્ગો એકારમ્મણો. તે અત્તનો અત્તનોવ રૂપાદિગોચરે પવત્તનતો ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તિ, મગ્ગો રૂપાદીસુ એકમ્પિ ગોચરં ન કરોતિ. તે કિરિયમનોધાતું પુરેચારિકં કત્વા ઉપ્પજ્જનતો ન અસમન્નાહારા ન અમનસિકારા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગો નિરાવજ્જનોવ. તે સમ્પટિચ્છનાદીહિ વોકિણ્ણા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ વોકારોયેવ નત્થિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પુબ્બચરિમભાવેન ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ તેહિ સદ્ધિં પુરિમપચ્છિમતાવ નત્થિ, તેસં અનુપ્પત્તિકાલે તિક્ખવિપસ્સનાસમયે, તેસં અનુપ્પત્તિદેસે આરુપ્પેપિ ચ ઉપ્પજ્જનતો. તે સમ્પટિચ્છનાદીહિ અન્તરિતત્તા ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તિ, મગ્ગસ્સ સમ્પટિચ્છનાદીહિ અન્તરિતભાવોવ નત્થિ. તેસં અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતા આભોગમત્તમ્પિ કિચ્ચં નત્થિ, મગ્ગસ્સ કિલેસસમુગ્ઘાતનં કિચ્ચન્તિ. યસ્મા ચેત્થ અયમ્પિ અધિપ્પાયો, તસ્મા સકવાદી ઇમેહાકારેહિ પરવાદિં મગ્ગસ્સ અપઞ્ચવિઞ્ઞાણગતિકભાવં સમ્પટિચ્છાપેત્વા નો ચ વત રે વત્તબ્બે પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવનાતિ આહ.

૫૭૭. સુઞ્ઞતં આરબ્ભાતિ ‘‘યથા લોકુત્તરમગ્ગો સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરબ્ભ, લોકિયો સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, કિં તે એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પુચ્છતિ. ઇતરો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચા’’તિ વચનતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો ‘‘ન નિમિત્તગ્ગાહી’’તિ વચનતો યં તત્થ અનિમિત્તં, તદેવ સુઞ્ઞતન્તિ સન્ધાય પટિજાનાતિ. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચાતિ પઞ્હદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૫૭૮-૫૭૯. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતં આરબ્ભાતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – મનોવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ અત્થિ મગ્ગભાવના, મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ અતીતાનાગતમ્પિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, કિં તે એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પીતિ. ફસ્સં આરબ્ભાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહીતિ એત્થ જવનક્ખણે ન નિમિત્તગ્ગાહિતા વુત્તા, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણક્ખણે. તસ્મા લોકિયમગ્ગમ્પિ સન્ધાયેતં અસાધકન્તિ.

પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગકથાવણ્ણના.

૪. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલાપીતિકથાવણ્ણના

૫૮૦-૫૮૩. ઇદાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલાપીતિકથા નામ હોતિ. સા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થતો વેદિતબ્બાતિ.

પઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલાપીતિકથાવણ્ણના.

૫. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા સાભોગાતિકથાવણ્ણના

૫૮૪-૫૮૬. ઇદાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણા સાભોગાતિકથા નામ હોતિ. તત્થ આભોગો નામ કુસલાકુસલવસેન હોતિ સત્થારા ચ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ, ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા સાભોગા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ પુરિમકથાસદિસમેવાતિ.

પઞ્ચવિઞ્ઞાણા સાભોગાતિકથાવણ્ણના.

૬. દ્વીહિ સીલેહીતિકથાવણ્ણના

૫૮૭-૫૮૯. ઇદાનિ દ્વીહિ સીલેહીતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૧.૨૩) યસ્મા લોકિયેન સીલેન સીલવા લોકુત્તરં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્મા ‘‘પુરિમેન ચ લોકિયેન મગ્ગક્ખણે લોકુત્તરેન ચાતિ દ્વીહિ સીલેહિ સમન્નાગતો નામ હોતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનંયેવ, તે સન્ધાય મગ્ગસમઙ્ગીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ સો એકક્ખણે લોકિયલોકુત્તરેહિ દ્વીહિ સીલેહિ સમન્નાગતો, દ્વીહિ ફસ્સાદીહિપિ તેન સમન્નાગતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું દ્વીહિ ફસ્સેહીતિઆદિમાહ. ઇતરો તથારૂપં નયં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. લોકિયેન ચ લોકુત્તરેન ચાતિ પઞ્હે પુબ્બે સમાદિન્નઞ્ચ મગ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નસમ્માવાચાદીનિ ચ સન્ધાય પટિજાનાતિ.

લોકિયે સીલે નિરુદ્ધેતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, ખણભઙ્ગનિરોધં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. ઇતરો પન તં વીતિક્કમં વિય સલ્લક્ખેન્તો દુસ્સીલોતિઆદિમાહ. લદ્ધિપતિટ્ઠાપનં પનસ્સ પુબ્બે અભિન્નસીલતંયેવ દીપેતિ, ન દ્વીહિ સમન્નાગતતં. તસ્મા અપ્પતિટ્ઠિતાવ લદ્ધીતિ.

દ્વીહિ સીલેહીતિકથાવણ્ણના.

૭. સીલં અચેતસિકન્તિકથાવણ્ણના

૫૯૦-૫૯૪. ઇદાનિ સીલં અચેતસિકન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા સીલે ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધેપિ સમાદાનહેતુકો સીલોપચયો નામ અત્થિ, યેન સો સીલવાયેવ નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘સીલં અચેતસિક’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ‘‘દાનં અચેતસિક’’ન્તિકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. લદ્ધિપતિટ્ઠાપનમ્પિ અયોનિસો ગહિતત્તા અપ્પતિટ્ઠાપનમેવાતિ.

સીલં અચેતસિકન્તિકથાવણ્ણના.

૮. સીલં ન ચિત્તાનુપરિવત્તીતિકથાવણ્ણના

૫૯૫-૫૯૭. ઇદાનિ સીલં ન ચિત્તાનુપરિવત્તીતિકથા નામ હોતિ. તત્થ ન ચિત્તાનુપરિવત્તીતિ ભાસન્તરમેવ નાનં, સેસં પુરિમકથાસદિસમેવાતિ.

સીલં ન ચિત્તાનુપરિવત્તીતિકથાવણ્ણના.

૯. સમાદાનહેતુકથાવણ્ણના

૫૯૮-૬૦૦. ઇદાનિ સમાદાનહેતુકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘આરામરોપા’’તિ ગાથાય અત્થં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ વચનતો ‘‘સમાદાનહેતુકં સીલં વડ્ઢતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનઞ્ઞેવ, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, ચિત્તવિપ્પયુત્તં સીલોપચયં સન્ધાય પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. સેસં પુરિમકથાસદિસમેવાતિ.

સમાદાનહેતુકથાવણ્ણના.

૧૦. વિઞ્ઞત્તિ સીલન્તિકથાવણ્ણના

૬૦૧-૬૦૨. ઇદાનિ વિઞ્ઞત્તિ સીલન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ કાયવિઞ્ઞત્તિ કાયકમ્મં, વચીવિઞ્ઞત્તિ વચીકમ્મન્તિ ગહિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞત્તિ સીલ’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય વિઞ્ઞત્તીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યસ્મા સીલં નામ વિરતિ, ન રૂપધમ્મો, તસ્મા તેનત્થેન ચોદેતું પાણાતિપાતા વેરમણીતિઆદિમાહ. અભિવાદનં સીલન્તિઆદિ યથારૂપં વિઞ્ઞત્તિં સો ‘‘સીલ’’ન્તિ મઞ્ઞતિ તં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા પન સા વિરતિ ન હોતિ, તસ્મા પુન પાણાતિપાતાતિઆદિમાહ. લદ્ધિ પનસ્સ છલેન પતિટ્ઠિતત્તા અપ્પતિટ્ઠિતાયેવાતિ.

વિઞ્ઞત્તિ સીલન્તિકથાવણ્ણના.

૧૧. અવિઞ્ઞત્તિ દુસ્સીલ્યન્તિકથાવણ્ણના

૬૦૩-૬૦૪. ઇદાનિ અવિઞ્ઞત્તિ દુસ્સીલ્યન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ ચિત્તવિપ્પયુત્તં અપુઞ્ઞૂપચયઞ્ચેવ આણત્તિયા ચ પાણાતિપાતાદીસુ અઙ્ગપારિપૂરિં સન્ધાય ‘‘અવિઞ્ઞત્તિ દુસ્સીલ્ય’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહાસંઘિકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘સચે સા દુસ્સીલ્યં, પાણાતિપાતાદીસુ અઞ્ઞતરા સિયા’’તિ ચોદેતું પાણાતિપાતોતિઆદિમાહ. પાપકમ્મં સમાદિયિત્વાતિ ‘‘અસુકં નામ ઘાતેસ્સામિ, અસુકં ભણ્ડં અવહરિસ્સામી’’તિ એવં પાપસમાદાનં કત્વા. ઉભો વડ્ઢન્તીતિ પુટ્ઠો દાનક્ખણે પાપસ્સ અનુપ્પત્તિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો ચિત્તવિપ્પયુત્તં પાપૂપચયં સન્ધાય પટિજાનાતિ. સેસમેત્થ પરિભોગમયકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. લદ્ધિપતિટ્ઠાપનમ્પિસ્સ પાપસમાદિન્નપુબ્બભાગમેવ સાધેતિ; ન અવિઞ્ઞત્તિયા દુસ્સીલભાવન્તિ.

અવિઞ્ઞત્તિ દુસ્સીલ્યન્તિકથાવણ્ણના.

દસમો વગ્ગો.

દુતિયપણ્ણાસકો સમત્તો.