૯. નવમવગ્ગો

૧. આનિસંસદસ્સાવીકથાવણ્ણના

૫૪૭. ઇદાનિ આનિસંસદસ્સાવીકથા નામ હોતિ. તત્થ સકસમયે સઙ્ખારે આદીનવતો નિબ્બાનઞ્ચ આનિસંસતો પસ્સન્તસ્સ સંયોજનપ્પહાનં હોતીતિ નિચ્છયો. યેસં પન તેસુ દ્વીસુપિ એકંસિકવાદં ગહેત્વા ‘‘આનિસંસદસ્સાવિનોવ સંયોજનપ્પહાનં હોતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથસ્સ ‘‘એકંસિકવાદો તયા ગહિતો, આદીનવોપિ દટ્ઠબ્બોયેવા’’તિ વિભાગદસ્સનત્થં સકવાદી સઙ્ખારેતિઆદિમાહ.

સઙ્ખારે ચ અનિચ્ચતો મનસિકરોતિ, નિબ્બાને ચ આનિસંસદસ્સાવી હોતીતિ પઞ્હસ્મિં અયમધિપ્પાયો – આનિસંસદસ્સાવિસ્સ સંયોજનાનં પહાનં હોતીતિ તેસં લદ્ધિ. નનુ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો મનસિકરોતો સંયોજના પહીયન્તીતિ ચ પુટ્ઠો આમન્તાતિ પટિજાનાતિ. તેન તે સઙ્ખારે ચ અનિચ્ચતો મનસિકરોતિ, નિબ્બાને ચ આનિસંસદસ્સાવી હોતીતિ ઇદં આપજ્જતિ, કિં સમ્પટિચ્છસિ એતન્તિ. તતો પરવાદી એકચિત્તક્ખણં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, દુતિયં પુટ્ઠો નાનાચિત્તવસેન પટિજાનાતિ. સકવાદી પનસ્સ અધિપ્પાયં મદ્દિત્વા અનિચ્ચમનસિકારસ્સ આનિસંસદસ્સાવિતાય ચ એકતો પટિઞ્ઞાતત્તા દ્વિન્નં ફસ્સાનં દ્વિન્નં ચિત્તાનં સમોધાનં હોતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો દ્વિન્નં સમોધાનં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. દુક્ખતોતિઆદિપઞ્હેસુપિ એસેવ નયો. કિં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં, કિં અનિચ્ચાદિતો મનસિકરોતો સંયોજના પહીયન્તિ, ઉદાહુ નિબ્બાને આનિસંસદસ્સાવિસ્સ, ઉદાહુ દ્વેપિ એકતો કરોન્તસ્સાતિ. યદિ તાવ અનિચ્ચાદિતો મનસિકરોતો પહાનં ભવેય્ય, વિપસ્સનાચિત્તેનેવ ભવેય્ય. અથ આનિસંસદસ્સાવિનો, અનુસ્સવવસેન નિબ્બાને આનિસંસં પસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાચિત્તેનેવ ભવેય્ય, અથ દ્વેપિ એકતો કરોન્તસ્સ ભવેય્ય, દ્વિન્નં ફસ્સાદીનં સમોધાનં ભવેય્ય. યસ્મા પન અરિયમગ્ગક્ખણે અનિચ્ચાદિમનસિકારસ્સ કિચ્ચં નિપ્ફત્તિં ગચ્છતિ પુન નિચ્ચતોતિઆદિગહણસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મભાવતો, નિબ્બાને ચ પચ્ચક્ખતોવ આનિસંસદસ્સનં ઇજ્ઝતિ, તસ્મા કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન અનિચ્ચાદિતો મનસિકરોતો આરમ્મણં કત્વા પવત્તિવસેન ચ નિબ્બાને આનિસંસદસ્સાવિસ્સ સંયોજનાનં પહાનં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૫૪૮. નિબ્બાને સુખાનુપસ્સીતિ સુત્તં નિબ્બાને સુખાનુપસ્સનાદિભાવમેવ સાધેતિ, ન આનિસંસદસ્સાવિતામત્તેન સંયોજનાનં પહાનં. તસ્મા આભતમ્પિ અનાભતસદિસમેવાતિ.

આનિસંસદસ્સાવીકથાવણ્ણના.

૨. અમતારમ્મણકથાવણ્ણના

૫૪૯. ઇદાનિ અમતારમ્મણકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘નિબ્બાનં મઞ્ઞતી’’તિઆદીનં અયોનિસો અત્થં ગહેત્વા અમતારમ્મણં સંયોજનં હોતીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં સચે અમતારમ્મણં સંયોજનં, અમતસ્સ સંયોજનિયાદિભાવો આપજ્જતીતિ ચોદેતું અમતં સંયોજનિયન્તિઆદિમાહ. ઇતરો સુત્તવિરોધભયેન સબ્બં પટિક્ખિપતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. નિબ્બાનં નિબ્બાનતોતિ આહટસુત્તં પન દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં સન્ધાય ભાસિતં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

અમતારમ્મણકથાવણ્ણના.

૩. રૂપં સારમ્મણન્તિકથાવણ્ણના

૫૫૨-૫૫૩. ઇદાનિ રૂપં સારમ્મણન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ રૂપં સપ્પચ્ચયટ્ઠેન સારમ્મણં નામ હોતિ, ન અઞ્ઞં આરમ્મણં કરોતીતિ આરમ્મણપચ્ચયવસેન. યેસં પન અવિસેસેન રૂપં સારમ્મણન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય આરમ્મણત્થસ્સ વિભાગદસ્સનત્થં પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ પાળિઅનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. ન વત્તબ્બન્તિ પઞ્હે ઓલુબ્ભારમ્મણં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. દુતિયપઞ્હેપિ પચ્ચયારમ્મણં સન્ધાય પટિઞ્ઞા તસ્સેવ. ઇતિ સપ્પચ્ચયટ્ઠેનેવેત્થ સારમ્મણતા સિદ્ધાતિ.

રૂપં સારમ્મણન્તિકથાવણ્ણના.

૪. અનુસયા અનારમ્મણકથાવણ્ણના

૫૫૪-૫૫૬. ઇદાનિ અનુસયા અનારમ્મણાતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં અનુસયા નામ ચિત્તવિપ્પયુત્તા અહેતુકા અબ્યાકતા, તેનેવ ચ અનારમ્મણાતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ એકચ્ચાનઞ્ચ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અનુસયાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં અનારમ્મણેન નામ એવંવિધેન ભવિતબ્બન્તિ ચોદેતું રૂપન્તિઆદિમાહ. કામરાગોતિઆદિ કામરાગાનુસયતો અનઞ્ઞત્તા દસ્સિતં. સઙ્ખારક્ખન્ધો અનારમ્મણોતિ પઞ્હે ચિત્તસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. અનુસયં જીવિતિન્દ્રિયં કાયકમ્માદિરૂપઞ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નં, તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. ઇમિનાવુપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. સાનુસયોતિ પઞ્હે પન અપ્પહીનાનુસયત્તા સાનુસયતા અનુઞ્ઞાતા. ન અનુસયાનં પવત્તિસબ્ભાવા. યો હિ અપ્પહીનો, ન સો અતીતો, નાનાગતો, ન પચ્ચુપ્પન્નો ચ. મગ્ગવજ્ઝકિલેસો પનેસ અપ્પહીનત્તાવ અત્થીતિ વુચ્ચતિ. એવરૂપસ્સ ચ ઇદં નામ આરમ્મણન્તિ ન વત્તબ્બં. તસ્મા તં પટિક્ખિત્તં. તં પનેતં ન કેવલં અનુસયસ્સ, રાગાદીનમ્પિ તાદિસમેવ, તસ્મા અનુસયાનં અનારમ્મણતાસાધકં ન હોતીતિ.

અનુસયા અનારમ્મણાતિકથાવણ્ણના.

૫. ઞાણં અનારમ્મણન્તિકથાવણ્ણના

૫૫૭-૫૫૮. ઇદાનિ ઞાણં અનારમ્મણન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા અરહા ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગી ઞાણીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ ઞાણસ્સ તસ્મિં ખણે આરમ્મણં નત્થિ, તસ્મા ઞાણં અનારમ્મણન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ અનુસયકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

ઞાણં અનારમ્મણન્તિકથાવણ્ણના.

૬. અતીતાનાગતારમ્મણકથાવણ્ણના

૫૫૯-૫૬૧. ઇદાનિ અતીતાનાગતારમ્મણકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા અતીતાનાગતારમ્મણં નામ નત્થિ, તસ્મા તદારમ્મણેન ચિત્તેન આરમ્મણસ્સ નત્થિતાય અનારમ્મણેન ભવિતબ્બન્તિ અતીતં અનારમ્મણન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં, તે સન્ધાય અતીતારમ્મણન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ યથાપાળિમેવ નિય્યાતીતિ.

અતીતાનાગતારમ્મણકથાવણ્ણના.

૭. વિતક્કાનુપતિતકથાવણ્ણના

૫૬૨. ઇદાનિ વિતક્કાનુપતિતકથા નામ હોતિ. તત્થ વિતક્કાનુપતિતા નામ દુવિધા – આરમ્મણતો ચ સમ્પયોગતો ચ. તત્થ અસુકચિત્તં નામ વિતક્કસ્સારમ્મણં ન હોતીતિ નિયમાભાવતો સિયા સબ્બં ચિત્તં વિતક્કાનુપતિતં, વિતક્કવિપ્પયુત્તચિત્તસબ્ભાવતો પન ન સબ્બં ચિત્તં વિતક્કાનુપતિતં. ઇતિ ઇમં વિભાગં અકત્વા અવિસેસેનેવ સબ્બં ચિત્તં વિતક્કાનુપતિતન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ ઉત્તરાપથકાનં, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ પાળિવસેનેવ નિય્યાતીતિ.

વિતક્કાનુપતિતકથાવણ્ણના.

૮. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દકથાવણ્ણના

૫૬૩. ઇદાનિ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા ‘‘વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારા’’તિ વુત્તા, તસ્મા સબ્બસો વિતક્કયતો વિચારયતો અન્તમસો મનોધાતુપવત્તિકાલેપિ વિતક્કવિપ્ફારો સદ્દોયેવાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય સબ્બસોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યદિ વિતક્કવિપ્ફારમત્તં સદ્દો, ફસ્સાદિવિપ્ફારોપિ સદ્દો ભવેય્યાતિ ચોદેતું સબ્બસો ફુસયતોતિઆદિમાહ. ઇતરો તાદિસં સુત્તલેસં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. વિતક્કવિપ્ફારો સદ્દો સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ વિતક્કસ્સ વિપ્ફારમત્તમેવ સદ્દોતિ કત્વા પુચ્છતિ, ન વિતક્કવિપ્ફારસમુટ્ઠિતં સુત્તપમત્તાનં સદ્દં, ઇતરો પટિક્ખિપતિ. નનુ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ ઇદં તસ્સેવ લદ્ધિયા દસ્સેતિ. સો હિ વિતક્કવિપ્ફારમત્તમેવ સદ્દં વદતિ, સો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ. ઇતરો પન ‘‘વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતી’’ તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૮) વચનતો સોતવિઞ્ઞેય્યોવાતિ વદતિ.

વિતક્કવિપ્ફારસદ્દકથાવણ્ણના.

૯. નયથાચિત્તસ્સ વાચાતિકથાવણ્ણના

૫૬૪. ઇદાનિ નયથાચિત્તસ્સ વાચાતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા કોચિ અઞ્ઞં ભણિસ્સામીતિ અઞ્ઞં ભણતિ, તસ્મા નયથાચિત્તસ્સ વાચા ચિત્તાનુરૂપા ચિત્તાનુગતિકા ન હોતિ, વિનાપિ ચિત્તેન પવત્તતીતિ યેસં લદ્ધિ; સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘યદિ તંસમુટ્ઠાપકં ચિત્તં ન સિયા, ફસ્સાદયોપિ તસ્મિં ખણે ન સિયુ’’ન્તિ ચોદેતું અફસ્સકસ્સાતિઆદિમાહ. ન ભણિતુકામોતિઆદીસુ યસ્મા અઞ્ઞં ભણિસ્સામીતિ અઞ્ઞં ભણન્તોપિ ભણિતુકામોયેવ નામ હોતિ, તસ્મા ન હેવાતિ પટિક્ખિપતિ.

૫૬૫. નનુ અત્થિ કોચિ અઞ્ઞં ભણિસ્સામીતિઆદીસુ ચીવરન્તિ ભણિતુકામો ચીરન્તિ ભણેય્ય. તત્થ અઞ્ઞં ભણિતુકામતાચિત્તં, અઞ્ઞં ભણનચિત્તં, ઇતિ પુબ્બભાગેન ચિત્તેન અસદિસત્તા અયથાચિત્તો નામ હોતિ, તેનસ્સ કેવલં અનાપત્તિ નામ હોતિ, ન પન ચીરન્તિ વચનસમુટ્ઠાપકચિત્તં નત્થિ, ઇતિ અચિત્તકા સા વાચાતિ અત્થં સન્ધાય ઇમિના ઉદાહરણેન ‘‘નયથાચિત્તસ્સ વાચા’’તિ પતિટ્ઠાપિતાપિ અપ્પતિટ્ઠાપિતાવ હોતીતિ.

નયથાચિત્તસ્સ વાચાતિકથાવણ્ણના.

૧૦. નયથાચિત્તસ્સ કાયકમ્મન્તિકથાવણ્ણના

૫૬૬-૫૬૭. ઇદાનિ નયથાચિત્તસ્સ કાયકમ્મન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા કોચિ અઞ્ઞત્ર ગચ્છિસ્સામીતિ અઞ્ઞત્ર ગચ્છતિ, તસ્મા નયથાચિત્તસ્સ કાયકમ્મં ચિત્તાનુરૂપં ચિત્તાનુગતિકં ન હોતિ, વિનાપિ ચિત્તેન પવત્તતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનંયેવ, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

નયથાચિત્તસ્સ કાયકમ્મન્તિકથાવણ્ણના.

૧૧. અતીતાનાગતસમન્નાગતકથાવણ્ણના

૫૬૮-૫૭૦. ઇદાનિ અતીતાનાગતેહિ સમન્નાગતકથા નામ હોતિ. તત્થ સમન્નાગતપઞ્ઞત્તિ પટિલાભપઞ્ઞત્તીતિ દ્વે પઞ્ઞત્તિયો વેદિતબ્બા. તાસુ પચ્ચુપ્પન્નધમ્મસમઙ્ગી સમન્નાગતોતિ વુચ્ચતિ. અટ્ઠ સમાપત્તિલાભિનો પન સમાપત્તિયો કિઞ્ચાપિ ન એકક્ખણે પવત્તન્તિ, અઞ્ઞા અતીતા હોન્તિ, અઞ્ઞા અનાગતા, અઞ્ઞા પચ્ચુપ્પન્ના, પટિવિજ્ઝિત્વા અપરિહીનતાય પન લાભીતિ વુચ્ચતિ. તત્થ યેસં ઇમં વિભાગં અગ્ગહેત્વા યસ્મા ઝાનલાભીનં અતીતાનાગતાનિ ઝાનાનિપિ અત્થિ, તસ્મા ‘‘તે અતીતેનપિ અનાગતેનપિ સમન્નાગતા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં. તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ. ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખઝાયી’’તિઆદિ પન લાભીભાવસ્સ સાધકં, ન સમન્નાગતભાવસ્સાતિ.

અતીતાનાગતસમન્નાગતકથાવણ્ણના.

નવમો વગ્ગો.