૮. અટ્ઠમવગ્ગો

૧. છગતિકથાવણ્ણના

૫૦૩-૫૦૪. ઇદાનિ છગતિકથા નામ હોતિ. તત્થ અસુરકાયેન સદ્ધિં છગતિયોતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ ઉત્તરાપથકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં સકવાદી ‘‘પઞ્ચ ખો પનિમા, સારિપુત્ત, ગતિયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩) લોમહંસનપરિયાયે પરિચ્છિન્નાનં ગતીનં વસેન ચોદેતું નનુ પઞ્ચ ગતિયોતિઆદિમાહ. ઇતરો સુત્તવિરોધભયેન પટિજાનાતિ. કસ્મા પન સકવાદી છ ગતિયો ન સમ્પટિચ્છતિ, નનુ ‘‘ચતૂહાપાયેહિ ચ વિપ્પમુત્તો’’તિ એત્થ અસુરકાયોપિ ગહિતોતિ. સચ્ચં ગહિતો, ન પનેસા ગતિ. કસ્મા? વિસું અભાવતો. અસુરકાયસ્મિઞ્હિ કાલકઞ્ચિકા અસુરા પેતગતિયા સઙ્ગહિતા, વેપચિત્તિપરિસા દેવગતિયા, અસુરકાયોતિ વિસું એકા ગતિ નામ નત્થિ.

ઇદાનિ એતમેવ અત્થં દસ્સેતું નનુ કાલકઞ્ચિકાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સમાનવણ્ણાતિ સદિસરૂપસણ્ઠાના બીભચ્છા વિરૂપા દુદ્દસ્સિકા. સમાનભોગાતિ સદિસમેથુનસમાચારા. સમાનાહારાતિ સદિસખેળસિઙ્ઘાણિકપુબ્બલોહિતાદિઆહારા. સમાનાયુકાતિ સદિસઆયુપરિચ્છેદા. આવાહવિવાહન્તિ કઞ્ઞાગહણઞ્ચેવ કઞ્ઞાદાનઞ્ચ. સુક્કપક્ખે સમાનવણ્ણાતિ સદિસરૂપસણ્ઠાના અભિરૂપા પાસાદિકા દસ્સનીયા પભાસમ્પન્ના. સમાનભોગાતિ સદિસપઞ્ચકઆમગુણભોગા. સમાનાહારાતિ સદિસસુધાભોજનાદિઆહારા. સેસં વુત્તનયમેવ. નનુ અત્થિ અસુરકાયોતિ ઇદં અસુરકાયસ્સેવ સાધકં. તસ્સ પન વિસું ગતિપરિચ્છેદાભાવેન ન ગતિસાધકન્તિ.

છગતિકથાવણ્ણના.

૨. અન્તરાભવકથાવણ્ણના

૫૦૫. ઇદાનિ અન્તરાભવકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘અન્તરા પરિનિબ્બાયી’’તિ સુત્તપદં અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘અન્તરાભવો નામ અત્થિ, યત્થ સત્તો દિબ્બચક્ખુકો વિય અદિબ્બચક્ખુકો, ઇદ્ધિમા વિય અનિદ્ધિમા માતાપિતિસમાગમઞ્ચેવ ઉતુસમયઞ્ચ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વા અતિરેકસત્તાહં વા તિટ્ઠતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય અત્થીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિયં ઠત્વા પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યે ચ ભગવતા તયો ભવા વુત્તા, તેસં વસેન ચોદેતું કામભવોતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યદિ તે અન્તરાભવો નામ કોચિ ભવો અત્થિ, તેન કામભવાદીનંયેવ અઞ્ઞતરેન ભવિતબ્બં પઞ્ચવોકારભવાદિના વિય, તેન તં પુચ્છામિ – ‘‘કિં તે અયં અન્તરાભવો નામ કામભવો, ઉદાહુ રૂપભવો અરૂપભવો વા’’તિ? ઇતરો તથા અનિચ્છન્તો સબ્બં પટિક્ખિપતિ. કામભવસ્સ ચાતિઆદિ યદિ અન્તરાભવો નામ અત્થિ, ઇમેસં ભવાનં અન્તરા દ્વિન્નં સીમાનં સીમન્તરિકા વિય ભવેય્યાતિ ચોદેતું આરદ્ધં. પરવાદી પન તથા અનિચ્છન્તો સબ્બપઞ્હે પટિક્ખિપતિ કેવલં લદ્ધિયા, ન સહધમ્મેન. તેનેવ નં સકવાદી ‘નો વત રે’તિ પટિસેધેતિ.

૫૦૬. પઞ્ચમી સા યોનીતિઆદીનિપિ યથાપરિચ્છિન્નયોનિઆદીસુ સો સમોધાનં ન ગચ્છતિ, અથ તેન તતો તતો અતિરેકેન ભવિતબ્બન્તિ ચોદેતું વુત્તાનિ. અન્તરાભવૂપગં કમ્મન્તિ યદિ સોપિ એકો ભવો, યથા કામભવૂપગાદીનિ કમ્માનિ અત્થીતિ સત્થારા વિભજિત્વા દસ્સિતાનિ, એવં તદુપગેનાપિ કમ્મેન ભવિતબ્બન્તિ ચોદનત્થં વુત્તં. યસ્મા પન પરસમયે અન્તરાભવૂપગં નામ પાટિયેક્કં કમ્મં નત્થિ, યં યં ભવં ઉપપજ્જિસ્સતિ, તદુપગેનેવ કમ્મેન અન્તરાભવે નિબ્બત્તતીતિ તેસં લદ્ધિ, તસ્મા ‘નહેવ’ન્તિ પટિક્ખિત્તં. અત્થિ અન્તરાભવૂપગા સત્તાતિ પુટ્ઠોપિ કામભવૂપગાયેવ નામ તેતિ લદ્ધિયા પટિક્ખિપતિ. જાયન્તીતિઆદીનિ પુટ્ઠોપિ તત્થ જાતિજરામરણાનિ ચેવ ચુતિપટિસન્ધિપરમ્પરઞ્ચ અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ. રૂપાદિવસેન પુટ્ઠોપિ યસ્મા અન્તરાભવસત્તસ્સ અનિદસ્સનં રૂપં, વેદનાદયોપિ અઞ્ઞેસં વિય ન ઓળારિકાતિ તસ્સ લદ્ધિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. ઇમિનાવ કારણેન પઞ્ચવોકારભવભાવેપિ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો.

૫૦૭. ઇદાનિ કામભવો ભવો ગતીતિઆદિ ભવસંસન્દનં નામ હોતિ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યદિ તે અન્તરાભવો નામ કોચિ ભવો ભવેય્ય, યથા કામભવાદીસુ ભવગતિઆદિભેદો લબ્ભતિ, તથા તત્રાપિ લબ્ભેથ. યથા વા તત્થ ન લબ્ભતિ, તથા ઇમેસુપિ ન લબ્ભેથ. સમાનસ્મિઞ્હિ ભવભાવે એતેસ્વેવેસ વિભાગો અત્થિ, ન ઇતરસ્મિન્તિ કો એત્થ વિસેસહેતૂતિ. ઇતરો પુન લદ્ધિમત્તવસેન તં તં પટિજાનાતિ ચેવ પટિક્ખિપતિ ચ.

૫૦૮. સબ્બેસઞ્ઞેવ સત્તાનં અત્થિ અન્તરાભવોતિ પુટ્ઠો યસ્મા નિરયૂપગઅસઞ્ઞસત્તૂપગઅરૂપૂપગાનં અન્તરાભવં ન ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. તેનેવ કારણેન પટિલોમે પટિજાનાતિ. આનન્તરિયસ્સાતિઆદિ યેસં સો અન્તરાભવં ન ઇચ્છતિ, તે તાવ વિભજિત્વા દસ્સેતું વુત્તં. તં સબ્બં પાળિઅનુસારેનેવ વેદિતબ્બં સદ્ધિં સુત્તસાધનેનાતિ.

અન્તરાભવકથાવણ્ણના.

૩. કામગુણકથાવણ્ણના

૫૧૦. ઇદાનિ કામગુણકથા નામ હોતિ. તત્થ સકસમયે તાવ કામધાતૂતિ વત્થુકામાપિ વુચ્ચન્તિ – કિલેસકામાપિ કામભવોપિ. એતેસુ હિ વત્થુકામા કમનીયટ્ઠેન કામા, સભાવનિસ્સત્તસુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતૂતિ કામધાતુ. કિલેસકામા કમનીયટ્ઠેન ચેવ કમનટ્ઠેન ચ કામા, યથાવુત્તેનેવત્થેન ધાતૂતિ કામધાતુ. કામભવો કમનીયટ્ઠેન કમનટ્ઠેન વત્થુકામપવત્તિદેસટ્ઠેનાતિ તીહિ કારણેહિ કામો, યથાવુત્તેનેવત્થેન ધાતૂતિ કામધાતુ. પરસમયે પન – ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા’’તિ વચનમત્તં નિસ્સાય પઞ્ચેવ કામગુણા કામધાતૂતિ ગહિતં. તસ્મા યેસં અયં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય કામધાતુનાનત્તં બોધેતું પઞ્ચેવાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. નનુ અત્થીતિઆદિ કિલેસકામદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ તપ્પટિસંયુત્તોતિ કામગુણપટિસંયુત્તો, કામગુણારમ્મણોતિ અત્થો. નો ચ વત રે વત્તબ્બે પઞ્ચેવાતિ ઇમેસુ તપ્પટિસંયુત્તછન્દાદીસુ સતિ પઞ્ચેવ કામગુણા કામધાતૂતિ ન વત્તબ્બં. એતેપિ હિ છન્દાદયો કમનીયટ્ઠેન કામા ચ ધાતુ ચાતિપિ કામધાતુ. કમનટ્ઠેન કામસઙ્ખાતા ધાતૂતિપિ કામધાતૂતિ અત્થો.

મનુસ્સાનં ચક્ખુન્તિઆદિ વત્થુકામદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ પરવાદી છન્નમ્પિ આયતનાનં વત્થુકામભાવેન નકામધાતુભાવં પટિક્ખિપિત્વા પુન મનોતિ પુટ્ઠો મહગ્ગતલોકુત્તરં સન્ધાય નકામધાતુભાવં પટિજાનાતિ. યસ્મા પન સબ્બોપિ તેભૂમકમનો કામધાતુયેવ, તસ્મા નં સકવાદી સુત્તેન નિગ્ગણ્હાતિ.

૫૧૧. કામગુણા ભવોતિઆદિ ભવસ્સ કામધાતુભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. યસ્મા પન કામગુણમત્તે ભવોતિ વોહારો નત્થિ, તસ્મા પરવાદી નહેવાતિ પટિક્ખિપતિ. કામગુણૂપગં કમ્મન્તિઆદિ સબ્બં કામગુણમત્તસ્સ નકામધાતુભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. કામધાતુસઙ્ખાતકામભવૂપગમેવ હિ કમ્મં અત્થિ, કામભવૂપગા એવ ચ સત્તા હોન્તિ. તત્થ જાયન્તિ જિયન્તિ મિયન્તિ ચવન્તિ ઉપપજ્જન્તિ, ન કામગુણેસૂતિ ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

કામગુણકથાવણ્ણના.

૪. કામકથાવણ્ણના

૫૧૩-૫૧૪. ઇદાનિ કામકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા’’તિ વચનમત્તં નિસ્સાય રૂપાયતનાદીનિ પઞ્ચેવાયતનાનિ કામાતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનં; તેસં કિલેસકામસ્સેવ નિપ્પરિયાયેન કામભાવં દસ્સેતું પઞ્ચેવાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કામકથાવણ્ણના.

૫. રૂપધાતુકથાવણ્ણના

૫૧૫-૫૧૬. ઇદાનિ રૂપધાતુકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા રૂપધાતુ નામા’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય રૂપિનોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં સકવાદી યસ્મા રૂપધાતુ નામ રૂપભવો, ન રૂપમત્તમેવ, તસ્મા તેનત્થેન ચોદેતું રૂપધાતૂતિઆદિમાહ. તં સબ્બં કામગુણકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સાવ કામધાતૂતિ પુટ્ઠો ભૂમિપરિચ્છેદેન વિરોધં પસ્સમાનો પટિક્ખિપતિ. પુન દળ્હં કત્વા પુટ્ઠો અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ. એવં સન્તે પન દ્વીહિ ભવેહિ સમન્નાગતતા આપજ્જતિ, તેન તં સકવાદી કામભવેન ચાતિ આદિમાહ. ઇતરો એકસ્સ દ્વીહિ સમન્નાગતાભાવતો પટિક્ખિપતીતિ.

રૂપધાતુકથાવણ્ણના.

૬. અરૂપધાતુકથાવણ્ણના

૫૧૭-૫૧૮. અરૂપધાતુકથાયપિ ઇમિનાવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અરૂપધમ્મેસુ પન વેદનાક્ખન્ધમેવ ગહેત્વા વેદના ભવોતિઆદિના નયેનેત્થ દેસના કતા. તત્થ કિં તે અરૂપિનો ધમ્માતિ સઙ્ખં ગતા વેદનાદીસુ અઞ્ઞતરા હોતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

અરૂપધાતુકથાવણ્ણના.

૭. રૂપધાતુયા આયતનકથાવણ્ણના

૫૧૯. ઇદાનિ રૂપધાતુયા આયતનકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘રૂપી મનોમયો સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગી અહીનિન્દ્રિયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૮૭) સુત્તં નિસ્સાય બ્રહ્મકાયિકાનં ઘાનાદિનિમિત્તાનિપિ આયતનાનેવાતિ કપ્પેત્વા સળાયતનિકો તેસં અત્તભાવોતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય સળાયતનિકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં યં તત્થ આયતનં નત્થિ, તસ્સ વસેન ચોદેતું અત્થિ તત્થ ઘાનાયતનન્તિઆદિ આરદ્ધં. તતો પરવાદી યં તત્થ અજ્ઝત્તિકાનં તિણ્ણં આયતનાનં ઘાનાદિકં સણ્ઠાનનિમિત્તં તદેવ આયતનન્તિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. બાહિરાનં ગન્ધાયતનાદીનં વસેન પુટ્ઠો ઘાનપ્પસાદાદયો તત્થ ન ઇચ્છતિ, તસ્મા તેસં ગોચરં પટિસેધેન્તો પટિક્ખિપતિ. પટિલોમપઞ્હસંસન્દનપઞ્હેસુપિ ઇમિનાવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૫૨૧. અત્થિ તત્થ ઘાનાયતનં અત્થિ ગન્ધાયતનં તેન ઘાનેન તં ગન્ધં ઘાયતીતિ તસ્મિંયેવ પરસમયે એકચ્ચે આચરિયે સન્ધાય વુત્તં. તે કિર તત્થ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ પરિપુણ્ણાનિ ઇચ્છન્તિ, આયતનેન ચ નામ સકિચ્ચકેન ભવિતબ્બન્તિ તેહિ ઘાનાદીહિ તે ગન્ધાદયો ઘાયન્તિ સાયન્તિ ફુસન્તીતિપિ ઇચ્છન્તિ. તં લદ્ધિં સન્ધાય પરવાદી આમન્તાતિ પટિજાનાતિ.

૫૨૨. અત્થિ તત્થ મૂલગન્ધોતિઆદીનિ પન પુટ્ઠો અત્થિભાવં સાધેતું અસક્કોન્તો પટિક્ખિપતિ. નનુ અત્થિ તત્થ ઘાનનિમિત્તન્તિઆદિ સણ્ઠાનમત્તસ્સેવ સાધકં, ન આયતનસ્સ, તસ્મા ઉદાહટમ્પિ અનુદાહટસદિસમેવાતિ.

રૂપધાતુયા આયતનકથાવણ્ણના.

૮. અરૂપે રૂપકથાવણ્ણના

૫૨૪-૫૨૬. ઇદાનિ અરૂપે રૂપકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વચનતો આરુપ્પભવેપિ ઓળારિકરૂપા નિસ્સટં સુખુમરૂપં અત્થીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય અત્થિ રૂપન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

અરૂપે રૂપકથાવણ્ણના.

૯. રૂપં કમ્મન્તિકથાવણ્ણના

૫૨૭-૫૩૭. ઇદાનિ રૂપં કમ્મન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં કાયવચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં રૂપમેવ કાયકમ્મં વચીકમ્મં નામ, તઞ્ચ કુસલસમુટ્ઠાનં કુસલં, અકુસલસમુટ્ઠાનં અકુસલન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ મહિસાસકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય કુસલેન ચિત્તેન સમુટ્ઠિતન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં સચે તં કુસલં, ય્વાયં સારમ્મણાદિભેદો કુસલસ્સ લબ્ભતિ, અત્થિ તે સો તસ્સાતિ ચોદેતું સારમ્મણન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પત્થના પણિધીતિ ચેતનાયેવેતં વેવચનં. કુસલચેતનાયેવ હિ પકપ્પયમાના પત્થનાતિ. પકપ્પનવસેન ઠિતત્તા પણિધીતિ ચ વુચ્ચતિ. પરતો પન કુસલેન ચિત્તેન સમુટ્ઠિતા વેદના સઞ્ઞા ચેતના સદ્ધાતિઆદીસુ વેદનાદીનઞ્ઞેવ ચેત્થ પત્થના પણિધીતિ લબ્ભતિ, ન ચેતનાય. કસ્મા? દ્વિન્નં ચેતનાનં એકતો અભાવા, સોતપતિતત્તા પન એવં તન્તિ ગતાતિ વેદિતબ્બા. રૂપાયતનન્તિઆદિ પુરિમવારે ‘‘સબ્બન્તં કુસલ’’ન્તિ સંખિત્તસ્સ પભેદદસ્સનત્થં વુત્તં. સેસા સંસન્દનનયા, વચીકમ્મકથા ‘‘અકુસલેન ચિત્તેન સમુટ્ઠિત’’ન્તિઆદિવિધાનઞ્ચ સબ્બં પાળિઅનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. અસુચીતિ પનેત્થ સુક્કં અધિપ્પેતં. સુત્તસાધનં ઉત્તાનત્થમેવ.

રૂપં કમ્મન્તિકથાવણ્ણના.

૧૦. જીવિતિન્દ્રિયકથાવણ્ણના

૫૪૦. ઇદાનિ જીવિતિન્દ્રિયકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં જીવિતિન્દ્રિયં નામ ચિત્તવિપ્પયુત્તો અરૂપધમ્મો, તસ્મા રૂપજીવિતિન્દ્રિયં નત્થીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. નત્થિ રૂપીનં ધમ્માનં આયૂતિ પઞ્હે ઉપાદિન્નરૂપાનમ્પિ તિણકટ્ઠાદીનમ્પિ સન્તાનવસેન પવત્તિમેવ આયુ ઠિતિ યપના યાપના ઇરિયના વત્તના પાલનાતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. અત્થીતિ પઞ્હેપિ ઇમિના કારણેન પટિજાનાતિ. અત્થિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયન્તિ પઞ્હે અરૂપધમ્માનં ચિત્તવિપ્પયુત્તં જીવિતિન્દ્રિયસન્તાનં નામ અત્થીતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ.

૫૪૧. રૂપીનં ધમ્માનં આયુ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયન્તિ પઞ્હે સત્તસન્તાને રૂપિનો વા હોન્તુ અરૂપિનો વા, સબ્બેસં ચિત્તવિપ્પયુત્તં અરૂપજીવિતિન્દ્રિયમેવ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ.

૫૪૨. નિરોધસમાપન્નપઞ્હેસુપિ ચિત્તવિપ્પયુત્તં અરૂપજીવિતમેવ સન્ધાય પટિક્ખિપતિ ચ પટિજાનાતિ ચ. સકવાદી પન તં અસમ્પટિચ્છન્તો યં અરૂપપવત્તે અસતિ અત્થિ, રૂપેન તેન ભવિતબ્બન્તિ ચોદેતું હઞ્ચીતિઆદિમાહ. સઙ્ખારક્ખન્ધપઞ્હે ફસ્સાદિસઙ્ખારક્ખન્ધં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, કાયકમ્માદિસઙ્ખારક્ખન્ધં સન્ધાય પટિજાનાતિ. કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો જીવિતિન્દ્રિયન્તિ એવમાદયોપિ ધમ્મા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નાતિસ્સ લદ્ધિ. સકવાદી પન તં અસમ્પટિચ્છન્તો યદિ નિરુદ્ધેપિ અરૂપપવત્તે સઙ્ખારક્ખન્ધો અત્થિ, ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં અત્થિતા હોતૂતિ ચોદેતું અત્થિ વેદનાક્ખન્ધોતિ આદિમાહ. ઇતરો અન્તોસમાપત્તિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, સમાપજ્જન્તસ્સ ચ વુટ્ઠહન્તસ્સ ચ પુબ્બાપરભાગં સન્ધાય પટિજાનાતિ.

૫૪૩. અસઞ્ઞસત્તવારેપિ એસેવ નયો. તસ્સ હિ લદ્ધિયા અસઞ્ઞસત્તાનં પટિસન્ધિકાલે ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તેન સહ ચિત્તવિપ્પયુત્તઅરૂપજીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિત્વા યાવતાયુકં પવત્તતિ. તસ્મા તેસં જીવિતિન્દ્રિયં નત્થીતિ પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ, અત્થીતિ પુટ્ઠો પટિજાનાતિ. વેદનાક્ખન્ધાદયોપિ તેસં પવત્તિવસેન પટિક્ખિપતિ, ચુતિપટિસન્ધિવસેન પટિજાનાતિ. સકવાદી પન તં અનિચ્છન્તો ‘‘સચે તત્થ એકક્ખણેપિ વેદનાદયો અત્થિ, પઞ્ચવોકારભવત્તં પાપુણાતી’’તિ ચોદેતું પઞ્ચવોકારભવોતિ આહ. ઇતરો સુત્તવિરોધભયા પટિક્ખિપતિ.

૫૪૪-૫૪૫. એકદેસં ભિજ્જતીતિ પઞ્હે સમ્પયુત્તં ભિજ્જતિ, વિપ્પયુત્તં તિટ્ઠતીતિ તસ્સ લદ્ધિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. દ્વે જીવિતિન્દ્રિયાનીતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. રૂપારૂપવસેન હિ દ્વે જીવિતિન્દ્રિયાનિ, તેહિયેવ સત્તો જીવતિ, તેસં ભઙ્ગેન મરતીતિ વુચ્ચતિ. ચુતિક્ખણસ્મિઞ્હિ દ્વેપિ જીવિતાનિ સહેવ ભિજ્જન્તિ.

જીવિતિન્દ્રિયકથાવણ્ણના.

૧૧. કમ્મહેતુકથાવણ્ણના

૫૪૬. ઇદાનિ કમ્મહેતુકથા નામ હોતિ. તત્થ યેન અરહતા પુરિમભવે અરહા અબ્ભાચિક્ખિતપુબ્બો, સો તસ્સ કમ્મસ્સ હેતુ અરહત્તા પરિહાયતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય કમ્મહેતૂતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસં પરિહાનિકથાયં વુત્તનયમેવ.

હન્દ હિ અરહન્તાનં અબ્ભાચિક્ખતીતિ ઇદં યસ્સ કમ્મસ્સ હેતુ પરિહાયતિ, તં સમ્પટિચ્છાપેતું વદતિ. અથ નં સકવાદી તં પક્ખં પટિજાનાપેત્વા ‘‘યદિ એવં યેહિ અરહન્તો ન અબ્ભાચિક્ખિતપુબ્બા, તે સબ્બે અરહત્તં પાપુણેય્યુ’’ન્તિ ચોદેતું યે કેચીતિઆદિમાહ. ઇતરો તસ્સ કમ્મસ્સ અરહત્તં સમ્પાપુણને નિયામં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ.

કમ્મહેતુકથાવણ્ણના.

અટ્ઠમો વગ્ગો.