૭. સત્તમવગ્ગો

૧. સઙ્ગહિતકથાવણ્ણના

૪૭૧-૪૭૨. ઇદાનિ સઙ્ગહિતકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા દામાદીહિ બલિબદ્દાદયો વિય કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતા નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતા, એવં સન્તે એકવિધેન રૂપસઙ્ગહોતિઆદિ નિરત્થક’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકાનઞ્ચેવ સિદ્ધત્થિકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય અઞ્ઞેનત્થેન સઙ્ગહભાવં દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. ઇદાનિ યેનત્થેન સઙ્ગહો લબ્ભતિ, તં દસ્સેતું નનુ અત્થિ કેચિ ધમ્માતિઆદિ આરદ્ધં. તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ. યા પનેસા પરવાદિના લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં યથા દામેન વાતિઆદિકા ઉપમા આહટા, સકવાદિના તં અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ‘‘હઞ્ચિ દામેન વા’’તિ તસ્સ લદ્ધિ ભિન્નાતિ વેદિતબ્બા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યદિ તે દામાદીહિ બલિબદ્દાદયો સઙ્ગહિતા નામ, અત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતાતિ.

સઙ્ગહિતકથાવણ્ણના.

૨. સમ્પયુત્તકથાવણ્ણના

૪૭૩-૪૭૪. ઇદાનિ સમ્પયુત્તકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા તિલમ્હિ તેલં વિય ન વેદનાદયો સઞ્ઞાદીસુ અનુપવિટ્ઠા, તસ્મા ‘‘નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તા, એવં સન્તે ઞાણસમ્પયુત્તન્તિઆદિ નિરત્થકં હોતી’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકસિદ્ધત્થિકાનઞ્ઞેવ; તે સન્ધાય અઞ્ઞેનેવત્થેન સમ્પયુત્તતં દસ્સેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અત્તનો લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમિધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ. યો પનેસ પરવાદિના ‘‘યથા તિલમ્હિ તેલ’’ન્તિઆદિકો ઉપમાપઞ્હો આહટો, સો યસ્મા વેદનાસઞ્ઞાનં વિય તિલતેલાનં લક્ખણતો નાનત્તવવત્થાનં નત્થિ. સબ્બેસુપિ હિ તિલઅટ્ઠિતચેસુ તિલોતિ વોહારમત્તં, તેનેવ તિલં નિબ્બત્તેત્વા ગહિતે પુરિમસણ્ઠાનેન તિલો નામ ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અનાહટસદિસોવ હોતીતિ.

સમ્પયુત્તકથાવણ્ણના.

૩. ચેતસિકકથાવણ્ણના

૪૭૫-૪૭૭. ઇદાનિ ચેતસિકકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા ફસ્સિકાદયો નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘ચેતસિકેનાપિ ન ભવિતબ્બં, ઇતિ નત્થિ ચેતસિકો ધમ્મો’’તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકસિદ્ધત્થિકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સહજાતોતિ સમ્પયુત્તસહજાતં સન્ધાય વુત્તં. ફસ્સિકાતિ તાદિસં વોહારં અપસ્સન્તસ્સ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. કિં વોહારેન, યથા ચિત્તનિસ્સિતકોતિ ચેતસિકો, એવં સોપિ ફસ્સનિસ્સિતત્તા ફસ્સિકોતિ વુત્તે દોસો નત્થીતિ પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચેતસિકકથાવણ્ણના.

૪. દાનકથાવણ્ણના

૪૭૮. ઇદાનિ દાનકથા નામ હોતિ. તત્થ દાનં નામ તિવિધં – ચાગચેતનાપિ, વિરતિપિ, દેય્યધમ્મોપિ. ‘‘સદ્ધા હિરિયં કુસલઞ્ચ દાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૩૦) આગતટ્ઠાને ચાગચેતના દાનં. ‘‘અભયં દેતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૯) આગતટ્ઠાને વિરતિ. ‘‘દાનં દેતિ અન્નં પાન’’ન્તિ આગતટ્ઠાને દેય્યધમ્મો. તત્થ ચાગચેતના ‘‘દેતિ વા દેય્યધમ્મં, દેન્તિ વા એતાય દેય્યધમ્મ’’ન્તિ દાનં. વિરતિ અવખણ્ડનટ્ઠેન લવનટ્ઠેન વા દાનં. સા હિ ઉપ્પજ્જમાના ભયભેરવાદિસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યચેતનં દાતિ ખણ્ડેતિ લુનાતિ વાતિ દાનં. દેય્યધમ્મો દિય્યતીતિ દાનં. એવમેતં તિવિધમ્પિ અત્થતો ચેતસિકો ચેવ ધમ્મો દેય્યધમ્મો ચાતિ દુવિધં હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ચેતસિકોવ ધમ્મો દાનં, ન દેય્યધમ્મો’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકસિદ્ધત્થિકાનં; તે સન્ધાય ચેતસિકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં દેય્યધમ્મવસેન ચોદેતું લબ્ભાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અન્નાદીનિ વિય સો ન સક્કા દાતુન્તિ પટિક્ખેપો ઇતરસ્સ. પુન દળ્હં કત્વા પુટ્ઠે ‘‘અભયં દેતી’’તિ સુત્તવસેન પટિઞ્ઞા તસ્સેવ. ફસ્સપઞ્હાદીસુ પન ફસ્સં દેતીતિઆદિવોહારં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતેવ.

૪૭૯. અનિટ્ઠફલન્તિઆદિ અચેતસિકસ્સ ધમ્મસ્સ દાનભાવદીપનત્થં વુત્તં. ન હિ અચેતસિકો અન્નાદિધમ્મો આયતિં વિપાકં દેતિ, ઇટ્ઠફલભાવનિયમનત્થં પનેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયમ્પિ હેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ અચેતસિકો અન્નાદિધમ્મો દાનં ભવેય્ય, હિતચિત્તેન અનિટ્ઠં અકન્તં ભેસજ્જં દેન્તસ્સ નિમ્બબીજાદીહિ વિય નિમ્બાદયો અનિટ્ઠમેવ ફલં નિબ્બત્તેય્ય. યસ્મા પનેત્થ હિતફરણચાગચેતના દાનં, તસ્મા અનિટ્ઠેપિ દેય્યધમ્મે દાનં ઇટ્ઠફલમેવ હોતીતિ.

એવં પરવાદિના ચેતસિકધમ્મસ્સ દાનભાવે પતિટ્ઠાપિતે સકવાદી ઇતરેન પરિયાયેન દેય્યધમ્મસ્સ દાનભાવં સાધેતું દાનં ઇટ્ઠફલં વુત્તં ભગવતાતિઆદિમાહ. પરવાદી પન ચીવરાદીનં ઇટ્ઠવિપાકતં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. સુત્તસાધનં પરવાદીવાદેપિ યુજ્જતિ સકવાદીવાદેપિ, ન પન એકેનત્થેન. દેય્યધમ્મો ઇટ્ઠફલોતિ ઇટ્ઠફલભાવમત્તમેવ પટિક્ખિત્તં. તસ્મા તેન હિ ન વત્તબ્બન્તિ ઇટ્ઠફલભાવેનેવ ન વત્તબ્બતા યુજ્જતિ. દાતબ્બટ્ઠેન પન દેય્યધમ્મો દાનમેવ. દિન્નઞ્હિ દાનાનં સઙ્કરભાવમોચનત્થમેવ અયં કથાતિ.

દાનકથાવણ્ણના.

૫. પરિભોગમયપુઞ્ઞકથાવણ્ણના

૪૮૩. ઇદાનિ પરિભોગમયપુઞ્ઞકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘તેસં દિવા ચ રત્તો ચ, સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૪૭) ચ ‘‘યસ્સ ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચીવરં પરિભુઞ્જમાનો’’તિ (અ. નિ. ૪.૫૧) ચ એવમાદીનિ સુત્તાનિ અયોનિસો ગહેત્વા યેસં પરિભોગમયં નામ પુઞ્ઞં અત્થી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકસિદ્ધત્થિકસમ્મિતિયાનં; તે સન્ધાય પરિભોગમયન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં ‘‘પુઞ્ઞં નામ ફસ્સાદયો કુસલા ધમ્મા, ન તતો પરં, તસ્મા ફસ્સાદીહિ તે વડ્ઢિતબ્બ’’ન્તિ ચોદેતું પરિભોગમયો ફસ્સોતિઆદિ આરદ્ધં. તં સબ્બં ઇતરેન તેસં અવડ્ઢનતો પટિક્ખિત્તં. લતાવિયાતિઆદીનિ ‘‘કિરિયાય વા ભાવનાય વા વિનાપિ યથા લતાદીનિ સયમેવ વડ્ઢન્તિ, કિં તે એવં વડ્ઢન્તી’’તિ ચોદનત્થં વુત્તાનિ. તથા પનસ્સ અવડ્ઢનતો ન હેવાતિ પટિક્ખિત્તં.

૪૮૪. ન સમન્નાહરતીતિ પઞ્હે પટિગ્ગાહકાનં પરિભોગેન પુરિમચેતના વડ્ઢતિ, એવં તં હોતિ પુઞ્ઞન્તિ લદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ. તતો અનાવટ્ટેન્તસ્સાતિઆદીહિ પુટ્ઠો દાયકસ્સ ચાગચેતનં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. તત્થ અનાવટ્ટેન્તસ્સાતિ દાનચેતનાય પુરેચારિકેન આવજ્જનેન ભવઙ્ગં અનાવટ્ટેન્તસ્સ અપરિવટ્ટેન્તસ્સ. અનાભોગસ્સાતિ નિરાભોગસ્સ. અસમન્નાહરન્તસ્સાતિ ન સમન્નાહરન્તસ્સ. આવજ્જનઞ્હિ ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા અત્તનો ગતમગ્ગે ઉપ્પજ્જમાનં દાનચેતનં સમન્નાહરતિ નામ. એવંકિચ્ચેન ઇમિના ચિત્તેન અસમન્નાહરન્તસ્સ પુઞ્ઞં હોતીતિ પુચ્છતિ. અમનસિકરોન્તસ્સાતિ મનં અકરોન્તસ્સ. આવજ્જનેન હિ તદનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનં મનં કરોતિ નામ. એવં અકરોન્તસ્સાતિ અત્થો. ઉપયોગવચનસ્મિઞ્હિ એતં ભુમ્મં. અચેતયન્તસ્સાતિ ચેતનં અનુપ્પાદેન્તસ્સ. અપત્થેન્તસ્સાતિ પત્થનાસઙ્ખાતં કુસલચ્છન્દં અકરોન્તસ્સ. અપ્પણિદહન્તસ્સાતિ દાનચેતનાવસેન ચિત્તં અટ્ઠપેન્તસ્સાતિ અત્થો. નનુ આવટ્ટેન્તસ્સાતિ વારે આભોગસ્સાતિ આભોગવતો. અથ વા આભોગા અસ્સ, આભોગસ્સ વા અનન્તરં તં પુઞ્ઞં હોતીતિ અત્થો.

૪૮૫. દ્વિન્નં ફસ્સાનન્તિઆદીસુપિ એકક્ખણે દાયકસ્સ દ્વિન્નં ફસ્સાદીનં અભાવા પટિક્ખિપતિ, દાયકસ્સ ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સ ચાતિ ઉભિન્નં ફસ્સાદયો સન્ધાય પટિજાનાતિ. અપિચસ્સ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમોધાનં હોતીતિ લદ્ધિ, તસ્સાપિ વસેન પટિજાનાતિ. અથ નં સકવાદી પરિયાયસ્સ દ્વારંપિદહિત્વા ઉજુવિપચ્ચનીકવસેન ચોદેતું કુસલાદિપઞ્હં પુચ્છતિ. તત્રાપિ કુસલાકુસલાનં એકસ્સેકક્ખણે સમ્પયોગાભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. પરિભોગમયં પન ચિત્તવિપ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. અથ નં સકવાદી સુત્તેન નિગ્ગણ્હાતિ.

૪૮૬. સુત્તસાધને આરામરોપકાદીનં અનુસ્સરણપટિસઙ્ખરણાદિવસેન અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનં પુઞ્ઞં સન્ધાય સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ વુત્તં. અપ્પમાણો તસ્સ પુઞ્ઞાભિસન્દોતિ ઇદં અપ્પમાણવિહારિનો દિન્નપચ્ચયત્તા ચ ‘‘એવરૂપો મે ચીવરં પરિભુઞ્જતી’’તિ અનુમોદનવસેન ચ વુત્તં. તં સો પરિભોગમયન્તિ સલ્લક્ખેતિ. યસ્મા પન પટિગ્ગાહકેન પટિગ્ગહેત્વા અપરિભુત્તેપિ દેય્યધમ્મે પુઞ્ઞં હોતિયેવ, તસ્મા સકવાદીવાદોવ બલવા, તત્થ પટિગ્ગાહકેન પટિગ્ગહિતેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પરિભોગમયપુઞ્ઞકથાવણ્ણના.

૬. ઇતોદિન્નકથાવણ્ણના

૪૮૮-૪૯૧. ઇદાનિ ઇતો દિન્નકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલઙ્કતા તહિ’’ન્તિ (પે. વ. ૧૯) વચનં નિસ્સાય ‘‘યં ઇતો ચીવરાદિ દિન્નં તેનેવ યાપેન્તી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ રાજગિરિકસિદ્ધત્થિકાનં; તે સન્ધાય ઇતો દિન્નેનાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પુન ચીવરાદિવસેન અનુયુત્તો પટિક્ખિપતિ. અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ કારકોતિ અઞ્ઞસ્સ વિપાકદાયકાનં કમ્માનં અઞ્ઞો કારકો, ન અત્તનાવ અત્તનો કમ્મં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં પુટ્ઠો પન ઇતરો સુત્તવિરોધભયેન પટિક્ખિપતિ. દાનં દેન્તન્તિ દાનં દદમાનં દિસ્વાતિ અત્થો. તત્થ યસ્મા અત્તનો અનુમોદિતત્તા ચ તેસં તત્થ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્માસ્સ ઇમિના કારણેન લદ્ધિં પતિટ્ઠપેન્તસ્સાપિ અપ્પતિટ્ઠિતાવ હોતિ. ન હિ તે ઇતો દિન્નેનેવ વત્થુના યાપેન્તિ. સેસેસુપિ સુત્તસાધનેસુ એસેવ નયોતિ.

ઇતો દિન્નકથાવણ્ણના.

૭. પથવીકમ્મવિપાકોતિકથાવણ્ણના

૪૯૨. ઇદાનિ પથવી કમ્મવિપાકોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા ‘‘અત્થિ ઇસ્સરિયસંવત્તનિયં કમ્મં, આધિપચ્ચસંવત્તનિયં કમ્મ’’ન્તિ એત્થ ઇસ્સરાનં ભાવો ઇસ્સરિયં નામ, અધિપતીનઞ્ચ ભાવો આધિપચ્ચં નામ, પથવિસ્સરિયઆધિપચ્ચસંવત્તનિકઞ્ચ કમ્મં અત્થીતિ વુત્તં. તસ્મા યેસં ‘‘પથવી કમ્મવિપાકો’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પથવીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સુખવેદનીયાતિઆદિ કમ્મવિપાકસભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદિના નયેન નિદ્દિટ્ઠેસુ વિપાકેસુ ફસ્સો સુખવેદનીયાદિભેદો હોતિ. સો ચ સઞ્ઞાદયો ચ સુખવેદનાદીહિ સમ્પયુત્તા, વેદનાદયો સઞ્ઞાદીહિ, સબ્બેપિ સારમ્મણા, અત્થિ ચ નેસં પુરેચારિકઆવટ્ટનાદિસઙ્ખાતં આવજ્જનં, કમ્મપચ્ચયભૂતા ચેતના, યો તત્થ ઇટ્ઠવિપાકો, તસ્સ પત્થના, પણિધાનવસેન પવત્તા મૂલતણ્હા, કિં તે એવરૂપા પથવીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો પટિક્ખિપતિ. પટિલોમપુચ્છાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૪૯૩. કમ્મવિપાકો પરેસં સાધારણોતિ પઞ્હે ફસ્સાદયો સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, કમ્મસમુટ્ઠાનં રૂપઞ્ચ પથવીઆદીનંયેવ ચ સાધારણભાવં સન્ધાય પટિજાનાતિ. અસાધારણમઞ્ઞેસન્તિ સુત્તં પરસમયતો આહરિત્વા દસ્સિતં. સબ્બે સત્તા પથવિં પરિભુઞ્જન્તીતિ પઞ્હે પથવિં અનિસ્સિતે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, નિસ્સિતે સન્ધાય પટિજાનાતિ. પથવિં અપરિભુઞ્જિત્વા પરિનિબ્બાયન્તીતિ પઞ્હે આરુપ્પે પરિનિબ્બાયન્તાનં વસેન પટિજાનાતિ. કમ્મવિપાકં અખેપેત્વાતિ ઇદં પરસમયવસેન વુત્તં. કમ્મવિપાકઞ્હિ ખેપેત્વાવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ તેસં લદ્ધિ. સકસમયે પન કતોકાસસ્સ કમ્મસ્સ ઉપ્પન્નં વિપાકં અખેપેત્વા પરિનિબ્બાનં નત્થિ. તેસઞ્ચ લદ્ધિયા પથવી સાધારણવિપાકત્તા ઉપ્પન્નવિપાકોયેવ હોતિ. તં વિપાકભાવેન ઠિતં અખેપેત્વા પરિનિબ્બાનં ન યુજ્જતીતિ ચોદેતું વટ્ટતિ. ઇતરો લદ્ધિવસેન પટિક્ખિપતિ. ચક્કવત્તિસત્તસ્સ કમ્મવિપાકન્તિ પઞ્હે અસાધારણં ફસ્સાદિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, સાધારણં સન્ધાય પટિજાનાતિ. પથવીસમુદ્દસૂરિયચન્દિમાદયો હિ સબ્બેસં સાધારણકમ્મવિપાકોતિ તેસં લદ્ધિ.

૪૯૪. ઇસ્સરિયસંવત્તનિયન્તિ એત્થ ઇસ્સરિયં નામ બહુધનતા. આધિપચ્ચં નામ સેસજને અત્તનો વસે વત્તેત્વા તેહિ ગરુકાતબ્બટ્ઠેન અધિપતિભાવો. તત્થ કમ્મં પટિલાભવસેન તંસંવત્તનિકં નામ હોતિ, ન જનકવસેન. તસ્મા વિપાકભાવે અસાધકમેતન્તિ.

પથવી કમ્મવિપાકોતિકથાવણ્ણના.

૮. જરામરણં વિપાકોતિકથાવણ્ણના

૪૯૫. ઇદાનિ જરામરણં વિપાકોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘અત્થિ દુબ્બણ્ણસંવત્તનિયં કમ્મં અપ્પાયુકસંવત્તનિયં કમ્મ’’ન્તિ એત્થ દુબ્બણ્ણતા નામ જરા. અપ્પાયુકતા નામ મરણં. તંસંવત્તનિયઞ્ચ કમ્મં અત્થિ. તસ્મા જરામરણં વિપાકોતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પટિલોમપઞ્હે અનારમ્મણન્તિ રૂપધમ્માનં તાવ અનારમ્મણમેવ, અરૂપાનં પન જરામરણં સમ્પયોગલક્ખણાભાવા અનારમ્મણમેવ.

૪૯૬. અકુસલાનં ધમ્માનં જરામરણં અકુસલાનં ધમ્માનં વિપાકોતિ પઞ્હે જરામરણેન નામ અનિટ્ઠવિપાકેન ભવિતબ્બન્તિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. તેનેવ કારણેન કુસલાનં ધમ્માનં જરામરણસ્સ કુસલવિપાકતં પટિક્ખિપતિ. પરતો ચસ્સ અકુસલવિપાકતઞ્ઞેવ પટિજાનાતિ.

કુસલાનઞ્ચ અકુસલાનઞ્ચાતિ પુચ્છાવસેન એકતો કતં, એકક્ખણે પન તં નત્થિ. અબ્યાકતાનં અવિપાકાનં જરામરણં વિપાકોતિ વત્તબ્બતાય પરિયાયો નત્થિ, તસ્મા અબ્યાકતવસેન પુચ્છા ન કતા.

૪૯૭. દુબ્બણ્ણસંવત્તનિયન્તિ એત્થ દુબ્બણ્ણિયં નામ અપરિસુદ્ધવણ્ણતા. અપ્પાયુકતા નામ આયુનો ચિરં પવત્તિતું અસમત્થતા. તત્થ અકુસલકમ્મં કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ દુબ્બણ્ણરૂપસ્સ કમ્મપચ્ચયો હોતિ, અસદિસત્તા પનસ્સ તંવિપાકો ન હોતિ. ઉતુસમુટ્ઠાનાદિનો પન તંપટિલાભવસેન આયુનો ચ ઉપચ્છેદકવસેન પચ્ચયો હોતિ. એવમેતં પરિયાયેન તંસંવત્તનિકં નામ હોતિ, ન વિપાકફસ્સાદીનં વિય જનકવસેન, તસ્મા વિપાકભાવે અસાધકં. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવાતિ.

જરામરણં વિપાકોતિકથાવણ્ણના.

૯. અરિયધમ્મવિપાકકથાવણ્ણના

૪૯૮. ઇદાનિ અરિયધમ્મવિપાકકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં કિલેસપ્પહાનમત્તમેવ સામઞ્ઞફલં, ન ચિત્તચેતસિકા ધમ્માતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય નત્થિ અરિયધમ્મવિપાકોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ અરિયધમ્મવિપાકોતિ મગ્ગસઙ્ખાતસ્સ અરિયધમ્મસ્સ વિપાકો. કિલેસક્ખયમત્તં અરિયફલન્તિ લદ્ધિયા પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો, મગ્ગસ્સેતં નામં. ‘‘સામઞ્ઞઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ સામઞ્ઞફલઞ્ચા’’તિ હિ વુત્તં. બ્રહ્મઞ્ઞેપિ એસેવ નયો.

સોતાપત્તિફલં ન વિપાકોતિઆદીસુ સોતાપત્તિમગ્ગાદીનં અપચયગામિતં સન્ધાય અરિયફલાનં નવિપાકભાવં પટિજાનાતિ, દાનફલાદીનં પટિક્ખિપતિ. સો હિ આચયગામિત્તિકસ્સ એવં અત્થં ધારેતિ – વિપાકસઙ્ખાતં આચયં ગચ્છન્તિ, તં વા આચિનન્તા ગચ્છન્તીતિ આચયગામિનો, વિપાકં અપચિનન્તા ગચ્છન્તીતિ અપચયગામિનોતિ. તસ્મા એવં પટિજાનાતિ ચ પટિક્ખિપતિ ચ.

૫૦૦. કામાવચરં કુસલં સવિપાકં આચયગામીતિઆદિકા પુચ્છા પરવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ સકવાદિસ્સ. લોકિયઞ્હિ કુસલં વિપાકચુતિપટિસન્ધિયો ચેવ વટ્ટઞ્ચ આચિનન્તં ગચ્છતીતિ આચયગામિ. લોકુત્તરકુસલં ચુતિપટિસન્ધિયો ચેવ વટ્ટઞ્ચ અપચિનન્તં ગચ્છતીતિ અપચયગામિ. એવમેતં સવિપાકમેવ હોતિ, ન અપચયગામિવચનમત્તેન અવિપાકં. ઇમમત્થં સન્ધાયેત્થ સકવાદિનો પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ વેદિતબ્બાતિ.

અરિયધમ્મવિપાકકથાવણ્ણના.

૧૦. વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મોતિકથાવણ્ણના

૫૦૧. ઇદાનિ વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા વિપાકો વિપાકસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞાદિપચ્ચયવસેન પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા વિપાકોપિ વિપાકધમ્મધમ્મોતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તસ્સ વિપાકોતિ તસ્સ વિપાકધમ્મધમ્મસ્સ વિપાકસ્સ યો વિપાકો, સોપિ તે વિપાકધમ્મધમ્મો હોતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો આયતિં વિપાકદાનાભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો તપ્પચ્ચયાપિ અઞ્ઞસ્સ વિપાકસ્સ ઉપ્પત્તિં સન્ધાય પટિજાનાતિ. એવં સન્તે પનસ્સ કુસલાકુસલસ્સ વિય તસ્સાપિ વિપાકસ્સ વિપાકો, તસ્સાપિ વિપાકોતિ વટ્ટાનુપચ્છેદો આપજ્જતીતિ પુટ્ઠો સમયવિરોધભયેન પટિક્ખિપતિ.

વિપાકોતિ વાતિઆદિમ્હિ વચનસાધને પન યદિ વિપાકસ્સ વિપાકધમ્મધમ્મેન એકત્થતા ભવેય્ય, કુસલાકુસલબ્યાકતાનં એકત્થતં આપજ્જેય્યાતિ પટિક્ખિપતિ. વિપાકો ચ વિપાકધમ્મધમ્મો ચાતિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – સો હિ ચતૂસુ વિપાકક્ખન્ધેસુ એકેકં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાદીસુ પચ્ચયટ્ઠેન વિપાકધમ્મધમ્મતં પચ્ચયુપ્પન્નટ્ઠેન ચ વિપાકં મઞ્ઞમાનો ‘‘વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મો’’તિ પુટ્ઠો આમન્તાતિ પટિજાનાતિ. અથ નં સકવાદી ‘‘યસ્મા તયા એકક્ખણે ચતૂસુ ખન્ધેસુ વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મોપિ અનુઞ્ઞાતો, તસ્મા તેસં સહગતાદિભાવો આપજ્જતી’’તિ ચોદેતું એવમાહ. ઇતરો કુસલાકુસલસઙ્ખાતં વિપાકધમ્મધમ્મં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. તઞ્ઞેવ અકુસલન્તિ યદિ તે વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મો, યો અકુસલવિપાકો, સો અકુસલં આપજ્જતિ. કસ્મા? વિપાકધમ્મધમ્મેન એકત્તા. તઞ્ઞેવ કુસલન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૫૦૨. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાતિ ઇદં સહજાતાનં પચ્ચયમત્તવસેન વુત્તં, તસ્મા અસાધકં. મહાભૂતાનમ્પિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા વુત્તા, ન ચ તાનિ વિપાકાનિ, ન ચ વિપાકધમ્મધમ્માનીતિ.

વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મોતિકથાવણ્ણના.

સત્તમો વગ્ગો.