૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ગિહિસ્સ અરહાતિકથાવણ્ણના

૩૮૭. ઇદાનિ ગિહિસ્સ અરહાતિ કથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં યસકુલપુત્તાદીનં ગિહિબ્યઞ્જને ઠિતાનં અરહત્તપ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘ગિહિ અસ્સ અરહા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ ગિહિસ્સાતિ યો ગિહિસંયોજનસમ્પયુત્તતાય ગિહિ, સો અરહં અસ્સાતિ અત્થો. પરવાદી પન અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેત્વા ગિહિબ્યઞ્જનમત્તમેવ પસ્સન્તો પટિજાનાતિ. ઇદાનિસ્સ ‘‘ગિહિ નામ ગિહિસંયોજનેન હોતિ, ન બ્યઞ્જનમત્તેન. યથાહ ભગવા –

‘અલઙ્કતો ચેપિ સમં ચરેય્ય,

સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી;

સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં,

સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખૂ’’’તિ. (ધ. પ. ૧૪૨);

ઇમં નયં દસ્સેતું અત્થિ અરહતોતિઆદિ આરદ્ધં. તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ગિહિસ્સ અરહાતિકથાવણ્ણના.

૨. ઉપપત્તિકથાવણ્ણના

૩૮૮. ઇદાનિ ઉપપત્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઓપપાતિકો હોતિ તત્થપરિનિબ્બાયી’’તિવચનાનિ (પુ. પ. ૩૫-૪૦) અયોનિસો ગહેત્વા સુદ્ધાવાસેસુ ઉપપત્તિયા અરહાતિ લદ્ધિ, ‘‘યેસં વા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી’’તિ પદં પરિવત્તિત્વા ‘‘ઉપપજ્જપરિનિબ્બાયી’’તિ પરિયાપુણન્તાનં સહ ઉપપત્તિયા અરહા હોતીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તત્થ યસ્મા ઉપપત્તિચિત્તં નામ લોકિયં, તેન સોતાપન્નાદયોપિ ન હોન્તિ, પગેવ અરહા. તસ્માસ્સ ઇમં નયં દસ્સેતું સહ ઉપપત્તિયા સોતાપન્નોતિઆદિ આરદ્ધં.

૩૮૯. સારિપુત્તોતિઆદિ ઇમેસુ મહાથેરેસુ કો એકોપિ સહ ઉપપત્તિયા અરહા નામાતિ ચોદનત્થં વુત્તં.

૩૯૦. ઉપપત્તેસિયેનાતિ પટિસન્ધિચિત્તેન. તઞ્હિ ઉપપત્તિં એસતિ ગવેસતિ, તસ્મા ઉપપત્તેસિયન્તિ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઉપપત્તિકથાવણ્ણના.

૩. અનાસવકથાવણ્ણના

૩૯૧. ઇદાનિ અનાસવકથા નામ હોતિ. તત્થ યે ધમ્મા અનાસવસ્સ અરહતો, સબ્બે તે અનાસવાતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય અરહતોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથ નં અનાસવા નામ મગ્ગાદયો, કિં તસ્સ તેયેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ચોદનત્થં મગ્ગો ફલન્તિઆદિ આરદ્ધં. ચક્ખુ અનાસવન્તિ પુટ્ઠો તસ્સ સાસવત્તા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો અનાસવસ્સેતન્તિ પટિજાનાતિ.

૩૯૨. ચીવરપઞ્હે એકોવ ધમ્મો અનાસવો સાસવો ચ હોતીતિ લક્ખણવિરોધભયા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો અનાસવસ્સ હુત્વા સાસવસ્સ હોતીતિ પટિજાનાતિ. તઞ્ઞેવ અનાસવન્તિ પઞ્હાદ્વયેપિ એસેવ નયો. સકવાદી પન તઞ્ઞેવાતિ અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘મગ્ગો અનાસવો હુત્વા’’તિઆદીહિ ચોદેતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

અનાસવકથાવણ્ણના.

૪. સમન્નાગતકથાવણ્ણના

૩૯૩. ઇદાનિ સમન્નાગતકથા નામ હોતિ. તત્થ દ્વે સમન્નાગમા પચ્ચુપ્પન્નક્ખણે સમઙ્ગીભાવસમન્નાગમો ચ રૂપાવચરાદીસુ અઞ્ઞતરભૂમિપ્પત્તિતો પટિલાભસમન્નાગમો ચ. સો યાવ અધિગતવિસેસા ન પરિહાયતિ, તાવદેવ લબ્ભતિ. યેસં પન ઠપેત્વા ઇમે દ્વે સમન્નાગમે અઞ્ઞો ઉપપત્તિધમ્મવસેન એકો સમન્નાગમો નામ હોતીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનં, તેસં પત્તિધમ્મો નામ કોચિ નત્થીતિ અનુબોધનત્થં અરહા ચતૂહિ ફલેહિ સમન્નાગતોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પત્તિં સન્ધાય પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અથસ્સ ‘‘યદિ તે અરહા ચતૂહિ ખન્ધેહિ વિય ચતૂહિ ફલેહિ સમન્નાગતો, એવં સન્તે યે ચતૂસુ ફલેસુ ચત્તારો ફસ્સાદયો, તેહિ તે અરહતો સમન્નાગતતા પાપુણાતી’’તિ ચોદનત્થં અરહા ચતૂહિ ફસ્સેહીતિઆદિ આરદ્ધં. તં સબ્બં પરવાદિના એકક્ખણે ચતુન્નં ફસ્સાદીનં અભાવા પટિક્ખિત્તં. અનાગામિપઞ્હાદીસુપિ એસેવ નયો.

૩૯૫. સોતાપત્તિફલં વીતિવત્તોતિ ન પઠમજ્ઝાનં વિય દુતિયજ્ઝાનલાભી; પુન અનુપ્પત્તિયા પન વીતિવત્તોતિ પુચ્છતિ. સોતાપત્તિમગ્ગન્તિઆદિ યં વીતિવત્તો, તેનસ્સ પુન અસમન્નાગમં દસ્સેતું આરદ્ધં.

૩૯૬. તેહિ ચ અપરિહીનોતિ પઞ્હે યસ્મા યથા પચ્ચનીકસમુદાચારેન લોકિયજ્ઝાનધમ્મા પરિહાયન્તિ, ન એવં લોકુત્તરા. મગ્ગેન હિ યે કિલેસા પહીયન્તિ, ફલેન ચ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, તે તથા પહીનાવ તથા પટિપ્પસ્સદ્ધાયેવ ચ હોન્તિ, તસ્મા સકવાદિના આમન્તાતિ પટિઞ્ઞાતં. સ્વાયમત્થો પરતો ‘‘અરહતા ચત્તારો મગ્ગા પટિલદ્ધા’’તિઆદીસુ પકાસિતોયેવ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સમન્નાગતકથાવણ્ણના.

૫. ઉપેક્ખાસમન્નાગતકથાવણ્ણના

૩૯૭. અરહા છહિ ઉપેક્ખાહીતિ કથાયપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અરહા હિ છસુ દ્વારેસુ ઉપેક્ખાનં ઉપ્પત્તિભબ્બતાય તાહિ સમન્નાગતોતિ વુચ્ચતિ, ન એકક્ખણે સબ્બાસં ઉપ્પત્તિભાવેનાતિ.

ઉપેક્ખાસમન્નાગતકથાવણ્ણના.

૬. બોધિયાબુદ્ધોતિકથાવણ્ણના

૩૯૮. ઇદાનિ બોધિયા બુદ્ધોતિકથા નામ હોતિ. તત્થ બોધીતિ ચતુમગ્ગઞાણસ્સાપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સાપિ અધિવચનં. તસ્મા યેસં યથા ઓદાતેન વણ્ણેન ઓદાતો, સામેન વણ્ણેન સામો, એવં બોધિયા બુદ્ધોતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનંયેવ; તે સન્ધાય પુચ્છા ચ અનુયોગો ચ સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ ઇતરસ્સ.

અતીતાયાતિ પઞ્હે તસ્મિં ખણે અભાવતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો પટિલાભં સન્ધાય પટિજાનાતિ. પુન કિચ્ચવસેન પુટ્ઠો કિચ્ચાભાવતો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો યં તેન તાય કરણીયં કતં, તત્થ સમ્મોહાભાવં પટિજાનાતિ. લેસોકાસં પન અદત્વા દુક્ખં પરિજાનાતીતિઆદિના નયેન પુટ્ઠો તસ્સ કિચ્ચસ્સ અભાવા પટિક્ખિપતિ.

અનાગતપઞ્હે તસ્મિં ખણે મગ્ગઞાણસ્સ અભાવા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦) અનાગતાય બોધિયા બુદ્ધભાવં મઞ્ઞમાનો પટિજાનાતિ. બોધિકરણીયં કરોતીતિ પુટ્ઠો તસ્મિં ખણે કિચ્ચાભાવેન પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો યદિ ન કરેય્ય, બુદ્ધોતિ ન વુચ્ચેય્ય. યસ્મા અવસ્સં કરિસ્સતિ, તસ્મા કરોતિયેવ નામાતિ પટિજાનાતિ. પુન લેસોકાસં અદત્વા પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ. પચ્ચુપ્પન્નપઞ્હો સદ્ધિં સંસન્દનાય ઉત્તાનત્થોવ.

૩૯૯. તિસ્સો બોધિયો એકતો કત્વા પુટ્ઠો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સન્ધાય તીહિપિ બુદ્ધોતિ વત્તબ્બભાવતો પટિજાનાતિ. પુન તીહિતિ પુટ્ઠો સબ્બાસં એકક્ખણે અભાવા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વસેન પટિજાનાતિ. પુન લેસોકાસં અદત્વા સતતં સમિતન્તિ પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ.

ન બત્તબ્બં બોધિયાતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, બોધિયા અભાવક્ખણે અબુદ્ધભાવાપત્તિતો પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. નનુ બોધિપટિલાભાતિ પઞ્હે પન યસ્મિં સન્તાને બોધિસઙ્ખાતં મગ્ગઞાણં ઉપ્પન્નં, તત્થ બુદ્ધોતિ સમ્મુતિસબ્ભાવતો પટિઞ્ઞા તસ્સેવ. તસ્સ અધિપ્પાયં અજાનિત્વા હઞ્ચીતિ લદ્ધિટ્ઠપના પરવાદિસ્સ. ઇદાનિસ્સ અસલ્લક્ખણં પાકટં કાતું બોધિપટિલાભા બુદ્ધોતિ બોધિયા બુદ્ધોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તસ્સત્થો – ‘‘કિં તે યસ્મા બોધિપટિલાભા બુદ્ધો, તસ્મા બોધિયા બુદ્ધો’’તિ. ઇતરો ‘‘બોધિપટિલાભો નામ બોધિયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધાયપિ સન્તાને ઉપ્પન્નભાવોયેવ. બોધિ નામ મગ્ગક્ખણે ઞાણ’’ન્તિ ઇમં વિભાગં અસલ્લક્ખેન્તોવ પુન પટિજાનાતિ. તતો સકવાદિના બોધિપટિલાભા બોધીતિ પુટ્ઠો વચનોકાસં અલભન્તો પટિક્ખિપતીતિ.

બોધિયાબુદ્ધોતિકથાવણ્ણના.

ઇતિ ઇમા તિસ્સોપિ કથા ઉત્તરાપથકાનંયેવ.

૭. લક્ખણકથાવણ્ણના

૪૦૦. ઇદાનિ લક્ખણકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૫૮) ઇમં સુત્તં અયોનિસો ગહેત્વા લક્ખણસમન્નાગતો બોધિસત્તોવ હોતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ઉત્તરાપથકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ.

ચક્કવત્તિસત્તોતિ પઞ્હેસુ યસ્મા ચક્કવત્તી સત્તોપિ ચ બોધિસત્તોપિ, તસ્મા અબોધિસત્તં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. બોધિસત્તં સન્ધાય પટિજાનાતિ.

૪૦૨. દ્વત્તિંસિમાનીતિસુત્તં બોધિસત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. સો હિ પચ્છિમે ભવે બુદ્ધો હોતિ, ઇતરેસુ ચક્કવત્તી, તસ્મા આભતમ્પિ અનાભતસદિસમેવાતિ.

લક્ખણકથાવણ્ણના.

૮. નિયામોક્કન્તિકથાવણ્ણના

૪૦૩. ઇદાનિ નિયામોક્કન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ઘટિકારસુત્તે જોતિપાલસ્સ પબ્બજ્જં સન્ધાય ‘‘બોધિસત્તો કસ્સપભગવતો પાવચને ઓક્કન્તનિયામો ચરિતબ્રહ્મચરિયો’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય બોધિસત્તોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિયં ઠત્વા પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તતો યસ્મા નિયામોતિ વા બ્રહ્મચરિયન્તિ વા અરિયમગ્ગસ્સ નામં, બોધિસત્તાનઞ્ચ ઠપેત્વા પારમીપૂરણં અઞ્ઞા નિયામોક્કન્તિ નામ નત્થિ. યદિ ભવેય્ય, બોધિસત્તો સોતાપન્નો સાવકો ભવેય્ય. ન ચેતમેવં. કેવલઞ્હિ નં બુદ્ધા અત્તનો ઞાણબલે ઠત્વા – ‘‘અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરોન્તિ, તસ્મા પુન બોધિસત્તોતિ અનુયોગો સકવાદિસ્સ. પચ્છિમભવં સન્ધાય પટિક્ખેપો ઇતરસ્સ. દુતિયપઞ્હે જોતિપાલકાલં સન્ધાય પટિઞ્ઞા તસ્સેવ. સાવકો હુત્વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અનુસ્સવિયોતિ અનુસ્સવેન પટિવિદ્ધધમ્મો. પચ્છિમભવં સન્ધાય પટિક્ખિપિત્વા જોતિપાલકાલે અનુસ્સવં સન્ધાય પટિજાનાતિ.

૪૦૪. અઞ્ઞં સત્થારન્તિઆળારઞ્ચ રામપુત્તઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. આયસ્મા આનન્દોતિઆદિ ‘‘ઓક્કન્તનિયામાવ સાવકા હોન્તિ, ન ઇતરે ઓક્કન્તનિયામા એવરૂપા હોન્તી’’તિ દસ્સેતું વુત્તં.

સાવકો જાતિં વીતિવત્તોતિ યાય જાતિયા સાવકો, તં વીતિવત્તો અઞ્ઞસ્મિં ભવે અસાવકો હોતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો સોતાપન્નાદીનં સોતાપન્નાદિસાવકભાવતો પટિક્ખિપતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

નિયામોક્કન્તિકથાવણ્ણના.

૯. અપરાપિ સમન્નાગતકથાવણ્ણના

૪૦૬. ઇદાનિ અપરાપિ સમન્નાગતકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ચતુત્થમગ્ગટ્ઠો પુગ્ગલો પત્તિધમ્મવસેન તીહિ ફલેહિ સમન્નાગતો’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા ચતૂહિ ફલેહિ સમન્નાગતકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

અપરાપિ સમન્નાગતકથાવણ્ણના.

૧૦. સબ્બસંયોજનપ્પહાનકથાવણ્ણના

૪૧૩. ઇદાનિ સંયોજનપ્પહાનકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘નિપ્પરિયાયેનેવ સબ્બસંયોજનપ્પહાનં અરહત્ત’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પુન સબ્બે સંયોજનાતિ પુટ્ઠો હેટ્ઠા વુત્તમગ્ગત્તયેન પહીને સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો તેન મગ્ગેન અપ્પહીનસ્સ અભાવા પટિજાનાતિ. સક્કાયદિટ્ઠિઆદીસુપિ પઠમમગ્ગેન પહીનભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, ચતુત્થમગ્ગેન અનવસેસપ્પહાનં સન્ધાય પટિજાનાતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થાતિ.

સબ્બસંયોજનપ્પહાનકથાવણ્ણના.

ચતુત્થો વગ્ગો.