૪. વિમુચ્ચમાનકથાવણ્ણના

૩૬૬. ઇદાનિ વિમુચ્ચમાનકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઝાનેન વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા વિમુત્તં, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુચ્ચમાનં નામ હોતી’’તિ લદ્ધિ, તે સન્ધાય વિમુત્તં વિમુચ્ચમાનન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ.

પુન એકદેસન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ એકદેસન્તિ ભાવનપુંસકં. યથા વિમુત્તં, એકદેસેન વા એકદેસે વા અવિમુત્તં હોતિ કિં એવં એકદેસં વિમુત્તં, એકદેસં અવિમુત્તન્તિ પુચ્છતિ. કિં કારણા એવં પુચ્છતીતિ? ‘‘વિમુત્તં વિમુચ્ચમાન’’ન્તિ વિપ્પકતભાવેન વુત્તત્તા. યથા હિ કરિયમાના કટાદયો વિપ્પકતત્તા એકદેસેન કતા એકદેસેન અકતા હોન્તિ, તથા ઇદમ્પિ એકદેસં વિમુત્તં એકદેસં અવિમુત્તન્તિ આપજ્જતિ. તતો પરવાદી કટાદીનં વિય ચિત્તસ્સ એકદેસાભાવા પઠમપઞ્હે પટિક્ખિપિત્વા દુતિયે વિમુચ્ચમાનસ્સ અપરિનિટ્ઠિતવિમુત્તિતાય પટિજાનાતિ. લોકિયજ્ઝાનક્ખણં વા સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. ન હિ તં તદા સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુચ્ચમાનં. લોકુત્તરજ્ઝાનક્ખણં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તઞ્હિ તદા સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તેકદેસેન વિમુચ્ચમાનન્તિસ્સ લદ્ધિ. તતો સકવાદી ‘‘યદિ તે એકમેવ ચિત્તં એકદેસં વિમુત્તં એકદેસં અવિમુત્તં, એવં સન્તે યો એકેનેવ ચિત્તેન સોતાપન્નો હોતિ, સોપિ તે એકદેસં સોતાપન્નો, એકદેસં ન સોતાપન્નો આપજ્જતી’’તિ ચોદનત્થં એકદેસં સોતાપન્નોતિઆદિમાહ. ઇતરો તં વિધાનં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

ઉપ્પાદક્ખણપઞ્હે યદિ એકમેવ ચિત્તં વિમુત્તઞ્ચ વિમુચ્ચમાનઞ્ચ, એકસ્મિં ખણે વિમુત્તં એકસ્મિં વિમુચ્ચમાનં આપજ્જતિ. કિં તે એવરૂપં ચિત્તન્તિ અત્થો.

૩૬૭. સુત્તસાધને પઠમસુત્તં પરવાદિસ્સ. તત્રાસ્સાયમધિપ્પાયો – વિમુચ્ચતીતિ વિપ્પકતનિદ્દેસો. તસ્મા યં તસ્સ યોગિનો એવં જાનતો એવં પસ્સતો એતેહિ આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, તં વિમુચ્ચમાનં નામ હોતીતિ. દુતિયસુત્તં સકવાદિસ્સ. તત્રાસ્સાયમધિપ્પાયો – યદિ તે વિમુચ્ચતીતિ વચનતો વિમુત્તં વિમુચ્ચમાનં, ઇધ વિમુચ્ચતીતિ વચનાભાવતો વિમુત્તમેવ સિયા, ન વિમુચ્ચમાનન્તિ.

ઇદાનિ ‘‘યથા તે વિપ્પકતવિમુત્તિતાય વિમુચ્ચમાનં, કિં એવં વિપ્પકતરાગાદિતાય રજ્જમાનાદીનિપિ અત્થી’’તિ ચોદનત્થં પુન અત્થિ ચિત્તન્તિઆદિ આરદ્ધં. પરવાદિનાપિ તથારૂપં ચિત્તં અપસ્સન્તેન સબ્બં પટિક્ખિત્તં. અથ નં સકવાદી ‘‘દ્વેયેવ કોટિયો, તતિયા નત્થી’’તિ અનુબોધેન્તો નનુ રત્તઞ્ચેવ અરત્તઞ્ચાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – નનુ ભદ્રમુખ, રાગસમ્પયુત્તં ચિત્તં રત્તં વિપ્પયુત્તં અરત્તન્તિ દ્વેવ કોટિયો, રજ્જમાનં નામ તતિયા કોટિ નત્થીતિ? દુટ્ઠાદીસુપિ એસેવ નયો. અથ નં આમન્તાતિ પટિજાનિત્વા ઠિતં. વિમુત્તિપક્ખેપિ દ્વેયેવ કોટિયો દસ્સેતું હઞ્ચિ રત્તઞ્ચેવાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યદિ એતા દ્વે કોટિયો સમ્પટિચ્છસિ, અવિમુત્તઞ્ચેવ વિમુત્તઞ્ચા તિ ઇમાપિ સમ્પટિચ્છ. કિલેસસમ્પયુત્તઞ્હિ ચિત્તં અવિમુત્તં, વિપ્પયુત્તં વિમુત્તં. વિમુચ્ચમાનં નામાતિ પરમત્થતો તતિયા કોટિ નત્થીતિ.

વિમુચ્ચમાનકથાવણ્ણના.