૩. તતિયવગ્ગો

૧. બલકથાવણ્ણના

૩૫૪. ઇદાનિ બલકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં અનુરુદ્ધસંયુત્તે ‘‘ઇમેસઞ્ચ પનાહં, આવુસો, ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનામી’’તિઆદીનિ (સં. નિ. ૫.૯૧૩) દસસુત્તાનિ અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘તથાગતબલં સાવકસાધારણ’’ન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિયં ઠત્વા પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. તથાગતબલઞ્ચ નામેતં સાવકેહિ સાધારણમ્પિ અત્થિ અસાધારણમ્પિ સાધારણાસાધારણમ્પિ. તત્થ આસવાનં ખયે ઞાણં સાધારણં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણં અસાધારણં. સેસં સાધારણઞ્ચ અસાધારણઞ્ચ. ઠાનાટ્ઠાનાદીનિ હિ સાવકા પદેસેન જાનન્તિ, તથાગતા નિપ્પદેસેન. ઇતિ તાનિ ઉદ્દેસતો સાધારણાનિ, ન નિદ્દેસતો. અયં પન અવિસેસેન સબ્બમ્પિ સાધારણન્તિ આહ. તમેનં તતો વિવેચેતું તથાગતબલં સાવકબલન્તિ પુન અનુયોગો આરદ્ધો. તત્થ પઠમપઞ્હે નિદ્દેસતો સબ્બાકારવિસયતં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયપઞ્હે ઉદ્દેસતો ઠાનાટ્ઠાનમત્તાદિજાનનવસેન પટિજાનાતિ. તઞ્ઞેવાતિઆદિપઞ્હેસુ સબ્બાકારેન નિન્નાનાકરણતાય અભાવેન પટિક્ખિપતિ. પુબ્બયોગો ચ પુબ્બચરિયા ચ અત્થતો એકં, તથા ધમ્મક્ખાનઞ્ચ ધમ્મદેસના ચ.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિપઞ્હે એકદેસેન સાધારણતં સન્ધાય સાવકવિસયે પટિજાનાતિ.

૩૫૫. ઇદાનિ યસ્મા ઉદ્દેસતો ઠાનાટ્ઠાનાદીનિ સાવકો જાનાતિ, તસ્મા સાવકસ્સ તથા જાનનં પકાસેત્વા તેન જાનનમત્તસામઞ્ઞેન તેસં સાવકસાધારણત્તં પતિટ્ઠાપેતું સાવકો ઠાનાટ્ઠાનં જાનાતીતિઆદયો પરવાદિપઞ્હા હોન્તિ. તત્થ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણં છન્નં અસાધારણઞાણાનં અઞ્ઞતરન્તિ ન ગહિતં. આસવક્ખયેન વા આસવક્ખયન્તિ યં તથાગતસ્સ આસવક્ખયેન સદ્ધિં સાવકસ્સ આસવક્ખયં પટિચ્ચ વત્તબ્બં સિયા નાનાકરણં, તં નત્થિ. વિમુત્તિયા વા વિમુત્તિન્તિ પદેપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૫૬. ઇદાનિ યં સકવાદિના ‘‘આસવાનં ખયે ઞાણં સાધારણ’’ન્તિ અનુઞ્ઞાતં, તેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા સેસાનમ્પિ સાધારણભાવં પુચ્છિતું પુન આસવાનં ખયેતિઆદયો પરવાદિપઞ્હાવ હોન્તિ. તેસં વિસ્સજ્જને સકવાદિના આસવક્ખયે વિસેસાભાવેન તં ઞાણં સાધારણન્તિ અનુઞ્ઞાતં. ઇતરેસુપિ વિસેસાભાવેન સાધારણતા પટિક્ખિત્તા. પુન ઠાનાટ્ઠાનાદીનં આસવક્ખયેનેવ સદ્ધિં સંસન્દિત્વા અસાધારણપુચ્છા પરવાદિસ્સેવ. તત્થ આસવક્ખયઞાણે પટિક્ખેપો, સેસેસુ ચ પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. તતો ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા અસાધારણપુચ્છા પરવાદિસ્સ. સા સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતા. તથાપિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે પટિઞ્ઞા, સેસેસુ ચ પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સ. તતો ઠાનાટ્ઠાનાદીહિ સદ્ધિં સંસન્દિત્વા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તસ્સ સાધારણપુચ્છા પરવાદિસ્સ. સાપિ સઙ્ખિપિત્વાવ દસ્સિતા. તત્થ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે પટિક્ખેપો. સેસેસુ ચ પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સાતિ.

બલકથાવણ્ણના.

૨. અરિયન્તિકથાવણ્ણના

૩૫૭. ઇદાનિ અરિયન્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ન કેવલં આસવક્ખયઞાણમેવ અરિયં, અથ ખો પુરિમાનિપિ નવ બલાનિ અરિયાનિ’’ચ્ચેવ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય અરિયન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પુન યદિ તં અરિયં, મગ્ગાદીસુ તેન અઞ્ઞતરેન ભવિતબ્બન્તિ મગ્ગાદિવસેન પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિક્ખેપો ઇતરસ્સ.

પુન સુઞ્ઞતારમ્મણાદિવસેન પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ દ્વે સુઞ્ઞતા – સત્તસુઞ્ઞતા ચ સઙ્ખારસુઞ્ઞતા ચ. સત્તસુઞ્ઞતા નામ દિટ્ઠિયા પરિકપ્પિતેન સત્તેન સુઞ્ઞા પઞ્ચક્ખન્ધા. સઙ્ખારસુઞ્ઞતા નામ સબ્બસઙ્ખારેહિ સુઞ્ઞં વિવિત્તં નિસ્સટં નિબ્બાનં. તત્થ પરવાદી નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, સઙ્ખારારમ્મણતં સન્ધાય પટિજાનાતિ. મનસિ કરોતીતિ પુટ્ઠોપિ નિબ્બાનમેવ સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, સઙ્ખારે સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતો સકવાદિના ‘‘ઠાનાટ્ઠાનાદિમનસિકારો સઙ્ખારારમ્મણો, સુઞ્ઞતમનસિકારો નિબ્બાનારમ્મણો’’તિ ઇમં નયં ગહેત્વા ‘‘દ્વિન્નં ફસ્સાનં દ્વિન્નં ચિત્તાનં સમોધાનં હોતી’’તિ પુટ્ઠો લેસોકાસં અલભન્તો પટિક્ખિપતિ. અનિમિત્તાપણિહિતેસુપિ એસેવ નયો. સત્તનિમિત્તાભાવતો હિ ખન્ધા અનિમિત્તા. સઙ્ખારનિમિત્તાભાવતો નિબ્બાનં. એકધમ્મસ્મિમ્પિ આરોપેત્વા ઠપેતબ્બસઙ્ખાતેન ચ પણિદહિતબ્બટ્ઠેન પણિહિતસઙ્ખં ગતેન સત્તપણિધિના અપ્પણિહિતા ખન્ધા. તણ્હાપણિધિના તણ્હાય વા આરમ્મણભૂતેન સબ્બસઙ્ખારપણિધિના અપ્પણિહિતં નિબ્બાનં. તસ્મા ઇધાપિ પટિક્ખેપો ચ પટિઞ્ઞા ચ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૩૫૮. તતો ‘‘યથા સતિપટ્ઠાનાદયો લોકુત્તરધમ્મા અરિયા ચેવ સુઞ્ઞતાદિઆરમ્મણા ચ, કિં તે એવં ઠાનાટ્ઠાનઞાણ’’ન્તિ અનુલોમપટિલોમપુચ્છા હોન્તિ. તત્થ સબ્બાપિ પટિઞ્ઞા સબ્બે ચ પટિક્ખેપા પરવાદિસ્સેવ. ઇમિનાવુપાયેન સેસઞાણેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. પાળિયં પન સેસાનિ સઙ્ખિપિત્વા અવસાને ચુતૂપપાતઞાણમેવ વિભત્તં. તતો પરં સકસમયેપિ ‘‘અરિય’’ન્તિ સિદ્ધેન આસવાનં ખયઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા સેસઞાણાનં અનુલોમતો ચ પટિલોમતો ચ અરિયભાવપુચ્છા હોન્તિ. તા સબ્બા પરવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પટિક્ખેપો ચ સકવાદિસ્સ. તે ઉત્તાનત્થાયેવ. પાળિયં પનેત્થ પઠમનવમાનેવ દસ્સેત્વા સત્ત ઞાણાનિ સઙ્ખિત્તાનીતિ.

અરિયન્તિકથાવણ્ણના.

૩. વિમુત્તિકથાવણ્ણના

૩૬૩. ઇદાનિ વિમુત્તિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘વીતરાગચિત્તાનં વિમુત્તિપયોજનં નામ નત્થિ. યથા પન મલીનં વત્થં ધોવિયમાનં મલા વિમુચ્ચતિ, એવં સરાગં ચિત્તં રાગતો વિમુચ્ચતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય સરાગન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તતો રાગસહગતન્તિઆદિના નયેન પુટ્ઠો મગ્ગક્ખણે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ નામ. તદા ચ એવરૂપં ચિત્તં નત્થીતિ પટિક્ખિપતિ.

સફસ્સન્તિઆદિના નયેન પુટ્ઠોપિ યથા ફસ્સો ચ ચિત્તઞ્ચ ઉભો રાગતો વિમુચ્ચન્તિ, એવં રાગસ્સ વિમુત્તિં અપસ્સમાનો પટિક્ખિપતિ. સદોસાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

વિમુત્તિકથાવણ્ણના.

૪. વિમુચ્ચમાનકથાવણ્ણના

૩૬૬. ઇદાનિ વિમુચ્ચમાનકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઝાનેન વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા વિમુત્તં, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુચ્ચમાનં નામ હોતી’’તિ લદ્ધિ, તે સન્ધાય વિમુત્તં વિમુચ્ચમાનન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ.

પુન એકદેસન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. તત્થ એકદેસન્તિ ભાવનપુંસકં. યથા વિમુત્તં, એકદેસેન વા એકદેસે વા અવિમુત્તં હોતિ કિં એવં એકદેસં વિમુત્તં, એકદેસં અવિમુત્તન્તિ પુચ્છતિ. કિં કારણા એવં પુચ્છતીતિ? ‘‘વિમુત્તં વિમુચ્ચમાન’’ન્તિ વિપ્પકતભાવેન વુત્તત્તા. યથા હિ કરિયમાના કટાદયો વિપ્પકતત્તા એકદેસેન કતા એકદેસેન અકતા હોન્તિ, તથા ઇદમ્પિ એકદેસં વિમુત્તં એકદેસં અવિમુત્તન્તિ આપજ્જતિ. તતો પરવાદી કટાદીનં વિય ચિત્તસ્સ એકદેસાભાવા પઠમપઞ્હે પટિક્ખિપિત્વા દુતિયે વિમુચ્ચમાનસ્સ અપરિનિટ્ઠિતવિમુત્તિતાય પટિજાનાતિ. લોકિયજ્ઝાનક્ખણં વા સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. ન હિ તં તદા સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુચ્ચમાનં. લોકુત્તરજ્ઝાનક્ખણં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તઞ્હિ તદા સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તેકદેસેન વિમુચ્ચમાનન્તિસ્સ લદ્ધિ. તતો સકવાદી ‘‘યદિ તે એકમેવ ચિત્તં એકદેસં વિમુત્તં એકદેસં અવિમુત્તં, એવં સન્તે યો એકેનેવ ચિત્તેન સોતાપન્નો હોતિ, સોપિ તે એકદેસં સોતાપન્નો, એકદેસં ન સોતાપન્નો આપજ્જતી’’તિ ચોદનત્થં એકદેસં સોતાપન્નોતિઆદિમાહ. ઇતરો તં વિધાનં અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

ઉપ્પાદક્ખણપઞ્હે યદિ એકમેવ ચિત્તં વિમુત્તઞ્ચ વિમુચ્ચમાનઞ્ચ, એકસ્મિં ખણે વિમુત્તં એકસ્મિં વિમુચ્ચમાનં આપજ્જતિ. કિં તે એવરૂપં ચિત્તન્તિ અત્થો.

૩૬૭. સુત્તસાધને પઠમસુત્તં પરવાદિસ્સ. તત્રાસ્સાયમધિપ્પાયો – વિમુચ્ચતીતિ વિપ્પકતનિદ્દેસો. તસ્મા યં તસ્સ યોગિનો એવં જાનતો એવં પસ્સતો એતેહિ આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, તં વિમુચ્ચમાનં નામ હોતીતિ. દુતિયસુત્તં સકવાદિસ્સ. તત્રાસ્સાયમધિપ્પાયો – યદિ તે વિમુચ્ચતીતિ વચનતો વિમુત્તં વિમુચ્ચમાનં, ઇધ વિમુચ્ચતીતિ વચનાભાવતો વિમુત્તમેવ સિયા, ન વિમુચ્ચમાનન્તિ.

ઇદાનિ ‘‘યથા તે વિપ્પકતવિમુત્તિતાય વિમુચ્ચમાનં, કિં એવં વિપ્પકતરાગાદિતાય રજ્જમાનાદીનિપિ અત્થી’’તિ ચોદનત્થં પુન અત્થિ ચિત્તન્તિઆદિ આરદ્ધં. પરવાદિનાપિ તથારૂપં ચિત્તં અપસ્સન્તેન સબ્બં પટિક્ખિત્તં. અથ નં સકવાદી ‘‘દ્વેયેવ કોટિયો, તતિયા નત્થી’’તિ અનુબોધેન્તો નનુ રત્તઞ્ચેવ અરત્તઞ્ચાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – નનુ ભદ્રમુખ, રાગસમ્પયુત્તં ચિત્તં રત્તં વિપ્પયુત્તં અરત્તન્તિ દ્વેવ કોટિયો, રજ્જમાનં નામ તતિયા કોટિ નત્થીતિ? દુટ્ઠાદીસુપિ એસેવ નયો. અથ નં આમન્તાતિ પટિજાનિત્વા ઠિતં. વિમુત્તિપક્ખેપિ દ્વેયેવ કોટિયો દસ્સેતું હઞ્ચિ રત્તઞ્ચેવાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યદિ એતા દ્વે કોટિયો સમ્પટિચ્છસિ, અવિમુત્તઞ્ચેવ વિમુત્તઞ્ચા તિ ઇમાપિ સમ્પટિચ્છ. કિલેસસમ્પયુત્તઞ્હિ ચિત્તં અવિમુત્તં, વિપ્પયુત્તં વિમુત્તં. વિમુચ્ચમાનં નામાતિ પરમત્થતો તતિયા કોટિ નત્થીતિ.

વિમુચ્ચમાનકથાવણ્ણના.

૫. અટ્ઠમકકથાવણ્ણના

૩૬૮. ઇદાનિ અટ્ઠમકકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં અનુલોમગોત્રભુમગ્ગક્ખણે કિલેસાનં સમુદાચારાભાવતો અટ્ઠમકસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠપુગ્ગલસ્સ દ્વે પરિયુટ્ઠાના પહીનાતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તેસં અઞ્ઞતરં સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, મગ્ગક્ખણતો પટ્ઠાય દિટ્ઠિયા અનુપ્પત્તિં સન્ધાય પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તતો યસ્મા દિટ્ઠિ નામેસા સોતાપન્નસ્સેવ પહીના, ન મગ્ગટ્ઠસ્સ, તસ્મા અટ્ઠમકો પુગ્ગલો સોતાપન્નોતિ અનુયોગો સકવાદિસ્સ. વિચિકિચ્છાપઞ્હેપિ એસેવ નયો. અનુસયપઞ્હે પરિયુટ્ઠાનતો અઞ્ઞો અનુસયોતિ તેસં લદ્ધિ, તસ્મા ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખિત્તં.

સીલબ્બતપરામાસપઞ્હેપિ સીલબ્બતપરામાસપરિયુટ્ઠાનન્તિ વોહારં ન પસ્સતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. પરિયુટ્ઠાનમેવસ્સ પહીનન્તિ લદ્ધિ.

૩૬૯. મગ્ગો ભાવિતોતિ પઞ્હે તસ્મિં ખણે ભાવેતિ, ન ભાવિતો. તસ્મા પટિક્ખિપતિ. અમગ્ગેનાતિઆદિઅનુયોગે પઠમમગ્ગેનેવ પહીનભાવં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. યદિ હિ અમગ્ગેન પહીયેથ, ગોત્રભુપુગ્ગલાદીનમ્પિ પહીયેથાતિ આપજ્જનતો. ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, વિસ્સજ્જનં સકવાદિસ્સ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

અટ્ઠમકકથાવણ્ણના.

૬. અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયકથાવણ્ણના

૩૭૧. ઇદાનિ અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘અટ્ઠમકો મગ્ગક્ખણે ઇન્દ્રિયાનિ પટિલભતિ નામ, નો ચસ્સ પટિલદ્ધાનિ હોન્તી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય નત્થિ સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. નત્થિ સદ્ધાતિ પુટ્ઠો પન સદ્ધિન્દ્રિયતો સદ્ધાય નાનત્તં સલ્લક્ખેત્વા પટિક્ખિપતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. યથા પન યસ્સ અત્થિ મનો, તસ્સ મનિન્દ્રિયમ્પિ અત્થિ; એવં યસ્સ સદ્ધાદયો અત્થિ, તસ્સ અત્થિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિપીતિ દીપનત્થં અત્થિ મનો અત્થિ મનિન્દ્રિયન્તિઆદિ આરદ્ધં. તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ સદ્ધિં સુત્તસાધનેનાતિ.

અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયકથાવણ્ણના.

૭. દિબ્બચક્ખુકથાવણ્ણના

૩૭૩. ઇદાનિ દિબ્બચક્ખુકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ચતુત્થજ્ઝાનધમ્મૂપત્થદ્ધં મંસચક્ખુમેવ દિબ્બચક્ખુ નામ હોતીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનઞ્ચેવ સમ્મિતિયાનઞ્ચ; તે સન્ધાય મંસચક્ખુન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ.

પુન ‘‘મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ મંસચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠો તં મત્તમેવ તં ન હોતીતિ પટિક્ખિપતિ. યાદિસન્તિઆદિપુચ્છાસુપિ ઉભિન્નં એકસભાવાભાવેનેવ પટિક્ખિપતિ.

વિસયોતિઆદીસુ ઉભિન્નમ્પિ રૂપાયતનમેવ વિસયો. મંસચક્ખુ પન આપાથગતમેવ પસ્સતિ. ઇતરં અનાપાથગતં તિરોપબ્બતાદિગતમ્પિ. દિબ્બચક્ખુસ્સ ચ અતિસુખુમમ્પિ રૂપં ગોચરો, ન તાદિસં ઇતરસ્સાતિ એવમેતેસં આનુભાવગોચરા અસદિસા.

ઉપાદિણ્ણં હુત્વા અનુપાદિણ્ણં હોતીતિ પુટ્ઠો યસ્મા મંસચક્ખુ ઉપાદિણ્ણં, દિબ્બચક્ખુ અનુપાદિણ્ણં, ન ચ મંસચક્ખુમેવ દિબ્બચક્ખૂતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો યસ્મા ‘‘મંસચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો, મગ્ગો દિબ્બસ્સ ચક્ખુનો’’તિ વચનં નિસ્સાય મંસચક્ખુપચ્ચયા દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ રૂપાવચરિકાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં પસાદોતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. કામાવચરં હુત્વાતિ પુટ્ઠોપિ યસ્મા ન મંસચક્ખુમેવ દિબ્બચક્ખૂતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો રૂપાવચરજ્ઝાનપચ્ચયેન ઉપ્પન્નત્તા રૂપાવચરં નામ જાતન્તિ પટિજાનાતિ.

રૂપાવચરં હુત્વા અરૂપાવચરન્તિ પુટ્ઠોપિ તતો પરં ભાવનાય અરૂપાવચરક્ખણે રૂપાવચરચિત્તસ્સ અભાવા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો અરૂપાવચરિકાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં પસાદો હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. અપરિયાપન્નભાવં પનસ્સ ન ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિયેવ.

૩૭૪. દિબ્બચક્ખું ધમ્મુપત્થદ્ધન્તિ કામાવચરધમ્મેન ઉપત્થમ્ભિતં હુત્વા. પુન ધમ્મુપત્થદ્ધન્તિ લોકુત્તરધમ્મેન ઉપત્થદ્ધં. દ્વેવ ચક્ખૂનીતિ પુટ્ઠો કિઞ્ચાપિ દિબ્બચક્ખુનો ધમ્મુપત્થદ્ધસ્સ પઞ્ઞાચક્ખુભાવં ન ઇચ્છતિ, પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ પન અત્થિતાય પટિક્ખિપતિ. પુન પુટ્ઠો મંસચક્ખુ ધમ્મુપત્થદ્ધં દિબ્બચક્ખુ હોતીતિ લદ્ધિવસેન પટિજાનાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દિબ્બચક્ખુકથાવણ્ણના.

૮. દિબ્બસોતકથાવણ્ણના

૩૭૫. ઇદાનિ દિબ્બસોતકથા નામ હોતિ. તત્થ એકંયેવ સોતન્તિ પુટ્ઠો દ્વિન્નં અત્થિતાય પટિક્ખિપતિ. પુન પુટ્ઠો યસ્મા તદેવ ધમ્મુપત્થદ્ધં દિબ્બસોતં નામ હોતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

દિબ્બસોતકથાવણ્ણના.

૯. યથાકમ્મૂપગતઞાણકથાવણ્ણના

૩૭૭. ઇદાનિ યથાકમ્મૂપગતઞાણકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૬; પટિ. મ. ૧.૧૦૬) સુત્તં અયોનિસો ગહેત્વા યથાકમ્મૂપગતઞાણમેવ દિબ્બચક્ખુન્તિ લદ્ધિ, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. પુન યથાકમ્મૂપગતઞ્ચ મનસિ કરોતીતિ પુટ્ઠો એકચિત્તસ્સ આરમ્મણદ્વયાભાવા પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો નાનાચિત્તવસેન પટિજાનાતિ. પુન લેસોકાસં અદત્વા દ્વિન્નં ફસ્સાનન્તિ પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ. ઇતિ યથા ઇમિના યથાકમ્મૂપગતપદેન, એવમેવ ઇમે વત ભોન્તો, સત્તાતિઆદિપદેહિપિ સદ્ધિં યોજનાસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૭૮. આયસ્મા સારિપુત્તો યથાકમ્મૂપગતં ઞાણં જાનાતીતિ ઇદં સકવાદી યસ્મા થેરો અપ્પિચ્છતાય અભિઞ્ઞાઞાણાનિ ન વળઞ્જેતીતિ એકચ્ચે ન જાનન્તિ, તાનિ પનસ્સ નેવ અત્થીતિ મઞ્ઞન્તિ, તસ્મા તં ‘‘દિબ્બચક્ખુનો અલાભી થેરો’’તિ મઞ્ઞમાનં પુચ્છતિ. તેનેવ કારણેન ‘‘અત્થાયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દિબ્બચક્ખૂ’’તિ પરતો પુટ્ઠો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો યંકિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બં, સબ્બં તં થેરેન અનુપ્પત્તન્તિ પટિજાનાતિ. ઇદાનિસ્સ વિક્ખેપં કરોન્તો સકવાદી નનુ આયસ્મા સારિપુત્તોતિઆદિમાહ. ઇમઞ્હિ ગાથં થેરો વળઞ્જનપણિધિયા એવ અભાવેન આહ, ન અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ અભાવેન. પરવાદી પન અભાવેનેવાતિ અત્થં સલ્લક્ખેતિ. તસ્મા તસ્સ લદ્ધિયા થેરસ્સ યથાકમ્મૂપગતઞાણમેવ અત્થિ, નો દિબ્બચક્ખુ. તેન વુત્તં ‘‘તેન હિ ન વત્તબ્બં યથાકમ્મૂપગતઞાણં દિબ્બચક્ખૂ’’તિ.

યથાકમ્મૂપગતઞાણકથાવણ્ણના.

૧૦. સંવરકથાવણ્ણના

૩૭૯. ઇદાનિ સંવરકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં તાવતિંસે દેવે ઉપાદાય તતુત્તરિ દેવેસુ યસ્મા તે પઞ્ચ વેરાનિ ન સમાચરન્તિ, તસ્મા સંવરો અત્થીતિ લદ્ધિ, તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, વેરસમુદાચારં અપસ્સતો પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તતો યસ્મા સંવરો નામ સંવરિતબ્બે અસંવરે સતિ હોતિ, તસ્મા અસંવરપુચ્છા સકવાદિસ્સ, દેવેસુ પાણાતિપાતાદીનં અભાવેન પટિક્ખેપો ઇતરસ્સ.

અત્થિ મનુસ્સેસૂતિઆદિ સંવરે સતિ અસંવરસ્સ અસંવરે ચ સતિ સંવરસ્સ પવત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં.

૩૮૦. પાણાતિપાતા વેરમણીતિ આદિપઞ્હેસુ પાણાતિપાતાદીનં અસમાચરણવસેન પટિઞ્ઞા, પાણાતિપાતાદીનં નત્થિતાય પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. પટિલોમપઞ્હા ઉત્તાનત્થાયેવ.

અવસાને નત્થિ દેવેસુ સંવરોતિપઞ્હે પાણાતિપાતાદીનિ કત્વા પુન તતો સંવરાભાવં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. તતો છલવસેન યદિ સંવરો નત્થિ, સબ્બે દેવા પાણાતિપાતિનોતિઆદિપુચ્છા પરવાદિસ્સ. દેવાનં વેરસમુદાચારસ્સ અભાવેન પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સ. નહેવન્તિ વચનમત્તં ગહેત્વા લદ્ધિપતિટ્ઠાપનં પરવાદિસ્સ. એવં પતિટ્ઠિતા પન લદ્ધિ અપ્પતિટ્ઠિતાવ હોતીતિ.

સંવરકથાવણ્ણના.

૧૧. અસઞ્ઞકથાવણ્ણના

૩૮૧. ઇદાનિ અસઞ્ઞકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો વિના વિઞ્ઞાણેન પટિસન્ધિ નામ નત્થિ. ‘‘સઞ્ઞુપ્પાદા ચ પન તે દેવા તમ્હા કાયા ચવન્તી’’તિ વચનતો અસઞ્ઞસત્તાનમ્પિ ચુતિપટિસન્ધિક્ખણે સઞ્ઞા અત્થીતિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. તતો નં સકવાદી ‘‘કિં તે તં ઠાનં સઞ્ઞાભવો’’તિઆદીહિ ચોદેતું સઞ્ઞાભવો સઞ્ઞાગતીતિઆદિમાહ. તં સબ્બં તતો પરઞ્ચ પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

અસઞ્ઞકથાવણ્ણના.

૧૨. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથાવણ્ણના

૩૮૪. ઇદાનિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ વચનતો ન વત્તબ્બં ‘‘તસ્મિં ભવે સઞ્ઞા અત્થી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. સેસમેત્થ સબ્બં પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથાવણ્ણના.

તતિયો વગ્ગો.