૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પરૂપહારવણ્ણના

૩૦૭. ઇદાનિ પરૂપહારકથા નામ હોતિ. તત્થ યે અરહત્તં પટિજાનન્તાનં અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞીનં અધિમાનિકાનં કુહકાનં વા અરહત્તં પટિજાનન્તાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં દિસ્વા ‘‘મારકાયિકા દેવતા અરહતો અસુચિં ઉપસંહરન્તી’’તિ મઞ્ઞન્તિ; સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયા ચ અપરસેલિયા ચ; તે સન્ધાય અત્થિ અરહતોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. ઇદાનિ યસ્મા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતિ, તસ્મા અત્થિ અરહતો રાગોતિ અનુયોગો આરદ્ધો. સો સબ્બોપિ ઉત્તાનત્થોયેવ.

મારકાયિકા દેવતા અત્તનોતિઆદિપઞ્હે યસ્મા તાસં દેવતાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ નત્થિ, અઞ્ઞેસમ્પિ સુક્કં ગહેત્વા ન ઉપસંહરન્તિ, અરહતો પન સુક્કમેવ નત્થિ, તસ્મા ન હેવન્તિ પટિક્ખિપતિ.

નેવ અત્તનોતિપઞ્હે પન નિમ્મિનિત્વા ઉપસંહરન્તીતિ લદ્ધિયા પટિજાનાતિ. લોમકૂપેહીતિપઞ્હે સપ્પિતેલાનં વિય લોમકૂપેહિ ઉપસંહરણાભાવં દિસ્વા પટિક્ખિપતિ.

૩૦૮. હન્દ હીતિ વચસાયત્થે નિપાતો. ‘‘અરહા નુ ખો અહં, નો’’તિ એવં વિમતિં ગાહયિસ્સામાતિ એવં વચસાયં કત્વા ઉપસંહરન્તીતિ અત્થો. અત્થિ અરહતો વિમતીતિ પુટ્ઠો અટ્ઠવત્થુકં વિચિકિચ્છં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, દુતિયં પુટ્ઠો ઇત્થિપુરિસાનં નામગોત્તાદીસુ સન્નિટ્ઠાનાભાવં સન્ધાય પટિજાનાતિ.

૩૦૯. અત્થિ તસ્સ આસયોતિ તસ્સ સુક્કસ્સ ઉચ્ચારપસ્સાવાનં વિય પતિટ્ઠાનોકાસો અત્થીતિ પુચ્છતિ.

૩૧૨. સધમ્મકુસલસ્સાતિ અત્તનો અરહત્તધમ્મમત્તેયેવ કુસલસ્સ. પઞ્ઞાવિમુત્તં સન્ધાયેવં વદતિ. પરધમ્મકુસલસ્સાતિ સધમ્મતો પરસ્મિં અટ્ઠસમાપત્તિધમ્મેપિ કુસલસ્સ. ઉભતોભાગવિમુત્તં સન્ધાયેવં વદતિ. સેસમેત્થ પાળિઅનુસારેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

પરૂપહારકથાવણ્ણના.

૨-૩-૪. અઞ્ઞાણાદિકથાવણ્ણના

૩૧૪. ઇદાનિ અઞ્ઞાણં, કઙ્ખા, પરવિતરણાતિ તિસ્સો કથા નામ હોન્તિ. તત્થ યેસં ‘‘અરહતો ઇત્થિપુરિસાદીનં નામગોત્તાદીસુ ઞાણપ્પવત્તિયા અભાવેન અત્થિ અઞ્ઞાણં, તત્થેવ સન્નિટ્ઠાનાભાવેન અત્થિ કઙ્ખા. યસ્મા ચ નેસં તાનિ વત્થૂનિ પરે વિતરન્તિ પકાસેન્તિ આચિક્ખન્તિ, તસ્મા નેસં અત્થિ પરવિતરણા’’તિ ઇમા લદ્ધિયો, સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયાદીનં; તેસં તા લદ્ધિયો ભિન્દિતું તીસુપિ કથાસુ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ચ પટિક્ખેપો ચ ઇતરસ્સ. તત્થ સબ્બેસુપિ પઞ્હેસુ ચેવ વિસ્સજ્જનેસુ ચ પાળિં અનુગન્ત્વાવ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

અઞ્ઞાણાદિકથાવણ્ણના.

૫. વચીભેદકથાવણ્ણના

૩૨૬. ઇદાનિ વચીભેદકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ દુક્ખન્તિ વાચા ભિજ્જતી’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયાદીનં; તે સન્ધાય સમાપન્નસ્સ અત્થિ વચીભેદોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિયં ઠત્વા પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. પુન સબ્બત્થાતિ તયો ભવે સન્ધાય પુટ્ઠો અરૂપં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. સબ્બદાતિ કાલવસેન પુટ્ઠો પઠમમગ્ગક્ખણે પઠમજ્ઝાનિકસમાપત્તિતો અઞ્ઞં સબ્બં સમાપત્તિકાલં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. સબ્બેસં સમાપન્નાનન્તિ પુટ્ઠો લોકિયસમાપત્તિયો સમાપન્ને સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. સબ્બસમાપત્તીસૂતિ પુટ્ઠો દુતિયજ્ઝાનાદિકં લોકુત્તરં સબ્બઞ્ચ લોકિયસમાપત્તિં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ.

કાયભેદોતિ અભિક્કમાદિવસેન પવત્તકાયવિઞ્ઞત્તિ. ઇદં ‘‘યાનિ ચિત્તાનિ વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તિ, તાનેવ કાયવિઞ્ઞત્તિં. એવં સન્તે કસ્મા કાયભેદોપિ ન હોતી’’તિ ચોદનત્થં પુચ્છતિ. ઇતરો લદ્ધિવસેન પટિક્ખિપતિ ચેવ પટિજાનાતિ ચ. ઇદાનિ યદિ સો મગ્ગક્ખણે ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘સમુદયો’’તિઆદિકમ્પિ ભાસેય્ય. યદિ વા તં ન ભાસતિ, ઇતરમ્પિ ન ભાસેય્યાતિ ચોદનત્થં દુક્ખન્તિ જાનન્તોતિઆદયો પઞ્હા વુત્તા. ઇતરો પન અત્તનો લદ્ધિવસેનેવ પટિજાનાતિ ચેવ પટિક્ખિપતિ ચ. લોકુત્તરં પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નો દુક્ખદુક્ખન્તિ વિપસ્સતીતિ હિસ્સ લદ્ધિ.

૩૨૮. ઞાણન્તિ લોકુત્તરં ચતુસચ્ચઞાણં. સોતન્તિ સોતવિઞ્ઞાણં અધિપ્પેતં, યેન તં સદ્દં સુણાતિ. દ્વિન્નં ફસ્સાનન્તિ સોતસમ્ફસ્સમનોસમ્ફસ્સાનં.

૩૨૯. નો વત રે વત્તબ્બેતિ યદિ અવિસેસેન યંકિઞ્ચિ સમાપન્નસ્સ નત્થિ વચીભેદો, ન અવિસેસેન વત્તબ્બં ‘‘સમાપન્નસ્સ અત્થિ વચીભેદો’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ સદ્ધિં સુત્તસાધનાય. યં પનેતેન ‘‘સિખિસ્સ આનન્દ, ભગવતો’’તિ પરિયોસાને સુત્તં આભતં, તત્થ યેન સમાપત્તિચિત્તેન સો વચીભેદો સમુટ્ઠિતો, કાયભેદોપિ તેન સમુટ્ઠાતિયેવ, ન ચ તં લોકુત્તરં પઠમજ્ઝાનચિત્તં, તસ્મા અસાધકન્તિ.

વચીભેદકથાવણ્ણના.

૬. દુક્ખાહારકથાવણ્ણના

૩૩૪. ઇદાનિ દુક્ખાહારકથા નામ હોતિ. તત્થ ‘‘દુક્ખં દુક્ખન્તિ વાચં ભાસન્તો દુક્ખે ઞાણં આહરતિ, તં દુક્ખાહારો નામ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ પનેતં મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયાનં; તે સન્ધાય દુક્ખાહારોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. યે કેચીતિ પઠમપઞ્હે અવિપસ્સકે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ, દુતિયપઞ્હે વિપસ્સકે સન્ધાય પટિજાનાતિ, તં પનસ્સ લદ્ધિમત્તમેવ. તસ્મા ‘‘સબ્બે તે’’તિ વાદસ્સ ભિન્દનત્થં બાલપુથુજ્જનાતિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દુક્ખાહારકથાવણ્ણના.

૭. ચિત્તટ્ઠિતિકથાવણ્ણના

૩૩૫. ઇદાનિ ચિત્તટ્ઠિતિકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં સમાપત્તિચિત્તઞ્ચેવ ભવઙ્ગચિત્તઞ્ચ અનુપ્પબન્ધેન પવત્તમાનં દિસ્વા ‘‘એકમેવ ચિત્તં ચિરં તિટ્ઠતી’’તિ લદ્ધિ સેય્યથાપિ એતરહિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પભેદાનં અન્ધકાનં, તંલદ્ધિવિસોધનત્થં એકં, ચિત્તં દિવસં તિટ્ઠતીતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. ઉપડ્ઢદિવસો ઉપ્પાદક્ખણોતિ એત્થ ઠિતિક્ખણં અનામસિત્વા ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૬; ૨.૧૪૩) દેસનાનયેન ઉપ્પાદવયવસેનેવ પુચ્છા કતા.

તે ધમ્મા ચિત્તેન લહુપરિવત્તાતિ પુટ્ઠો ચિત્તતો લહુતરપરિવત્તિનો ધમ્મે અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો યસ્સ ચિત્તસ્સ દીઘટ્ઠિતિં ઇચ્છતિ, તં સન્ધાય પટિજાનાતિ. યાવતાયુકં તિટ્ઠતીતિ પઞ્હે ‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ’’તિઆદિવચનવસેન (મહાનિ. ૧૦) આરુપ્પતો અઞ્ઞત્ર પટિક્ખિપતિ, આરુપ્પે પટિજાનાતિ. મુહુત્તં મુહુત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ પઞ્હે પરવાદિસ્સ ‘‘ઉપ્પાદવયધમ્મિનો’’તિઆદિસુત્તવિરોધભયેન પટિજાનાતિ. ઠિતિં પનસ્સ લદ્ધિવસેન ઇચ્છતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચિત્તટ્ઠિતિકથાવણ્ણના.

૮. કુક્કુળકથાવણ્ણના

૩૩૮. ઇદાનિ કુક્કુળકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્તં (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૨૭૮) સુત્તાનિ અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘નિપ્પરિયાયેનેવ સબ્બે સઙ્ખારા કુક્કુળા વીતચ્ચિતઙ્ગારસમ્મિસ્સા છારિકનિરયસદિસા’’તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ ગોકુલિકાનં; તેસં નાનપ્પકારસુખસન્દસ્સનેન તં લદ્ધિં વિવેચેતું પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. તત્થ અનોધિં કત્વાતિ ઓધિં મરિયાદં કોટ્ઠાસં અકરિત્વા, અવિસેસેન સબ્બેયેવાતિ અત્થો. સેસં સબ્બં પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં સદ્ધિં સુત્તસાધનાયાતિ.

કુક્કુળકથાવણ્ણના.

૯. અનુપુબ્બાભિસમયકથાવણ્ણના

૩૩૯. ઇદાનિ અનુપુબ્બાભિસમયકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં –

‘‘અનુપુબ્બેન મેધાવી, થોકં થોકં ખણે ખણે;

કમ્મારો રજતસ્સેવ, નિદ્ધમે મલમત્તનો’’તિ. (ધ. પ. ૨૩૯) –

આદીનિ સુત્તાનિ અયોનિસો ગહેત્વા ‘‘સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો એકચ્ચે કિલેસે દુક્ખદસ્સનેન પજહતિ, એકચ્ચે સમુદયનિરોધમગ્ગદસ્સનેન, તથા સેસાપીતિ એવં સોળસહિ કોટ્ઠાસેહિ અનુપુબ્બેન કિલેસપ્પહાનં કત્વા અરહત્તપટિલાભો હોતી’’તિ એવરૂપા નાનાભિસમયલદ્ધિ ઉપ્પન્ના, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકસબ્બત્થિકસમ્મિતિયભદ્રયાનિકાનં; તેસં લદ્ધિવિવેચનત્થં અનુપુબ્બાભિસમયોતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા ઇતરસ્સ. અનુપુબ્બેન સોતાપત્તિમગ્ગન્તિ પુટ્ઠો પન એકસ્સ મગ્ગસ્સ બહુભાવાપત્તિભયેન પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો દુક્ખદસ્સનાદિવસેન પટિજાનાતિ. તાનિ વા ચત્તારિપિ ઞાણાનિ એકો સોતાપત્તિમગ્ગોયેવાતિ પટિજાનાતિ, ફલં પન એકમેવ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. સકદાગામિમગ્ગાદીસુપિ એસેવ નયો.

૩૪૪. મગ્ગે દિટ્ઠે ફલે ઠિતોતિ પઞ્હે યસ્મા દુક્ખદસ્સનાદીહિ દસ્સનં અપરિનિટ્ઠિતં, મગ્ગદસ્સનેન પરિનિટ્ઠિતં નામ હોતિ, તદા સો ફલે ઠિતોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ.

૩૪૫. દુક્ખે દિટ્ઠે ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ, એકાભિસમયવસેન પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ. પુન દુક્ખસચ્ચં ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ અનુયોગે ચતુન્નમ્પિ નાનાસભાવત્તા પટિક્ખેપો તસ્સેવ.

રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચતો દિટ્ઠેતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, સમુદ્દતો એકબિન્દુસ્સ રસે પટિવિદ્ધે સેસઉદકસ્સ પટિવેધો વિય એકધમ્મે અનિચ્ચાદિતો પટિવિદ્ધે સબ્બેપિ પટિવિદ્ધા હોન્તીતિ લદ્ધિયા પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ.

ચતૂહિ ઞાણેહીતિ દુક્ખે ઞાણાદીહિ. અટ્ઠહિ ઞાણેહીતિ સાવકાનં સાધારણેહિ સચ્ચઞાણેહિ ચેવ પટિસમ્ભિદાઞાણેહિ ચ. દ્વાદસહિ ઞાણેહીતિ દ્વાદસઙ્ગપટિચ્ચસમુપ્પાદઞાણેહિ. ચતુચત્તારીસાય ઞાણેહીતિ ‘‘જરામરણે ઞાણં, જરામરણસમુદયે ઞાણ’’ન્તિ એવં નિદાનવગ્ગે વુત્તઞાણેહિ. સત્તસત્તતિયા ઞાણેહીતિ ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) એવં તત્થેવ વુત્તઞાણેહિ. સેસમેત્થ પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં સદ્ધિં સુત્તસાધનેનાતિ.

અનુપુબ્બાભિસમયકથાવણ્ણના.

૧૦. વોહારકથાવણ્ણના

૩૪૭. ઇદાનિ વોહારકથા નામ હોતિ. તત્થ બુદ્ધો ભગવા લોકુત્તરેન વોહારેન વોહરતીતિ યેસં લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ અન્ધકાનં; તે સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, લદ્ધિવસેન પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. લોકુત્તરે સોતેતિઆદીનિ તસ્સ અયુત્તવાદીભાવદીપનત્થં વુત્તાનિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘સદ્દાયતનમેવ તે લોકુત્તરં, ઉદાહુ સોતાદીનિપી’’તિ.

હઞ્ચિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો વોહારો લોકિયે સોતે પટિહઞ્ઞતીતિ એત્થ યદિ સો લોકુત્તરે પટિહઞ્ઞેય્ય. લોકુત્તરો સિયાતિ એવમત્થો ન ગહેતબ્બો. લોકિયે પટિહઞ્ઞમાનસ્સ પન લોકુત્તરતા નામ નત્થીતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો. લોકિયેન વિઞ્ઞાણેનાતિ એત્થાપિ લોકિયેનેવાતિ અત્થો. ઇતરથા અનેકન્તતા સિયા. લોકુત્તરઞ્હિ લોકિયેનપિ ઞાણેન ઞાયતી. એવં સબ્બં યથાનુરૂપતો વેદિતબ્બં. સબ્બે તે મગ્ગં ભાવેન્તીતિ પઞ્હેસુ યે મગ્ગં નપ્પટિલભન્તિ, તે સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. યે પટિલભન્તિ, તે સન્ધાય પટિજાનાતિ.

૩૫૧. સોવણ્ણમયાયાતિ સુવણ્ણમયાય. ઇદં પરવાદિસ્સ ઉદાહરણં.

એળણ્ડિયાયાતિ એળણ્ડમયાય. ઇદં સકવાદિસ્સ ઉદાહરણં. લોકિયં વોહરન્તસ્સ લોકિયોતિ અયમ્પિ એકા લદ્ધિ. સા એતરહિ એકચ્ચાનં અન્ધકાનં લદ્ધિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

વોહારકથાવણ્ણના.

૧૧. નિરોધકથાવણ્ણના

૩૫૩. ઇદાનિ નિરોધકથા નામ હોતિ. તત્થ યેસં અપ્પટિસઙ્ખાનિરોધઞ્ચ પટિસઙ્ખાનિરોધઞ્ચ દ્વેપિ એકતો કત્વા નિરોધસચ્ચન્તિ લદ્ધિ, સેય્યથાપિ એતરહિ મહિસાસકાનઞ્ચેવ અન્ધકાનઞ્ચ; તે સન્ધાય દ્વે નિરોધાતિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. દ્વે દુક્ખનિરોધાતિ પઞ્હેસુ યસ્મા દ્વે દુક્ખસચ્ચાનિ ન ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિક્ખિપતિ. યસ્મા દ્વીહાકારેહિ દુક્ખં નિરુજ્ઝતીતિ ઇચ્છતિ, તસ્મા પટિજાનાતિ. દ્વે નિરોધસચ્ચાનીતિપઞ્હેસુ દ્વિન્નં દુક્ખસચ્ચાનં નિરોધવસેનઅનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ. દ્વીહાકારેહિ દુક્ખસ્સ નિરુજ્ઝનતો પટિજાનાતિ. દ્વે તાણાનીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

અત્થિ દ્વિન્નં નિબ્બાનાનન્તિઆદીસુ પુચ્છાસુ ઉચ્ચનીચતાદીનિ અપસ્સન્તો પટિક્ખિપતિ.

અપ્પટિસઙ્ખાનિરુદ્ધેતિ યે પટિસઙ્ખાય લોકુત્તરેન ઞાણેન અનિરુદ્ધા સુદ્ધપકતિકત્તા વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં વા વસેન ન સમુદાચરણતો નિરુદ્ધાતિ વુચ્ચન્તિ, તે સઙ્ખારે. પટિસઙ્ખા નિરોધેન્તીતિ. લોકુત્તરઞાણેન નિરોધેન્તિ અનુપ્પત્તિભાવં ગમેન્તિ. નનુ અપ્પટિસઙ્ખાનિરુદ્ધા સઙ્ખારાતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. તત્થ ભગ્ગાનં પુન અભઞ્જનતો અપ્પટિસઙ્ખાનિરુદ્ધાનં વા અરિયમગ્ગે ઉપ્પન્ને તથા નિરુજ્ઝનતોવ સકવાદી અચ્ચન્તભગ્ગતં પટિજાનાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

નિરોધકથાવણ્ણના.

દુતિયો વગ્ગો.