પકિણ્ણકકથા

ઇમેસુ પન રૂપેસુ અસમ્મોહત્થં સમોધાનં સમુટ્ઠાનં પરિનિપ્ફન્નઞ્ચ સઙ્ખતન્તિ ઇદં ‘પકિણ્ણકં’ વેદિતબ્બં.

તત્થ ‘સમોધાન’ન્તિ સબ્બમેવ હિદં રૂપં સમોધાનતો ચક્ખાયતનં…પે… કબળીકારો આહારો, ફોટ્ઠબ્બાયતનં આપોધાતૂતિ પઞ્ચવીસતિસઙ્ખ્યં હોતિ. તં વત્થુરૂપેન સદ્ધિં છબ્બીસતિસઙ્ખ્યં વેદિતબ્બં. ઇતો અઞ્ઞં રૂપં નામ નત્થિ. કેચિ પન ‘મિદ્ધરૂપં નામ અત્થી’તિ વદન્તિ. તે ‘‘અદ્ધા મુનીસિ સમ્બુદ્ધો, નત્થિ નીવરણા તવા’’તિઆદીનિ (સુ. નિ. ૫૪૬) વત્વા મિદ્ધરૂપં નામ નત્થીતિ પટિસેધેતબ્બા. અપરે બલરૂપેન સદ્ધિં સત્તવીસતિ, સમ્ભવરૂપેન સદ્ધિં અટ્ઠવીસતિ, જાતિરૂપેન સદ્ધિં એકૂનતિંસતિ, રોગરૂપેન સદ્ધિં સમતિંસતિ રૂપાનીતિ વદન્તિ. તેપિ તેસં વિસું અભાવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. વાયોધાતુયા હિ ગહિતાય બલરૂપં ગહિતમેવ, અઞ્ઞં બલરૂપં નામ નત્થિ. આપોધાતુયા સમ્ભવરૂપં, ઉપચયસન્તતીહિ જાતિરૂપં, જરતાઅનિચ્ચતાહિ ગહિતાહિ રોગરૂપં ગહિતમેવ. અઞ્ઞં રોગરૂપં નામ નત્થિ. યોપિ કણ્ણરોગાદિ આબાધો સો વિસમપચ્ચયસમુટ્ઠિતધાતુમત્તમેવ. ન અઞ્ઞો તત્થ રોગો નામ અત્થીતિ સમોધાનતો છબ્બીસતિમેવ રૂપાનિ.

‘સમુટ્ઠાન’ન્તિ કતિ રૂપાનિ કતિસમુટ્ઠાનાનિ? દસ એકસમુટ્ઠાનાનિ, એકં દ્વિસમુટ્ઠાનં, તીણિ તિસમુટ્ઠાનાનિ, નવ ચતુસમુટ્ઠાનાનિ, દ્વે ન કેનચિ સમુટ્ઠહન્તિ.

તત્થ ચક્ખુપસાદો…પે… જીવિતિન્દ્રિયન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ એકન્તં કમ્મતોવ સમુટ્ઠહન્તિ. કાયવિઞ્ઞત્તિવચીવિઞ્ઞત્તિદ્વયં એકન્તેન ચિત્તતો સમુટ્ઠાતીતિ દસ ‘એકસમુટ્ઠાનાનિ’ નામ. સદ્દો ઉતુતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતીતિ એકો ‘દ્વિસમુટ્ઠાનો’ નામ. તત્થ અવિઞ્ઞાણકસદ્દો ઉતુતો સમુટ્ઠાતિ, સવિઞ્ઞાણકસદ્દો ચિત્તતો. લહુતાદિત્તયં પન ઉતુચિત્તાહારેહિ સમુટ્ઠાતીતિ તીણિ ‘તિસમુટ્ઠાનાનિ’ નામ. અવસેસાનિ નવ રૂપાનિ તેહિ કમ્મેન ચાતિ ચતૂહિ સમુટ્ઠહન્તીતિ નવ ‘ચતુસમુટ્ઠાનાનિ’ નામ. જરતા અનિચ્ચતા પન એતેસુ એકતોપિ ન સમુટ્ઠહન્તીતિ દ્વે ‘ન કેનચિ સમુટ્ઠહન્તિ’ નામ. કસ્મા? અજાયનતો. ન હિ એતાનિ જાયન્તિ. કસ્મા? જાતસ્સ પાકભેદત્તા. ઉપ્પન્નઞ્હિ રૂપં જીરતિ ભિજ્જતીતિ અવસ્સં પનેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. ન હિ ઉપ્પન્નં રૂપં અરૂપં વા અક્ખયં નામ દિસ્સતિ. યાવ પન ન ભિજ્જતિ તાવસ્સ પરિપાકોતિ સિદ્ધમેતં. ‘જાતસ્સ પાકભેદત્તા’તિ યદિ ચ તાનિ જાયેય્યું તેસમ્પિ પાકભેદા ભવેય્યું. ન ચ પાકો પચ્ચતિ, ભેદો વા ભિજ્જતીતિ જાતસ્સ પાકભેદત્તા નેતં દ્વયં જાયતિ.

તત્થ સિયા – યથા ‘કમ્મસ્સ કતત્તા’તિ આદિનિદ્દેસેસુ ‘રૂપસ્સ ઉપચયો રૂપસ્સ સન્તતી’તિ વચનેન ‘જાતિ’ જાયતીતિ સમ્પટિચ્છિતં હોતિ, એવં ‘પાકો’પિ પચ્ચતુ ‘ભેદો’પિ ભિજ્જતૂતિ. ‘‘ન તત્થ ‘જાતિ જાયતી’તિ સમ્પટિચ્છિતં. યે પન ધમ્મા કમ્માદીહિ નિબ્બત્તન્તિ તેસં અભિનિબ્બત્તિભાવતો જાતિયા તપ્પચ્ચયભાવવોહારો અનુમતો. ન પન પરમત્થતો જાતિ જાયતિ. જાયમાનસ્સ હિ અભિનિબ્બત્તિમત્તં જાતી’’તિ.

તત્થ સિયા – ‘યથેવ જાતિ યેસં ધમ્માનં અભિનિબ્બત્તિ તપ્પચ્ચયભાવવોહારં અભિનિબ્બત્તિવોહારઞ્ચ લભતિ, તથા પાકભેદાપિ યેસં ધમ્માનં પાકભેદા તપ્પચ્ચયભાવવોહારં અભિનિબ્બત્તિવોહારઞ્ચ લભન્તુ. એવં ઇદમ્પિ દ્વયં કમ્માદિસમુટ્ઠાનમેવાતિ વત્તબ્બં ભવિસ્સતી’તિ. ‘ન પાકભેદા તં વોહારં લભન્તિ. કસ્મા? જનકપચ્ચયાનુભાવક્ખણે અભાવતો. જનકપચ્ચયાનઞ્હિ ઉપ્પાદેતબ્બધમ્મસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ આનુભાવો, ન તતો ઉત્તરિ. તેહિ અભિનિબ્બત્તિતધમ્મક્ખણસ્મિઞ્ચ જાતિ પઞ્ઞાયમાના તપ્પચ્ચયભાવવોહારં અભિનિબ્બત્તિવોહારઞ્ચ લભતિ, તસ્મિં ખણે સબ્ભાવતો; ન ઇતરદ્વયં, તસ્મિં ખણે અભાવતોતિ નેવેતં જાયતી’તિ વત્તબ્બં. ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) આગતત્તા ઇદમ્પિ દ્વયં જાયતીતિ ચે – ‘ન, પરિયાયદેસિતત્તા. તત્થ હિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ધમ્માનં જરામરણત્તા પરિયાયેન તં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’ન્તિ વુત્તં.

‘યદિ એવં, તયમ્પેતં અજાતત્તા સસવિસાણં વિય નત્થિ; નિબ્બાનં વિય વા નિચ્ચ’ન્તિ ચે – ન, નિસ્સયપટિબદ્ધવુત્તિતો; પથવીઆદીનઞ્હિ નિસ્સયાનં ભાવે જાતિઆદિત્તયં પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ન નત્થિ. તેસઞ્ચ અભાવે ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ન નિચ્ચં. એતમ્પિ ચ અભિનિવેસં પટિસેધેતું એવ ઇદં વુત્તં – ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦). એવમાદીહિ નયેહિ તાનિ દ્વે રૂપાનિ ન કેહિચિ સમુટ્ઠહન્તીતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ ‘સમુટ્ઠાન’ન્તિ એત્થ અયમઞ્ઞોપિ અત્થો. તસ્સાયં માતિકા – ‘કમ્મજં કમ્મપચ્ચયં કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં, આહારસમુટ્ઠાનં આહારપચ્ચયં આહારપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં, ઉતુસમુટ્ઠાનં ઉતુપચ્ચયં ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં ચિત્તપચ્ચયં ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાન’ન્તિ.

તત્થ ચક્ખુપસાદાદિ અટ્ઠવિધં રૂપં સદ્ધિં હદયવત્થુના ‘કમ્મજં’ નામ. કેસમસ્સુ હત્થિદન્તા અસ્સવાલા ચમરવાલાતિ એવમાદિ ‘કમ્મપચ્ચયં’ નામ. ચક્કરતનં દેવતાનં ઉય્યાનવિમાનાદીનીતિ એવમાદિ ‘કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં’ નામ.

આહારતો સમુટ્ઠિતં સુદ્ધટ્ઠકં ‘આહારસમુટ્ઠાનં’ નામ. કબળીકારો આહારો દ્વિન્નમ્પિ રૂપસન્તતીનં પચ્ચયો હોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ચ ઉપાદિન્નસ્સ ચ. આહારસમુટ્ઠાનસ્સ જનકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, કમ્મજસ્સ અનુપાલકો હુત્વાતિ ઇદં આહારાનુપાલિતં કમ્મજરૂપં ‘આહારપચ્ચયં’ નામ. વિસભાગાહારં સેવિત્વા આતપે ગચ્છન્તસ્સ તિલકકાળકુટ્ઠાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇદં ‘આહારપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં’ નામ.

ઉતુતો સમુટ્ઠિતં સુદ્ધટ્ઠકં ‘ઉતુસમુટ્ઠાનં’ નામ. તસ્મિં ઉતુ અઞ્ઞં અટ્ઠકં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇદં ‘ઉતુપચ્ચયં’ નામ. તસ્મિમ્પિ ઉતુ અઞ્ઞં અટ્ઠકં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇદં ‘ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં’ નામ. એવં તિસ્સોયેવ સન્તતિયો ઘટ્ટેતું સક્કોતિ. ન તતો પરં. ઇમમત્થં અનુપાદિન્નકેનાપિ દીપેતું વટ્ટતિ. ઉતુસમુટ્ઠાનો નામ વલાહકો. ઉતુપચ્ચયા નામ વુટ્ઠિધારા. દેવે પન વુટ્ઠે બીજાનિ વિરૂહન્તિ, પથવી ગન્ધં મુઞ્ચતિ, પબ્બતા નીલા ખાયન્તિ, સમુદ્દો વડ્ઢતિ, એતં ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામ.

ચિત્તતો સમુટ્ઠિતં સુદ્ધટ્ઠકં ‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં’ નામ. ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧) ઇદં ‘ચિત્તપચ્ચયં’ નામ. આકાસે અન્તલિક્ખે હત્થિમ્પિ દસ્સેતિ, અસ્સમ્પિ દસ્સેતિ, રથમ્પિ દસ્સેતિ, વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતિતી (પટિ. મ. ૩.૧૮) ઇદં ‘ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં’ નામ.

‘પરિનિપ્ફન્ન’ન્તિ પન્નરસ રૂપાનિ પરિનિપ્ફન્નાનિ નામ, દસ અપરિનિપ્ફન્નાનિ નામ. ‘યદિ અપરિનિપ્ફન્ના, અસઙ્ખતા નામ ભવેય્યું’. ‘‘તેસંયેવ પન રૂપાનં કાયવિકારો ‘કાયવિઞ્ઞત્તિ’ નામ, વચીવિકારો ‘વચીવિઞ્ઞત્તિ’ નામ, છિદ્દં વિવરં ‘આકાસધાતુ’ નામ, લહુભાવો ‘લહુતા’ નામ, મુદુભાવો ‘મુદુતા’ નામ, કમ્મઞ્ઞભાવો ‘કમ્મઞ્ઞતા’ નામ, નિબ્બત્તિ ‘ઉપચયો’ નામ, પવત્તિ ‘સન્તતિ’ નામ, જીરણાકારો ‘જરતા’ નામ, હુત્વા અભાવાકારો ‘અનિચ્ચતા’ નામાતિ. સબ્બં પરિનિપ્ફન્નં સઙ્ખતમેવ હોતી’’તિ.

અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહઅટ્ઠકથાય

રૂપકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.