૧. સારન્દદસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે સારન્દદે ચેતિયેતિ એવંનામકે વિહારે. અનુપ્પન્ને કિર તથાગતે તત્થ સારન્દદસ્સ યક્ખસ્સ નિવાસનટ્ઠાનં ચેતિયં અહોસિ, અથેત્થ ભગવતો વિહારં કારેસું. સો સારન્દદચેતિયંત્વેવ સઙ્ખં ગતો. યાવકીવઞ્ચાતિ યત્તકં કાલં. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું સન્નિપતન્તાપિ અન્તરન્તરા સન્નિપતન્તાપિ અભિણ્હં સન્નિપાતાવ. સન્નિપાતબહુલાતિ ‘‘હિય્યોપિ પુરિમદિવસમ્પિ સન્નિપતમ્હ, પુન અજ્જ કિમત્થં સન્નિપતામા’’તિ વોસાનમનાપજ્જનેન સન્નિપાતબહુલા. વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાનીતિ અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હિ દિસાસુ આગતં સાસનં ન સુણન્તિ, તતો ‘‘અસુકગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, અસુકટ્ઠાને ચોરા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ ન જાનન્તિ. ચોરાપિ ‘‘પમત્તા રાજાનો’’તિ ઞત્વા ગામનિગમાદીનિ પહરન્તા જનપદં નાસેન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો બલં પેસેત્વા અમિત્તમદ્દનં કરોન્તિ. ચોરાપિ ‘‘અપ્પમત્તા રાજાનો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાની’’તિ.

સમગ્ગાતિઆદીસુ સન્નિપાતભેરિયા નિગ્ગતાય ‘‘અજ્જ મે કિચ્ચં અત્થિ મઙ્ગલં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. ભેરિસદ્દં પન સુત્વાવ ભુઞ્જમાનાપિ અલઙ્કુરુમાનાપિ વત્થાનિ નિવાસયમાનાપિ અદ્ધભુત્તા અદ્ધાલઙ્કતા વત્થં નિવાસેન્તાવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ – ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકતો વુટ્ઠહન્તા પન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને ગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, ચોરા વા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા ‘‘કો ગન્ત્વા અમિત્તમદ્દનં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પઠમં અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એકસ્સ પન કમ્મન્તે ઓસીદમાને સેસા પુત્તભાતરો પેસેત્વા તસ્સ કમ્મન્તં ઉપત્થમ્ભયમાનાપિ આગન્તુકરાજાનં ‘‘અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતુ, અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતૂ’’તિ અવત્વા સબ્બે એકતો સઙ્ગણ્હન્તાપિ એકસ્સ મઙ્ગલે વા રોગે વા અઞ્ઞસ્મિં વા પન તાદિસે સુખદુક્ખે ઉપ્પન્ને સબ્બે તત્થ સહાયભાવં ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ પુબ્બે અકતં સુઙ્કં વા બલિં વા દણ્ડં વા આહરાપેન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તિ નામ. પોરાણપવેણિયા આગતમેવ પન અનાહરાપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ. ચોરોતિ ગહેત્વા દસ્સિતે અવિચિનિત્વા છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તા પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ. તેસં અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તાનં અભિનવસુઙ્કાદિપીળિતા મનુસ્સા ‘‘અતિઉપદ્દુતમ્હ, કે ઇમેસં વિજિતે વસિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ અગણ્હન્તાનં કોસો પરિહાયતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં અલભમાના થામબલેન પરિહાયન્તિ. તે નેવ યુદ્ધક્ખમા હોન્તિ ન પારિચરિયક્ખમા. પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય અવત્તન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં પુત્તં પિતરં ભાતરં અચોરંયેવ ચોરોતિ કત્વા છિન્દિંસુ ભિન્દિંસૂ’’તિ કુજ્ઝિત્વા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તાનં પન ‘‘પવેણિઆગતંયેવ રાજાનો કરોન્તી’’તિ મનુસ્સા હટ્ઠતુટ્ઠા કસિવાણિજ્જાદિકે કમ્મન્તે સમ્પાદેન્તિ. પઞ્ઞત્તં અસમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ ગણ્હન્તાનં કોસો વડ્ઢતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં લભમાના થામબલસમ્પન્ના યુદ્ધક્ખમા ચેવ પારિચરિયક્ખમા ચ હોન્તિ. પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તન્તાનં મનુસ્સા ન ઉજ્ઝાયન્તિ. ‘‘રાજાનો પોરાણપવેણિયા કરોન્તિ, અટ્ટકુલિકસેનાપતિઉપરાજૂહિ પરિક્ખિતં સયમ્પિ પરિક્ખિપિત્વા પવેણિપોત્થકં વાચાપેત્વા અનુચ્છવિકમેવ દણ્ડં પવત્તયન્તિ, એતેસં દોસો નત્થિ, અમ્હાકંયેવ દોસો’’તિ અપ્પમત્તા કમ્મન્તે કરોન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ.

સક્કરિસ્સન્તીતિ યંકિઞ્ચિ તેસં સક્કારં કરોન્તા સુન્દરમેવ કરિસ્સન્તિ. ગરું કરિસ્સન્તીતિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા કરિસ્સન્તિ. માનેસ્સન્તીતિ મનેન પિયાયિસ્સન્તિ. પૂજેસ્સન્તીતિ પચ્ચયપૂજાય પૂજેસ્સન્તિ. સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા તેસં કથં સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ. તત્થ યે એવં મહલ્લકાનં રાજૂનં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય વા નેસં ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા અનોવદિયમાના કીળાપસુતા રજ્જતો પરિહાયન્તિ. યે પન તથા પટિપજ્જન્તિ, તેસં મહલ્લકરાજાનો ‘‘ઇદં કાતબ્બં ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ પોરાણપવેણિં આચિક્ખન્તિ. સઙ્ગામં પત્વાપિ ‘‘એવં પવિસિતબ્બં, એવં નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ ઉપાયં દસ્સેન્તિ. તે તેહિ ઓવદિયમાના યથાઓવાદં પટિપજ્જમાના સક્કોન્તિ રજ્જપવેણિં સન્ધારેતું. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા’’તિ.

કુલિત્થિયોતિ કુલઘરણિયો. કુલકુમારિયોતિ અનિવિદ્ધા તાસં ધીતરો. ઓકસ્સાતિ વા પસય્હાતિ વા પસય્હાકારસ્સેવેતં નામં. ઓકાસાતિપિ પઠન્તિ. તત્થ ઓકસ્સાતિ અવકસિત્વા આકડ્ઢિત્વા. પસય્હાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ અયં વચનત્થો. એવઞ્હિ કરોન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં ગેહે પુત્તભાતરોપિ, ખેળસિઙ્ઘાનિકાદીનિ મુખેન અપનેત્વા સંવડ્ઢિતા ધીતરોપિ ઇમે બલક્કારેન ગહેત્વા અત્તનો ઘરે વાસેન્તી’’તિ કુપિતા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં અકરોન્તાનં પન વિજિતે મનુસ્સા અપ્પોસ્સુક્કા સકાનિ કમ્માનિ કરોન્તા રાજકોસં વડ્ઢેન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનીતિ વજ્જિરાજૂનં વજ્જિરટ્ઠે ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેતિયાનીતિ લદ્ધનામાનિ યક્ખટ્ઠાનાનિ. અબ્ભન્તરાનીતિ અન્તોનગરે ઠિતાનિ. બાહિરાનીતિ બહિનગરે ઠિતાનિ. દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બન્તિ પુબ્બે દિન્નઞ્ચ કતઞ્ચ. નો પરિહાપેસ્સન્તીતિ અહાપેત્વા યથાપવત્તમેવ કરિસ્સન્તિ. ધમ્મિકં બલિં પરિહાપેન્તાનઞ્હિ દેવતા આરક્ખં સુસંવિહિતં ન કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં દુક્ખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં વડ્ઢેન્તિ, સઙ્ગામે પત્તે સહાયા ન હોન્તિ. અપરિહાપેન્તાનં પન આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં સુખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં હરન્તિ, સઙ્ગામસીસે સહાયા હોન્તીતિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તીતિ એત્થ રક્ખા એવ યથા અનિચ્છિતં નાગચ્છતિ, એવં આવરણતો આવરણં. યથા ઇચ્છિતં ન નસ્સતિ, એવં ગોપાયનતો ગુત્તિ. તત્થ બલકાયેન પરિવારેત્વા રક્ખનં પબ્બજિતાનં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ ન હોતિ. યથા પન વિહારસ્સ ઉપવને રુક્ખે ન છિન્દન્તિ, વાજિકા વાજં ન કરોન્તિ, પોક્ખરણીસુ મચ્છે ન ગણ્હન્તિ, એવં કરણં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ. કિન્તીતિ કેન નુ ખો કારણેન.

તત્થ યે અનાગતાનં અરહન્તાનં આગમનં ન ઇચ્છન્તિ, તે અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના. પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોન્તિ, ગન્ત્વા ન પસ્સન્તિ, પટિસન્થારં ન કરોન્તિ, પઞ્હં ન પુચ્છન્તિ, ધમ્મં ન સુણન્તિ, દાનં ન દેન્તિ, અનુમોદનં ન સુણન્તિ, નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકો નામ રાજા અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતિ…પે… નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહતી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા તસ્સ નગરદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ નગરં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અરહન્તાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવ ચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન રાજૂનં ઇમિના નીહારેન કે વસિસ્સન્તી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં અનાગતેસુ અનાગચ્છન્તેસુ આગતેસુ દુક્ખં વિહરન્તેસુ સો દોસો પબ્બજિતાનં અનાવાસો હોતિ. તતો દેવતારક્ખા ન હોતિ, દેવતારક્ખાય અસતિ અમનુસ્સા ઓકાસં લભન્તિ, અમનુસ્સા ઉસ્સન્ના અનુપ્પન્નં બ્યાધિં ઉપ્પાદેન્તિ. સીલવન્તાનં દસ્સનપઞ્હપુચ્છનાદિવત્થુકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનાગમો હોતિ. વિપરિયાયેન યથાવુત્તકણ્હપક્ખવિપરીતસ્સ સુક્કપક્ખસ્સ સમ્ભવો હોતીતિ એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.