૩. વજ્જિસત્તકવગ્ગો

૧. સારન્દદસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે સારન્દદે ચેતિયેતિ એવંનામકે વિહારે. અનુપ્પન્ને કિર તથાગતે તત્થ સારન્દદસ્સ યક્ખસ્સ નિવાસનટ્ઠાનં ચેતિયં અહોસિ, અથેત્થ ભગવતો વિહારં કારેસું. સો સારન્દદચેતિયંત્વેવ સઙ્ખં ગતો. યાવકીવઞ્ચાતિ યત્તકં કાલં. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું સન્નિપતન્તાપિ અન્તરન્તરા સન્નિપતન્તાપિ અભિણ્હં સન્નિપાતાવ. સન્નિપાતબહુલાતિ ‘‘હિય્યોપિ પુરિમદિવસમ્પિ સન્નિપતમ્હ, પુન અજ્જ કિમત્થં સન્નિપતામા’’તિ વોસાનમનાપજ્જનેન સન્નિપાતબહુલા. વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાનીતિ અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હિ દિસાસુ આગતં સાસનં ન સુણન્તિ, તતો ‘‘અસુકગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, અસુકટ્ઠાને ચોરા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ ન જાનન્તિ. ચોરાપિ ‘‘પમત્તા રાજાનો’’તિ ઞત્વા ગામનિગમાદીનિ પહરન્તા જનપદં નાસેન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો બલં પેસેત્વા અમિત્તમદ્દનં કરોન્તિ. ચોરાપિ ‘‘અપ્પમત્તા રાજાનો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાની’’તિ.

સમગ્ગાતિઆદીસુ સન્નિપાતભેરિયા નિગ્ગતાય ‘‘અજ્જ મે કિચ્ચં અત્થિ મઙ્ગલં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. ભેરિસદ્દં પન સુત્વાવ ભુઞ્જમાનાપિ અલઙ્કુરુમાનાપિ વત્થાનિ નિવાસયમાનાપિ અદ્ધભુત્તા અદ્ધાલઙ્કતા વત્થં નિવાસેન્તાવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ – ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકતો વુટ્ઠહન્તા પન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને ગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, ચોરા વા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા ‘‘કો ગન્ત્વા અમિત્તમદ્દનં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પઠમં અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એકસ્સ પન કમ્મન્તે ઓસીદમાને સેસા પુત્તભાતરો પેસેત્વા તસ્સ કમ્મન્તં ઉપત્થમ્ભયમાનાપિ આગન્તુકરાજાનં ‘‘અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતુ, અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતૂ’’તિ અવત્વા સબ્બે એકતો સઙ્ગણ્હન્તાપિ એકસ્સ મઙ્ગલે વા રોગે વા અઞ્ઞસ્મિં વા પન તાદિસે સુખદુક્ખે ઉપ્પન્ને સબ્બે તત્થ સહાયભાવં ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ પુબ્બે અકતં સુઙ્કં વા બલિં વા દણ્ડં વા આહરાપેન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તિ નામ. પોરાણપવેણિયા આગતમેવ પન અનાહરાપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ. ચોરોતિ ગહેત્વા દસ્સિતે અવિચિનિત્વા છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તા પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ. તેસં અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તાનં અભિનવસુઙ્કાદિપીળિતા મનુસ્સા ‘‘અતિઉપદ્દુતમ્હ, કે ઇમેસં વિજિતે વસિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ અગણ્હન્તાનં કોસો પરિહાયતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં અલભમાના થામબલેન પરિહાયન્તિ. તે નેવ યુદ્ધક્ખમા હોન્તિ ન પારિચરિયક્ખમા. પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય અવત્તન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં પુત્તં પિતરં ભાતરં અચોરંયેવ ચોરોતિ કત્વા છિન્દિંસુ ભિન્દિંસૂ’’તિ કુજ્ઝિત્વા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તાનં પન ‘‘પવેણિઆગતંયેવ રાજાનો કરોન્તી’’તિ મનુસ્સા હટ્ઠતુટ્ઠા કસિવાણિજ્જાદિકે કમ્મન્તે સમ્પાદેન્તિ. પઞ્ઞત્તં અસમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ ગણ્હન્તાનં કોસો વડ્ઢતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં લભમાના થામબલસમ્પન્ના યુદ્ધક્ખમા ચેવ પારિચરિયક્ખમા ચ હોન્તિ. પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તન્તાનં મનુસ્સા ન ઉજ્ઝાયન્તિ. ‘‘રાજાનો પોરાણપવેણિયા કરોન્તિ, અટ્ટકુલિકસેનાપતિઉપરાજૂહિ પરિક્ખિતં સયમ્પિ પરિક્ખિપિત્વા પવેણિપોત્થકં વાચાપેત્વા અનુચ્છવિકમેવ દણ્ડં પવત્તયન્તિ, એતેસં દોસો નત્થિ, અમ્હાકંયેવ દોસો’’તિ અપ્પમત્તા કમ્મન્તે કરોન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ.

સક્કરિસ્સન્તીતિ યંકિઞ્ચિ તેસં સક્કારં કરોન્તા સુન્દરમેવ કરિસ્સન્તિ. ગરું કરિસ્સન્તીતિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા કરિસ્સન્તિ. માનેસ્સન્તીતિ મનેન પિયાયિસ્સન્તિ. પૂજેસ્સન્તીતિ પચ્ચયપૂજાય પૂજેસ્સન્તિ. સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા તેસં કથં સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ. તત્થ યે એવં મહલ્લકાનં રાજૂનં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય વા નેસં ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા અનોવદિયમાના કીળાપસુતા રજ્જતો પરિહાયન્તિ. યે પન તથા પટિપજ્જન્તિ, તેસં મહલ્લકરાજાનો ‘‘ઇદં કાતબ્બં ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ પોરાણપવેણિં આચિક્ખન્તિ. સઙ્ગામં પત્વાપિ ‘‘એવં પવિસિતબ્બં, એવં નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ ઉપાયં દસ્સેન્તિ. તે તેહિ ઓવદિયમાના યથાઓવાદં પટિપજ્જમાના સક્કોન્તિ રજ્જપવેણિં સન્ધારેતું. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા’’તિ.

કુલિત્થિયોતિ કુલઘરણિયો. કુલકુમારિયોતિ અનિવિદ્ધા તાસં ધીતરો. ઓકસ્સાતિ વા પસય્હાતિ વા પસય્હાકારસ્સેવેતં નામં. ઓકાસાતિપિ પઠન્તિ. તત્થ ઓકસ્સાતિ અવકસિત્વા આકડ્ઢિત્વા. પસય્હાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ અયં વચનત્થો. એવઞ્હિ કરોન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં ગેહે પુત્તભાતરોપિ, ખેળસિઙ્ઘાનિકાદીનિ મુખેન અપનેત્વા સંવડ્ઢિતા ધીતરોપિ ઇમે બલક્કારેન ગહેત્વા અત્તનો ઘરે વાસેન્તી’’તિ કુપિતા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં અકરોન્તાનં પન વિજિતે મનુસ્સા અપ્પોસ્સુક્કા સકાનિ કમ્માનિ કરોન્તા રાજકોસં વડ્ઢેન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનીતિ વજ્જિરાજૂનં વજ્જિરટ્ઠે ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેતિયાનીતિ લદ્ધનામાનિ યક્ખટ્ઠાનાનિ. અબ્ભન્તરાનીતિ અન્તોનગરે ઠિતાનિ. બાહિરાનીતિ બહિનગરે ઠિતાનિ. દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બન્તિ પુબ્બે દિન્નઞ્ચ કતઞ્ચ. નો પરિહાપેસ્સન્તીતિ અહાપેત્વા યથાપવત્તમેવ કરિસ્સન્તિ. ધમ્મિકં બલિં પરિહાપેન્તાનઞ્હિ દેવતા આરક્ખં સુસંવિહિતં ન કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં દુક્ખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં વડ્ઢેન્તિ, સઙ્ગામે પત્તે સહાયા ન હોન્તિ. અપરિહાપેન્તાનં પન આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં સુખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં હરન્તિ, સઙ્ગામસીસે સહાયા હોન્તીતિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તીતિ એત્થ રક્ખા એવ યથા અનિચ્છિતં નાગચ્છતિ, એવં આવરણતો આવરણં. યથા ઇચ્છિતં ન નસ્સતિ, એવં ગોપાયનતો ગુત્તિ. તત્થ બલકાયેન પરિવારેત્વા રક્ખનં પબ્બજિતાનં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ ન હોતિ. યથા પન વિહારસ્સ ઉપવને રુક્ખે ન છિન્દન્તિ, વાજિકા વાજં ન કરોન્તિ, પોક્ખરણીસુ મચ્છે ન ગણ્હન્તિ, એવં કરણં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ. કિન્તીતિ કેન નુ ખો કારણેન.

તત્થ યે અનાગતાનં અરહન્તાનં આગમનં ન ઇચ્છન્તિ, તે અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના. પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોન્તિ, ગન્ત્વા ન પસ્સન્તિ, પટિસન્થારં ન કરોન્તિ, પઞ્હં ન પુચ્છન્તિ, ધમ્મં ન સુણન્તિ, દાનં ન દેન્તિ, અનુમોદનં ન સુણન્તિ, નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકો નામ રાજા અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતિ…પે… નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહતી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા તસ્સ નગરદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ નગરં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અરહન્તાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવ ચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન રાજૂનં ઇમિના નીહારેન કે વસિસ્સન્તી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં અનાગતેસુ અનાગચ્છન્તેસુ આગતેસુ દુક્ખં વિહરન્તેસુ સો દોસો પબ્બજિતાનં અનાવાસો હોતિ. તતો દેવતારક્ખા ન હોતિ, દેવતારક્ખાય અસતિ અમનુસ્સા ઓકાસં લભન્તિ, અમનુસ્સા ઉસ્સન્ના અનુપ્પન્નં બ્યાધિં ઉપ્પાદેન્તિ. સીલવન્તાનં દસ્સનપઞ્હપુચ્છનાદિવત્થુકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનાગમો હોતિ. વિપરિયાયેન યથાવુત્તકણ્હપક્ખવિપરીતસ્સ સુક્કપક્ખસ્સ સમ્ભવો હોતીતિ એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

૨. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે અભિયાતુકામોતિ અભિભવનત્થાય યાતુકામો. વજ્જીતિ વજ્જિરાજાનો. એવંમહિદ્ધિકેતિ એવં મહતિયા રાજિદ્ધિયા સમન્નાગતે. એતેન નેસં સમગ્ગભાવં કથેતિ. એવંમહાનુભાવેતિ એવં મહન્તેન રાજાનુભાવેન સમન્નાગતે. એતેન નેસં હત્થિસિપ્પાદીસુ કતસિક્ખતં કથેતિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, સુસિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, યત્ર હિ નામ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતયિસ્સન્તિ પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫). ઉચ્છેચ્છામીતિ ઉચ્છિન્દિસ્સામિ. વિનાસેસ્સામીતિ અદસ્સનં નયિસ્સામિ. અનયબ્યસનન્તિ અવડ્ઢિઞ્ચેવ, ઞાતિબ્યસનઞ્ચ. આપાદેસ્સામીતિ પાપયિસ્સામિ.

ઇતિ કિર સો ઠાનનિસજ્જાદીસુ ઇમં યુદ્ધકથમેવ કથેતિ, ‘‘ગમનસજ્જા હોથા’’તિ ચ બલકાયં આણાપેતિ. કસ્મા? ગઙ્ગાય કિર એકં પટ્ટનગામં નિસ્સાય અદ્ધયોજનં અજાતસત્તુનો વિજિતં, અદ્ધયોજનં લિચ્છવીનં. તત્ર પબ્બતપાદતો મહગ્ઘભણ્ડં ઓતરતિ. તં સુત્વા ‘‘અજ્જ યામિ, સ્વે યામી’’તિ અજાતસત્તુનો સંવિદહન્તસ્સેવ લિચ્છવિનો સમગ્ગા સમ્મોદમાના પુરેતરં આગન્ત્વા સબ્બં ગણ્હન્તિ. અજાતસત્તુ પચ્છા આગન્ત્વા તં પવત્તિં ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ. તે પુનસંવચ્છરેપિ તથેવ કરોન્તિ. અથ સો બલવાઘાતજાતો, તદા એવમકાસિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘ગણેન સદ્ધિં યુદ્ધં નામ ભારિયં, એકોપિ મોઘપ્પહારો નામ નત્થિ. એકેન ખો પન પણ્ડિતેન સદ્ધિં મન્તેત્વા કરોન્તો નિરપરાધો હોતિ, પણ્ડિતો ચ સત્થારા સદિસો નત્થિ, સત્થા ચ અવિદૂરે ધુરવિહારે વસતિ, હન્દાહં પેસેત્વા પુચ્છામિ. સચે મે ગતેન કોચિ અત્થો ભવિસ્સતિ, સત્થા તુણ્હી ભવિસ્સતિ. અનત્થે પન સતિ ‘કિં રઞ્ઞો તત્થ ગતેના’તિ વક્ખતી’’તિ. સો વસ્સકારં બ્રાહ્મણં પેસેસિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા ભગવતો તમત્થં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – અથ ખો રાજા…પે… આપાદેસ્સામિ વજ્જીતિ.

ભગવન્તં બીજયમાનોતિ થેરો વત્તસીસે ઠત્વા ભગવન્તં બીજતિ, ભગવતો પન સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થિ. ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ વચનં સુત્વા તેન સદ્ધિં અમન્તેત્વા થેરેન સદ્ધિં મન્તેતુકામો કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતન્તિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવ.

એકમિદાહન્તિ ઇદં ભગવા પુબ્બે વજ્જીનં ઇમસ્સ વજ્જિસત્તકસ્સ દેસિતભાવપ્પકાસનત્થં આહ. અકરણીયાતિ અકત્તબ્બા, અગ્ગહેતબ્બાતિ અત્થો. યદિદન્તિ નિપાતમત્તં. યુદ્ધસ્સાતિ કરણત્થે સામિવચનં, અભિમુખં યુદ્ધેન ગહેતું ન સક્કાતિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાયાતિ ઠપેત્વા ઉપલાપનં. ઉપલાપના નામ ‘‘અલં વિવાદેન, ઇદાનિ સમગ્ગા હોમા’’તિ હત્થિઅસ્સરથહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ પેસેત્વા સઙ્ગહકરણં, એવઞ્હિ સઙ્ગહં કત્વા કેવલં વિસ્સાસેન સક્કા ગણ્હિતુન્તિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર મિથુભેદાતિ ઠપેત્વા મિથુભેદં. ઇમિના ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞભેદં કત્વાપિ સક્કા એતે ગહેતુ’’ન્તિ દસ્સેતિ. ઇદં બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય નયં લભિત્વા આહ. કિં પન ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ ઇમાય કથાય નયલાભં જાનાતીતિ? આમ જાનાતિ. જાનન્તો કસ્મા કથેસિ? અનુકમ્પાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયા અકથિતેપિ કતિપાહેન ગન્ત્વા સબ્બે ગણ્હિસ્સતિ, કથિતે પન સમગ્ગે ભિન્દન્તો તીહિ સંવચ્છરેહિ ગણ્હિસ્સતિ. એત્તકમ્પિ જીવિતમેવ વરં. એત્તકઞ્હિ જીવન્તા અત્તનો પતિટ્ઠાભૂતં પુઞ્ઞં કરિસ્સન્તી’’તિ. અભિનન્દિત્વાતિ ચિત્તેન નન્દિત્વા. અનુમોદિત્વાતિ ‘‘યાવ સુભાસિતમિદં ભોતા ગોતમેના’’તિ વાચાય અનુમોદિત્વા. પક્કામીતિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગતો. રાજાપિ તમેવ પેસેત્વા સબ્બે ભિન્દિત્વા ગન્ત્વા અનયબ્યસનં પાપેસિ.

૩. પઠમસત્તકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ ઇદં વજ્જિસત્તકે વુત્તસદિસમેવ. ઇધાપિ ચ અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા દિસાસુ આગતસાસનં ન સુણન્તિ, તતો ‘‘અસુકવિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપ્પવારણા ઠિતા, અસુકસ્મિં ઠાને ભિક્ખૂ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્માદીનિ કરોન્તિ, વિઞ્ઞત્તિબહુલા ફલપુપ્ફદાનાદીહિ જીવિકં કપ્પેન્તી’’તિઆદીનિ ન જાનન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ ‘‘પમત્તો સઙ્ઘો’’તિ ઞત્વા રાસિભૂતા સાસનં ઓસક્કાપેન્તિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો ભિક્ખુસઙ્ઘં પેસેત્વા સીમં ઉજું કારેન્તિ, ઉપોસથપ્પવારણાયો પવત્તાપેન્તિ, મિચ્છાજીવાનં ઉસ્સન્નટ્ઠાને અરિયવંસિકે પેસેત્વા અરિયવંસં કથાપેન્તિ, પાપભિક્ખૂનં વિનયધરેહિ નિગ્ગહં કારાપેન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ ‘‘અપ્પમત્તો સઙ્ઘો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

સમગ્ગાતિઆદીસુ ચેતિયપટિજગ્ગનત્થં વા બોધિઘરઉપોસથાગારચ્છાદનત્થં વા કતિકવત્તં વા ઠપેતુકામતાય ‘‘સઙ્ઘો સન્નિપતતૂ’’તિ ભેરિયા વા ઘણ્ટિયા વા આકોટિતમત્તાય ‘‘મય્હં ચીવરકમ્મં અત્થિ, મય્હં પત્તો પચિતબ્બો, મય્હં નવકમ્મં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સબ્બં પન તં કમ્મં ઠપેત્વા ‘‘અહં પુરિમતરં, અહં પુરિમતર’’ન્તિ એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકપ્પહારેનેવ વુટ્ઠહન્તા સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને વિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપ્પવારણા ઠિતા, અસુકટ્ઠાને વેજ્જકમ્માદિકારકા પાપભિક્ખૂ ઉસ્સન્ના’’તિ સુત્વા ‘‘કો ગન્ત્વા તેસં નિગ્ગહં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પઠમં, અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ.

આગન્તુકં પન દિસ્વા ‘‘ઇમં પરિવેણં યાહિ, એતં પરિવેણં યાહિ, અયં કો’’તિ અવત્વા સબ્બે વત્તં કરોન્તાપિ, જિણ્ણપત્તચીવરકં દિસ્વા તસ્સ ભિક્ખાચારવત્તેન પત્તચીવરં પરિયેસન્તાપિ, ગિલાનસ્સ ગિલાનભેસજ્જં પરિયેસમાનાપિ, ગિલાનમેવ અનાથં ‘‘અસુકપરિવેણં યાહી’’તિ અવત્વા અત્તનો અત્તનો પરિવેણે પટિજગ્ગન્તાપિ, એકો ઓલીયમાનકો ગન્થો હોતિ, પઞ્ઞવન્તં ભિક્ખું સઙ્ગણ્હિત્વા તેન તં ગન્થં ઉક્ખિપાપેન્તાપિ સમગ્ગા સઙ્ઘકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ નવં અધમ્મિકં કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા ગણ્હન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તિ નામ પુરાણસન્થતવત્થુસ્મિં સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય. ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સાસનં દીપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ, વસ્સસતપરિનિબ્બુતે ભગવતિ વેસાલિકા વજ્જિપુત્તકા વિય. ખુદ્દાનુખુદ્દકા પન આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તા યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ અસ્સજિપુનબ્બસુકા વિય. તથા અકરોન્તા પન અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તન્તિ નામ આયસ્મા ઉપસેનો વિય, આયસ્મા યસો કાકણ્ડકપુત્તો વિય, આયસ્મા મહાકસ્સપો વિય ચ. વુદ્ધિયેવાતિ સીલાદિગુણેહિ વુદ્ધિયેવ, નો પરિહાનિ.

થેરાતિ થિરભાવપ્પત્તા થેરકારકેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા. બહૂ રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ. ચિરં પબ્બજિતાનં એતેસન્તિ ચિરપબ્બજિતા. સઙ્ઘસ્સ પિતિટ્ઠાને ઠિતાતિ સઙ્ઘપિતરો. પિતિટ્ઠાને ઠિતત્તા સઙ્ઘં પરિણેન્તિ, પુબ્બઙ્ગમા હુત્વા તીસુ સિક્ખાસુ પવત્તેન્તીતિ સઙ્ઘપરિણાયકા.

યે તેસં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તેપિ તેસં ઓવાદં ન દેન્તિ, પવેણિકથં ન કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં ન સિક્ખાપેન્તિ. તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા સીલાદીહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ સત્તહિ ચ અરિયધનેહીતિ એવમાદીહિ ગુણેહિ પરિહાયન્તિ. યે પન તેસં સક્કારાદીનિ કરોન્તિ, ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, તેસં તે ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિકં ઓવાદં દેન્તિ, પવેણિકથં કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં સિક્ખાપેન્તિ, તેરસહિ ધુતઙ્ગેહિ દસહિ કથાવત્થૂહિ અનુસાસન્તિ. તે તેસં ઓવાદે ઠત્વા સીલાદીહિ ગુણેહિ વડ્ઢમાના સામઞ્ઞત્થં અનુપાપુણન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો દટ્ઠબ્બા.

પુનબ્ભવો સીલમસ્સાતિ પોનોબ્ભવિકા, પુનબ્ભવદાયિકાતિ અત્થો, તસ્સા પોનોબ્ભવિકાય. ન વસં ગચ્છિસ્સન્તીતિ એત્થ યે ચતુન્નં પચ્ચયાનં કારણા ઉપટ્ઠાકાનં પદાનુપદિકા હુત્વા ગામતો ગામં વિચરન્તિ, તે તસ્સા વસં ગચ્છન્તિ નામ. ઇતરે ન ગચ્છન્તિ. તત્થ હાનિવુદ્ધિયો પાકટાયેવ.

આરઞ્ઞકેસૂતિ પઞ્ચધનુસતિકપચ્છિમેસુ. સાપેક્ખાતિ સાલયા. ગામન્તસેનાસનેસુ હિ ઝાનં અપ્પેત્વાપિ તતો વુટ્ઠિતમત્તોવ ઇત્થિપુરિસદારકદારિકાદિસદ્દં સુણાતિ, યેનસ્સ અધિગતવિસેસોપિ હાયતિયેવ. અરઞ્ઞસેનાસને નિદ્દાયિત્વાપિ પબુદ્ધમત્તો સીહબ્યગ્ઘમોરાદીનં સદ્દં સુણાતિ, યેન અરઞ્ઞે પીતિં પટિલભિત્વા તમેવ સમ્મસન્તો અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ. ઇતિ ભગવા ગામન્તસેનાસને ઝાનં અપ્પેત્વા નિસિન્નભિક્ખુતો અરઞ્ઞે નિદ્દાયમાનમેવ પસંસતિ. તસ્મા તમેવ અત્થવસં પટિચ્ચ ‘‘આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ સાપેક્ખા ભવિસ્સન્તી’’તિ આહ.

પચ્ચત્તઞ્ઞેવ સતિં ઉપટ્ઠાપેસ્સન્તીતિ અત્તનાવ અત્તનો અબ્ભન્તરે સતિં ઉપટ્ઠપેસ્સન્તિ. પેસલાતિ પિયસીલા. ઇધાપિ સબ્રહ્મચારીનં આગમનં અનિચ્છન્તા નેવાસિકા અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના, વિહારં સમ્પત્તભિક્ખૂનં પચ્ચુગ્ગમન-પત્તચીવરપટિગ્ગહણ-આસનપઞ્ઞાપનતાલવણ્ટગ્ગહણાદીનિ ન કરોન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકવિહારવાસિનો ભિક્ખૂ અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના વિહારં પવિટ્ઠાનં વત્તપ્પટિવત્તમ્પિ ન કરોન્તી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા વિહારદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ વિહારં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન નેવાસિકાનં ઇમિના નીહારેન કો વસિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં સો વિહારો અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં અનાવાસોવ હોતિ. તતો નેવાસિકા સીલવન્તાનં દસ્સનં અલભન્તા કઙ્ખાવિનોદકં વા આચારસિક્ખાપકં વા મધુરધમ્મસવનં વા ન લભન્તિ. તેસં નેવ અગ્ગહિતધમ્મગ્ગહણં ન ગહિતસજ્ઝાયકરણં હોતિ. ઇતિ નેસં હાનિયેવ હોતિ, ન વુદ્ધિ.

યે પન સબ્રહ્મચારીનં આગમનં ઇચ્છન્તિ, તે સદ્ધા હોન્તિ પસન્ના, આગતાનં સબ્રહ્મચારીનં પચ્ચુગ્ગમનાદીનિ કત્વા સેનાસનં પઞ્ઞપેત્વા દેન્તિ, તે ગહેત્વા ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ, કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, મધુરધમ્મસ્સવનં લભન્તિ. અથ નેસં કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકવિહારે ભિક્ખૂ એવં સદ્ધા પસન્ના વત્તસમ્પન્ના સઙ્ગાહકા’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ દૂરતોપિ આગચ્છન્તિ. તેસં નેવાસિકા વત્તં કરોન્તિ, સમીપં ગન્ત્વા વુડ્ઢતરં આગન્તુકં વન્દિત્વા નિસીદન્તિ, નવકતરસ્સ સન્તિકે આસનં ગહેત્વા નિસીદિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે વસિસ્સથ, ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છન્તિ. ‘‘ગમિસ્સામા’’તિ વુત્તે ‘‘સપ્પાયં સેનાસનં, સુલભા ભિક્ખા’’તિઆદીનિ વત્વા ગન્તું ન દેન્તિ. વિનયધરો ચે હોતિ, તસ્સ સન્તિકે વિનયં સજ્ઝાયન્તિ. સુત્તન્તાદિધરો ચે, તસ્સ સન્તિકે તં તં ધમ્મં સજ્ઝાયન્તિ. તે આગન્તુકથેરાનં ઓવાદે ઠત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણન્તિ. આગન્તુકા ‘‘એકં દ્વે દિવસાનિ વસિસ્સામાતિ આગતમ્હા, ઇમેસં પન સુખસંવાસતાય દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ વસિમ્હા’’તિ વત્તારો હોન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો વેદિતબ્બા.

૪. દુતિયસત્તકસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે ન કમ્મારામાતિ યે દિવસં ચીવરકમ્મ-કાયબન્ધનપરિસ્સાવન-ધમ્મકરણ-સમ્મજ્જનિ-પાદકઠલિકાદીનેવ કરોન્તિ, તે સન્ધાયેસ પટિક્ખેપો. યો પન તેસં કરણવેલાય એવં એતાનિ કરોતિ, ઉદ્દેસવેલાય ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, સજ્ઝાયવેલાય સજ્ઝાયતિ, ચેતિયઙ્ગણવત્તવેલાય ચેતિયઙ્ગણવત્તં કરોતિ, મનસિકારવેલાય મનસિકારં કરોતિ, ન સો કમ્મારામો નામ.

યો ઇત્થિવણ્ણપુરિસવણ્ણાદિવસેન આલાપસલ્લાપં કરોન્તોયેવ રત્તિન્દિવં વીતિનામેતિ, એવરૂપે ભસ્સે પરિયન્તકારી ન હોતિ, અયં ભસ્સારામો નામ. યો પન રત્તિન્દિવં ધમ્મં કથેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં અપ્પભસ્સોવ ભસ્સે પરિયન્તકારીયેવ. કસ્મા? ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) વુત્તત્તા.

યો ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો નિદ્દાયતિયેવ, અયં નિદ્દારામો નામ. યસ્સ પન કરજકાયગેલઞ્ઞેન ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, નાયં નિદ્દારામો. તેનેવાહ – ‘‘અભિજાનામહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭).

યો ‘‘એકસ્સ દુતિયો, દ્વિન્નં તતિયો, તિણ્ણં ચતુત્થો’’તિ એવં સંસટ્ઠોવ વિહરતિ, એકકો અસ્સાદં ન લભતિ, અયં સઙ્ગણિકારામો. યો પન ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકોવ અસ્સાદં લભતિ, નાયં સઙ્ગણિકારામો.

અસન્તસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતા દુસ્સીલા પાપિચ્છા નામ. યેસં પાપકા મિત્તા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સહ અયનતો પાપસહાયા, યે ચ તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારતાય પાપેસુ સમ્પવઙ્કા, તે પાપમિત્તા પાપસહાયા પાપસમ્પવઙ્કા નામ.

ઓરમત્તકેનાતિ અવરમત્તકેન અપ્પમત્તકેન. અન્તરાતિ અરહત્તં અપ્પત્વાવ એત્થન્તરે. વોસાનન્તિ પરિનિટ્ઠિતભાવં ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ ઓસક્કનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવ સીલપારિસુદ્ધિજ્ઝાનવિપસ્સના સોતાપન્નભાવાદીનં અઞ્ઞતરમત્તકેન વોસાનં નાપજ્જિસ્સન્તિ, તાવ વુદ્ધિયેવ ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનીતિ.

૭. સઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અનિચ્ચસઞ્ઞાદયો અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સહગતસઞ્ઞા.

૮. પઠમપરિહાનિસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ઉપ્પન્નાનં સઙ્ઘકિચ્ચાનં નિત્થરણેન ભારં વહન્તીતિ ભારવાહિનો. તે તેન પઞ્ઞાયિસ્સન્તીતિ તે થેરા તેન અત્તનો થેરભાવાનુરૂપેન કિચ્ચેન પઞ્ઞાયિસ્સન્તિ. તેસુ યોગં આપજ્જતીતિ પયોગં આપજ્જતિ, સયં તાનિ કિચ્ચાનિ કાતું આરભતીતિ.

૯. દુતિયપરિહાનિસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ભિક્ખુદસ્સનં હાપેતીતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દસ્સનત્થાય ગમનં હાપેતિ. અધિસીલેતિ પઞ્ચસીલદસસીલસઙ્ખાતે ઉત્તમસીલે. ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇમમ્હા સાસના બહિદ્ધા. દક્ખિણેય્યં ગવેસતીતિ દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકે પરિયેસતિ. તત્થ ચ પુબ્બકારં કરોતીતિ તેસં બાહિરાનં તિત્થિયાનં દત્વા પચ્છા ભિક્ખૂનં દેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

વજ્જિસત્તકવગ્ગો તતિયો.