૨. અનુસયવગ્ગો

૩. કુલસુત્તવણ્ણના

૧૩. દુતિયસ્સ તતિયે નાલન્તિ ન યુત્તં નાનુચ્છવિકં. ન મનાપેનાતિ ન મનમ્હિ અપ્પનકેન આકારેન નિસિન્નાસનતો પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, અનાદરમેવ દસ્સેન્તિ. સન્તમસ્સ પરિગુહન્તીતિ વિજ્જમાનમ્પિ દેય્યધમ્મં એતસ્સ નિગુહન્તિ પટિચ્છાદેન્તિ. અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચન્તિ લૂખં વા હોતુ પણીતં વા, અસહત્થા અચિત્તીકારેન દેન્તિ, નો ચિત્તીકારેન.

૪. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો, અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો. સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. પાળિ પનેત્થ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮) એવં અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા.

પઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સો સુક્ખવિપસ્સકો, ચતૂહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તા ચત્તારો ચાતિ ઇમેસં વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. પાળિ પનેત્થ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ આગતા. યથાહ – ‘‘ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકતોતિ કાયસક્ખી. સો ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. સો સોતાપત્તિફલટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા છબ્બિધો હોતિ. તેનાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કાયસક્ખી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮).

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તત્રિદં સઙ્ખેપલક્ખણં – દુક્ખા સઙ્ખારા, સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફુસિતં પઞ્ઞાયાતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. વિત્થારતો પન સોપિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા પઞ્ઞાય…પે… અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો’’તિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. સોપિ વુત્તનયેનેવ છબ્બિધો હોતિ. તેનાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા પઞ્ઞાય…પે… નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ. એતસ્સ હિ સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તસ્સ વિય ઓકપ્પેન્તસ્સ વિય અધિમુચ્ચન્તસ્સ વિય ચ કિલેસક્ખયો હોતિ, દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. તસ્મા યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં ન હોતિ, અસિ સીઘં ન વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવતરો વાયામો કાતબ્બો હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના. યથા પન સુનિસિતેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના વેદિતબ્બા.

ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. ધમ્મોતિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતીતિ અત્થો. સદ્ધાનુસારિમ્હિપિ એસેવ નયો. ઉભોપેતે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮). અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસા ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૧, ૮૮૯) પઞ્ઞાભાવનાધિકારે વુત્તા. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

૫. ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઉદકૂપમાતિ નિમુજ્જનાદિઆકારં ગહેત્વા ઉદકેન ઉપમિતા. સકિં નિમુગ્ગોતિ એકવારમેવ નિમુગ્ગો. એકન્તકાળકેહીતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં. ઉમ્મુજ્જતીતિ ઉટ્ઠહતિ. સાધૂતિ સોભના ભદ્દકા. હાયતિયેવાતિ ચઙ્કવારે આસિત્તઉદકં વિય પરિહાયતેવ. ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતીતિ ઉટ્ઠહિત્વા ગન્તબ્બદિસં વિપસ્સતિ વિલોકેતિ. પતરતીતિ ગન્તબ્બદિસાભિમુખો તરતિ નામ. પટિગાધપ્પત્તો હોતીતિ ઉટ્ઠાય વિલોકેત્વા પતરિત્વા એકસ્મિં ઠાને પતિટ્ઠાપત્તો નામ હોતિ, તિટ્ઠતિ ન પુનાગચ્છતિ. તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતીતિ સબ્બકિલેસોઘં તરિત્વા પરતીરં ગન્ત્વા નિબ્બાનથલે પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે અનિચ્ચાતિ એવં પઞ્ઞાય ફરન્તો અનુપસ્સતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સી. અનિચ્ચાતિ એવં સઞ્ઞા અસ્સાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞી. અનિચ્ચાતિ એવં ઞાણેન પટિસંવેદિતા અસ્સાતિ અનિચ્ચપટિસંવેદી. સતતન્તિ સબ્બકાલં. સમિતન્તિ યથા પુરિમચિત્તેન પચ્છિમચિત્તં સમિતં સમુપગતં ઘટ્ટિતં હોતિ, એવં. અબ્બોકિણ્ણન્તિ નિરન્તરં અઞ્ઞેન ચેતસા અસંમિસ્સં. ચેતસા અધિમુચ્ચમાનોતિ ચિત્તેન સન્નિટ્ઠાપયમાનો. પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનોતિ વિપસ્સનાઞાણેન અનુપવિસમાનો.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા એકક્ખણેયેવ. ઇધ સમસીસી કથિતો. સો ચતુબ્બિધો હોતિ રોગસમસીસી, વેદનાસમસીસી, ઇરિયાપથસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યસ્સ અઞ્ઞતરેન રોગેન ફુટ્ઠસ્સ સતો રોગવૂપસમો ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. યસ્સ પન અઞ્ઞતરં વેદનં વેદયતો વેદનાવૂપસમો ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં વેદનાસમસીસી નામ. યસ્સ પન ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગિનો વિપસ્સન્તસ્સ ઇરિયાપથસ્સ પરિયોસાનઞ્ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યસ્સ પન ઉપક્કમતો વા સરસતો વા જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં જીવિતસમસીસી નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. તત્થ કિઞ્ચાપિ આસવપરિયાદાનં મગ્ગચિત્તેન, જીવિતપરિયાદાનં ચુતિચિત્તેન હોતીતિ ઉભિન્નં એકક્ખણે સમ્ભવો નામ નત્થિ. યસ્મા પનસ્સ આસવેસુ ખીણમત્તેસુ પચ્ચવેક્ખણવારાનન્તરમેવ જીવિતપરિયાદાનં ગચ્છતિ, અન્તરં ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા એવં વુત્તં.

અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ યો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્નો નિબ્બત્તક્ખણે વા થોકં અતિક્કમિત્વા વા વેમજ્ઝે ઠત્વા વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તસ્સેતં નામં. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ યો તત્થેવ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ યો તેસંયેવ પુગ્ગલાનં અસઙ્ખારેનેવ અપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતિ. સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ યો સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતિ. ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ યો હેટ્ઠા ચતૂસુ સુદ્ધાવાસેસુ યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અનુપુબ્બેન અકનિટ્ઠે ઉપ્પજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ.

૭-૯. દુક્ખાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૧૯. સત્તમે દુક્ખાનુપસ્સીતિ પીળનાકારં દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો. અટ્ઠમે અનત્તાનુપસ્સીતિ અવસવત્તનાકારં અનત્તાતિ અનુપસ્સન્તો. નવમે સુખાનુપસ્સીતિ સુખન્તિ એવં ઞાણેન અનુપસ્સન્તો.

૧૦. નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિદ્દસવત્થૂનીતિ નિદ્દસાદિવત્થૂનિ, ‘‘નિદ્દસો ભિક્ખુ, નિબ્બીસો, નિત્તિંસો, નિચ્ચત્તાલીસો, નિપ્પઞ્ઞાસો’’તિ એવં વચનકારણાનિ. અયં કિર પઞ્હો તિત્થિયસમયે ઉપ્પન્નો. તિત્થિયા હિ દસવસ્સકાલે મતં નિગણ્ઠં નિદ્દસોતિ વદન્તિ. સો કિર પુન દસવસ્સો ન હોતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સો, નવવસ્સોપિ એકવસ્સોપિ ન હોતિ. એતેનેવ નયેન વીસતિવસ્સાદિકાલેપિ મતં નિગણ્ઠં ‘‘નિબ્બીસો નિત્તિંસો નિચ્ચત્તાલીસો નિપ્પઞ્ઞાસો’’તિ વદન્તિ. આયસ્મા આનન્દો ગામે વિચરન્તો તં કથં સુત્વા વિહારં ગન્ત્વા ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા આહ – ‘‘ન ઇદં, આનન્દ, તિત્થિયાનં અધિવચનં, મમ સાસને ખીણાસવસ્સેતં અધિવચનં. ખીણાસવો હિ દસવસ્સકાલે પરિનિબ્બુતો પુન દસવસ્સો ન હોતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સોવ, નવવસ્સોપિ…પે… એકવસ્સોપિ. ન કેવલઞ્ચ એકવસ્સોવ, એકાદસમાસિકોપિ…પે… એકમાસિકોપિ એકમુહુત્તિકોપિ ન હોતિયેવ’’. કસ્મા? પુન પટિસન્ધિયા અભાવા. નિબ્બીસાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ભગવા ‘‘મમ સાસને ખીણાસવસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વત્વા યેહિ કારણેહિ નિદ્દસો હોતિ, તાનિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સિક્ખાસમાદાને તિબ્બચ્છન્દો હોતીતિ સિક્ખાત્તયપૂરણે બલવચ્છન્દો હોતિ. આયતિઞ્ચ સિક્ખાસમાદાને અવિગતપેમોતિ અનાગતે પુનદિવસાદીસુપિ સિક્ખાપૂરણે અવિગતપેમેનેવ સમન્નાગતો હોતિ. ધમ્મનિસન્તિયાતિ ધમ્મનિસામનાય. વિપસ્સનાયેતં અધિવચનં. ઇચ્છાવિનયેતિ તણ્હાવિનયે. પટિસલ્લાનેતિ એકીભાવે. વીરિયારમ્ભેતિ કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ પૂરણે. સતિનેપક્કેતિ સતિયઞ્ચેવ નિપકભાવે. દિટ્ઠિપટિવેધેતિ મગ્ગદસ્સને. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અનુસયવગ્ગો દુતિયો.