૪. આસવસુત્તવણ્ણના

૫૮. ચતુત્થે સંવરા પહાતબ્બાતિ સંવરેન પહાતબ્બા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઞ્જાનિત્વા, પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો. યોનિસોતિ ઉપાયેન પથેન. એત્થ ચ અસંવરે આદીનવપટિસઙ્ખા યોનિસો પટિસઙ્ખાતિ વેદિતબ્બા. સા ચાયં ‘‘વરં, ભિક્ખવે, તત્તાય અયોસલાકાય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય ચક્ખુન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો’’તિઆદિના આદિત્તપરિયાયેન (સં. નિ. ૪.૨૩૫) વેદિતબ્બા. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો વિહરતીતિ એત્થ ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં, સંવરણતો સંવરો, પિદહનતો થકનતોતિ વુત્તં હોતિ. સતિયા એતં અધિવચનં. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. જવને ઉપ્પજ્જમાનોપિ હેસ તસ્મિં દ્વારે કિલેસાનં ઉપ્પત્તિવારણતો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુચ્ચતિ. સંવુતોતિ તેન સંવરેન ઉપેતો. તથા હિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો’’તિ વુત્તં. અથ વા સંવરીતિ સંવુતો, થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતોતિ ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસઙ્ખાતં સતિકવાટં ચક્ખુદ્વારે ઘરદ્વારે કવાટં વિય સંવરિ થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. અયમેવેત્થ અત્થો સુન્દરતરો. તથા હિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસંવુતસ્સ વિહરતો, સંવુતસ્સ વિહરતો’’તિ એતેસુ પદેસુ અયમેવત્થો દિસ્સતીતિ.

યં હિસ્સાતિઆદિમ્હિ યં ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસ્સ ભિક્ખુનો અસંવુતસ્સ અથકેત્વા અપિદહિત્વા વિહરન્તસ્સાતિ અત્થો. યેકારસ્સ વા એસ યન્તિ આદેસો, યે અસ્સાતિ અત્થો. આસવા વિઘાતપરિળાહાતિ ચત્તારો આસવા ચ અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસપરિળાહા વિપાકપરિળાહા વા. ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણં આપાથગતં કામસ્સાદવસેન અસ્સાદયતો અભિનન્દતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુગતિભવે લભિસ્સામી’’તિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સત્તોતિ વા સત્તસ્સાતિ વા ગણ્હતો દિટ્ઠાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેહેવ સહજાતં અઞ્ઞાણં અવિજ્જાસવોતિ ચત્તારો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ. એતેહિ સમ્પયુત્તા અપરે કિલેસા વિઘાતપરિળાહા આયતિં વા તેસં વિપાકા તેહિપિ અસંવુતસ્સેવ વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ વુચ્ચન્તિ. એવંસ તેતિ એવં અસ્સ તે, એતેનુપાયેન ન હોન્તિ, નો અઞ્ઞથાતિ વુત્તં હોતિ. પટિસઙ્ખા યોનિસો સોતિન્દ્રિયસંવરસંવુતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમે વુચ્ચન્તિ આસવા સંવરા પહાતબ્બાતિ ઇમેસુ છસુ દ્વારેસુ ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચતુવીસતિ આસવા સંવરેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮) સીલકથાય વુત્તમેવ. યં હિસ્સાતિ યઞ્હિ ચીવરં પિણ્ડપાતાદીસુ વા અઞ્ઞતરં અસ્સ. અપ્પટિસેવતોતિ એવં યોનિસો અપ્પટિસેવન્તસ્સ. ઇમસ્મિં વારે અલદ્ધં ચીવરાદિં પત્થયતો લદ્ધં વા અસ્સાદયતો કામાસવસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુગતિભવે લભિસ્સામીતિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવસ્સ, અહં લભામિ ન લભામીતિ વા મય્હં વા ઇદન્તિ અત્તસઞ્ઞં અધિટ્ઠહતો દિટ્ઠાસવસ્સ, સબ્બેહેવ પન સહજાતો અવિજ્જાસવોતિ એવં ચતુન્નં આસવાનં ઉપ્પત્તિ વિઘાતપરિળાહાવ નવવેદનુપ્પાદનતોપિ વેદિતબ્બા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બાતિ ઇમે એકમેકસ્મિં પચ્ચયે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા સોળસ આસવા ઇમિના ઞાણસંવરસઙ્ખાતેન પચ્ચવેક્ખણપટિસેવનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ખમો હોતિ સીતસ્સાતિ ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ખન્તા હોતિ સીતસ્સ, સીતં ખમતિ સહતિ, ન અવીરપુરિસો વિય અપ્પમત્તકેનપિ સીતેન ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતિ. ઉણ્હાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ વચનમેવ વચનપથોતિ વેદિતબ્બો. દુક્ખાનન્તિઆદીસુ દુક્ખમનટ્ઠેન દુક્ખા, બહલટ્ઠેન તિબ્બા, ફરુસટ્ઠેન ખરા, તિખિણટ્ઠેન કટુકા, અસ્સાદવિરહતો અસાતા, મનં અવડ્ઢનતો અમનાપા, પાણહરણસમત્થતાય પાણહરાતિ વેદિતબ્બા. યં હિસ્સાતિ સીતાદીસુ યંકિઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અસ્સ. અનધિવાસતોતિ અનધિવાસેન્તસ્સ અક્ખમન્તસ્સ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હં પત્થયતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, એવં સબ્બત્થ. ‘‘નત્થિ સુગતિભવે સીતં વા ઉણ્હં વા’’તિ ભવં પત્થેન્તસ્સ ભવાસવો, મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો, સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે સીતાદીસુ એકમેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમાય ખન્તિસંવરસઙ્ખાતાય અધિવાસનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતીતિ અહં સમણોતિ ન ચણ્ડસ્સ હત્થિસ્સ આસન્ને ઠાતબ્બં. તતોનિદાનઞ્હિ મરણમ્પિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં ભવેય્યાતિ એવં ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતિ પટિક્કમતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ચણ્ડન્તિ દુટ્ઠં વાળં. ખાણુન્તિ ખદિરખાણુકાદિં. કણ્ટકટ્ઠાનન્તિ યત્થ કણ્ટકા વિજ્ઝન્તિ, તં ઓકાસં. સોબ્ભન્તિ સબ્બતો છિન્નતટં. પપાતન્તિ એકતો છિન્નતટં. ચન્દનિકન્તિ ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં. ઓળિગલ્લન્તિ તેસંયેવ કદ્દમાદીનં સન્દનોકાસં. તં જણ્ણુમત્તમ્પિ અસુચિભરિતં હોતિ. દ્વેપિ ચેતાનિ ઠાનાનિ અમનુસ્સુસ્સદટ્ઠાનાનિ હોન્તિ, તસ્મા વજ્જેતબ્બાનિ. અનાસનેતિ એત્થ અયુત્તં આસનં અનાસનં, તં અત્થતો અનિયતવત્થુભૂતં રહોપટિચ્છન્નાસનન્તિ વેદિતબ્બં. અગોચરેતિ એત્થપિ અયુત્તો ગોચરો અગોચરો. સો વેસિયાદિભેદતો પઞ્ચવિધો. પાપકે મિત્તેતિ લામકે દુસ્સીલે મિત્તપતિરૂપકે અમિત્તે. પાપકેસૂતિ લામકેસુ. ઓકપ્પેય્યુન્તિ સદ્દહેય્યું અધિમુચ્ચેય્યું ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા અકાસિ વા કરિસ્સતિ વા’’તિ. યં હિસ્સાતિ હત્થિઆદીસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ અસ્સ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – હત્થિઆદિનિદાનેન દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ સુખં પત્થયતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘નત્થિ સુગતિભવે ઈદિસં દુક્ખ’’ન્તિ ભવં પત્થેન્તસ્સ ભવાસવો, મં હત્થી મદ્દતિ મં અસ્સોતિ ગાહો દિટ્ઠાસવો, સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે હત્થિઆદીસુ એકેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમિના સીલસંવરસઙ્ખાતેન પરિવજ્જનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિ ‘‘ઇતિપાયં વિતક્કો અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, ઇતિપિ દુક્ખવિપાકો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૭-૨૦૮) નયેન યોનિસો કામવિતક્કે આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ, અબ્ભન્તરે વા ન વાસેતીતિ અત્થો. અનધિવાસેન્તો કિં કરોતીતિ? પજહતિ. કિં કચવરં વિય પિટકેનાતિ? ન હિ, અપિ ચ ખો નં વિનોદેતિ તુદતિ વિજ્ઝતિ નીહરતિ. કિં બલિબદ્દં વિય પતોદેનાતિ? ન હિ, અથ ખો નં બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ, યથાસ્સ અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા નં કરોતિ. કથં પન નં તથા કરોતીતિ? અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતો હોતિ, તથા કરોતિ. સેસવિતક્કદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને, ઉપ્પન્નમત્તેયેવાતિ વુત્તં હોતિ. સકિં વા ઉપ્પન્ને વિનોદેત્વા દુતિયે વારે અજ્ઝુપેક્ખિતા ન હોતિ, સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને વિનોદેતિયેવ. પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ તેયેવ કામવિતક્કાદયો, સબ્બેપિ વા નવ મહાવિતક્કે. તત્થ તયો વુત્તા, અવસેસા ‘‘ઞાતિવિતક્કો, જનપદવિતક્કો, અમરાવિતક્કો, પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો, લાભસક્કારસિલોકપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો, અનવઞ્ઞત્તિપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો’’તિ (મહાનિ. ૨૦૭) ઇમે છ. યં હિસ્સાતિ એતેસુ વિતક્કેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ. કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો એવ, તબ્બિસેસો ભવાસવો, તંસમ્પયુત્તો દિટ્ઠાસવો, સબ્બવિતક્કેસુ અવિજ્જા અવિજ્જાસવોતિ એવં આસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે કામવિતક્કાદિવસેન વુત્તપ્પકારા આસવા ઇમિના તસ્મિં તસ્મિં વિતક્કે આદીનવપચ્ચવેક્ખણસહિતેન વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અભાવનાય આદીનવં ભાવનાય ચ આનિસંસં ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. બોજ્ઝઙ્ગાનં ભાવના હેટ્ઠા વિત્થારિતાવ. યં હિસ્સાતિ એતેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ. આસવુપ્પત્તિયં પનેત્થ ઇમેસં અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં અભાવિતત્તા યે ઉપ્પજ્જેય્યું કામાસવાદયો આસવા, ભાવયતો એવંસ તે ન હોન્તીતિ અયં નયો વેદિતબ્બો. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે કામાસવાદયો આસવા ઇમાય લોકુત્તરાય બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇમેહિ છહાકારેહિ પહીનાસવં ભિક્ખું થોમેન્તો યતો ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ યતોતિ સામિવચને તો-કારો, યસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. પોરાણા પન યમ્હિ કાલેતિ વણ્ણયન્તિ. યે આસવા સંવરા પહાતબ્બા, તે સંવરા પહીના હોન્તીતિ યે આસવા સંવરેન પહાતબ્બા, તે સંવરેનેવ પહીના હોન્તિ, ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી હોતીતિ.